قازاقستانداعى دەموكراتيا تامىرى تەرەڭدەي تۇسۋدە

سايلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا مالىمدەمە ءبىز سايلاۋالدى مالىمدەمەمىزدە قا­زاق­ستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اشىق دەموكراتيالىق ساياساتتى دامىتۋ كەزە­ڭىن­دە ەل الەۋەتى ءۇشىن سىناق بولىپ تا­بىلعانىن اتاپ وتتىك. اتاپ ايتقاندا, ءبىز بۇل سايلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارت­تارعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن باعام­داۋعا ۇمتىلدىق جانە ەڭ باستىسى, ورتاق ءۇردىس قانداي, وتكەن سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا, جەتىلدىرىلگەن تۇستار بار ما؟ 30 ناۋرىز بەن 3 ءساۋىر ارالىعىندا قازاقستانداعى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز باي­قاۋ­شى­لار توبى 9 ساياسي پارتيا كوشباس­شىلارىمەن جانە مۇشەلەرىمەن, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارى­مەن, ۇەۇ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. سايلاۋ كۇنى ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ ءمۇ­شەلەرى 4 وبلىسقا – قاراعاندى, پاۆلودار, اقمولا جانە الماتى وبلىستارىنا شىقتى. سونداي-اق, استانا جانە الماتى قالالارىندا بولدى. ءبىز داۋىس بەرۋلەر بارىسىن بايقاۋ ءۇشىن 65 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە باردىق. وسىلاردىڭ بەسەۋىندە ءبىز سونداي-اق داۋىس بەرۋلەردى ەسەپتەۋ مەن داۋىس بەرۋدىڭ جابىلۋى پروتسەدۋ­رالارىن بايقادىق. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جانە ودان تىسقارى جەرلەردە ءبىز جۇزدەگەن سايلاۋشىلاردان ولاردىڭ اسەرلەرى تۋرالى سۇرادىق. بۇعان دەيىنگى بولعان سايلاۋلاردان ايىرماشىلىعى – بۇل جولى سايلاۋ ۋچاس­كەلەرىندە ورتالىقتاندىرىلعان جانە اكىمشىلەندىرىلگەن جۇمىلدىرۋ­لار­دىڭ ناقتى بەلگىلەرى بايقالعان جوق. كەرىسىنشە, ءبىز داۋىس بەرۋ بارىسىندا ساي­لاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزدارى مەن پاتريوتيزمدەرى نەگىزىندە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەندەرىن كوردىك. قازاقستانداعى جانە باسقا دا ەلدەردەگى 1999 جىلدان بەرگى سايلاۋلاردى باقىلاۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولساق, ءبىزدىڭ توبىمىزدىڭ باعالاۋى بويىنشا, 3 ءساۋىر كۇنى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءۇش دەڭگەي بويىنشا دا تەك جاقسى جاعىنان اسەر قالدىردى. بىرىنشىدەن, ول قازاقستان سايلاۋشى­لا­رىنىڭ ساياسي تاڭداۋىن ناقتى كور­سەت­تى. ەكىنشىدەن, وتكەن سايلاۋ ونىڭ ال­دىن­داعى سايلاۋلارمەن سالىستىرعاندا, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋدە ايتارلىقتاي پروگرەسس بار ەكە­نىن اڭعارتتى. ۇشىنشىدەن, تاياۋ بولا­شاقتاعى سايلاۋلاردا پىكىر بوستاندىعى قازىرگىدەن دە اشىعىراق بولا تۇسەتىن­دىگىنە پەرسپەكتيۆا زور. الدىن-الا دەرەكتەرگە قاراعاندا, پرە­زيدەنت نازارباەۆقا سايلاۋشى­لار­دىڭ 95,57 پايىزى ءوز داۋىستارىن بەرگەن. وتكەن سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ ۋچاسكەلەرگە كەلۋ دەڭگەيى دە وتە جوعارى بولدى – تىركەلگەن سايلاۋشىلاردىڭ 89,9 پايىزى ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى (2005  جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا – 76,8 پايىز). سايلاۋشىلاردىڭ ۋچاسكەلەرگە وسىن­شا­لىقتى كوپتەپ كەلۋى قازاقستان حال­قى­نىڭ ءوز يگىلىگىن قازىرگى باسشىلىقتىڭ ارقاسىندا قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن ۇم­تى­لىسىن كورسەتتى. كوپتەگەن سايلاۋشى­لار قازاقستانداعى تۇراقتىلىقتى, قاۋىپ­سىزدىكتى باعالايتىندارىن جانە ءوز ەلىندە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن قۋاتتايتىنىن ءبىلدىردى. بۇل ءجايت, اسىرەسە, سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىستان باستاپ اۋعانستانداعى جانە كورشى قىرعىز­ستانداعى كوپتەگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىن قامتىعان حاوستىڭ تۇككە دە كەرەك ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتايدى. تۇتاستاي العاندا, ءبىز سايلاۋ ۇدە­رىستەرى ءوزىمىز بولعان بارلىق 65 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە جاقسى ۇيىمداستىرىلدى جانە اشىقتىعىمەن, مولدىرلىگىمەن ەرەك­شەلەندى دەپ باعالايمىز. داۋىس بەرۋ بارىسىندا كەيبىر ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا كەمشىلىكتەر بايقالعانىمەن, ولار سايلاۋ كوميسسيالارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزە العان جوق. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلە­رى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن كاسىبي تۇر­عى­د­ان جوعارى دەڭگەيدە ورىندادى جانە ساي­لاۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تەحنيكالىق قىرلا­رى تۋرالى بارلىق اقپاراتتاردى الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. ءبىز بولعان بارلىق دەرلىك سايلاۋ ۋچاس­كەلەرىندە كوميسسيا مۇشەلەرى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى تابىستى وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ترەنينگتەر مەن سەمينارلاردان ءوتتى. كەلەسى پارلامەنتتىك سايلاۋ قازىر­گىدەن دە كۇردەلى ۇيىمداستىرۋشىلىق پروبلەمالار تۋىنداتۋى ىقتيمال. سەبەبى, مۇنىڭ بارلىعى قازىرگىدەن دە مۇقيات دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. بىرنەشە قازاقستاندىق پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىنا بولىنگەن 30 كۇندى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز دەپ مالىمدەپ, پرەزيدەنتتىككە ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنۋدان باس تارتتى. وسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقان نەمەسە قاتىسپاعان بارلىق پارتيالار كەلەسى پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىككە يە. پارتيا كوشباسشى­لارىمەن كەزدەسۋلەرىمىز ناتيجەسىندە ءبىز ولاردىڭ پارلامەنتتەگى ورىندار ءۇشىن باسەكەلەستىككە تۇسەتىنى تۋرالى ورتاق پىكىرگە كەلدىك. وسىنىڭ بارلىعى, سايىپ كەلگەندە, قازاقستانداعى دەموكراتيا­لىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋى باعىتىن­داعى اۋىر جۇمىستاردى ىلگەرى جىل­جى­تۋدا تاعى دا العا ءبىر قادام جاسال­عانىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ۇدەرىستىڭ اۋقىمى مەن قارقىنىن قازاقستاندىق­تاردىڭ وزدەرى ايقىندايتىنى تاعى دا داۋسىز. تۇتاستاي العاندا, ءبىز پرەزيدەنتتىك سايلاۋ باسقا مەملەكەتتەردەگى سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە سايكەس كەلدى دەپ باعام­دايمىز. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق ۇجىمداسۋ مەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. سايلاۋ كۇنى قازاقستاندىقتاردىڭ ەلدىڭ دەموكراتيالىق بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدەرى جوعارى بولعانىن كورسەتتى. مارگاريتا اسەنوۆا, جاڭا دەموكراتيا ينستيتۋتى; رەندي برەگمان, «Salans» زاڭگەرلىك كومپانياسى; يانۋش بۋگايسكي, «جاڭا ەۋرو­پالىق دەموكراتيا» باعدارلاماسى, ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعى; سەرگەي گرەتسكي, «ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز» جۋرنالى; ۆلاديمير سوكور, «دجەيمستاۋن» قورى; دۋگلاس تاۋنسەند, سالىق جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق, اۆستراليانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى; ريچارد ۆەيتس, حادسون ينستيتۋتىنىڭ اسكەري-ساياسي ساراپتاما ورتالىعى; دەنيەل ۆيتت, سالىق جانە ينۆەستيتسيالار جونىندەگى حالىقارالىق ورتالىق.