مۋزىكا تويى

الماتىدا قۇر­مان­عازى اتىن­­داعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەس­ترى­نىڭ زا­لىن­دا كومپوزيتورلار ودا­­­­عىنىڭ ءتور­­ايىمى بال­نۇر قى­دىربەك پەن ا­ر­تىق توقسانباەۆتىڭ ەل ءتا­ۋەل­سىز­دىگىنىڭ جي­ىرما جىل­دى­عى­نا ارنالعان شىعار­ما­شى­لىق كە­­شى ءۇل­كەن تابىسپەن ءوت­تى. قا­زاقستاننىڭ حا­لىق ءار­تىسى گاۋ­ھار مىرزابەكوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن قازاقستان كا­مەراتاسى مەملەكەتتىك كا­مە­رالىق ان­سام­بلىنىڭ ءسۇ­يە­­مەل­دەۋىمەن ءوت­كەن كون­تسەرت­تە نەگىزىنەن ەگە­مەن­دىك ال­عان جىل­دا­رى جا­زىل­عان شىعار­ما­لار ورىن­دالدى. كەشتىڭ بەتاشارى كومپوزيتور ا.توقسانباەۆتىڭ كامەرالىق وركەسترگە ارنالعان «قازاقستان» كۇيىمەن اشى­لىپ, ىشەكتى اسپاپ­تىڭ مايدا قوڭىر اۋە­زى تىڭ­داۋشىسىن بىردەن ەلىتىپ اكەت­تى. ونىڭ ۇستىنە اتاعى شەتەلگە تانى­مال, نەگىزىنەن ەۋروپالىق كلاس­سي­كالىق دۇنيەلەر ورىنداپ, ولار­دىڭ قىر-سى­رىن كاسىبي دەڭگەيدە مەڭگەرگەن ۇجىم­نىڭ جوعارى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى دە شىعارمانى بايىتا ءوز تىڭ­داۋ­شى­سى­نا جەتكىزىپ وتىر­دى. بۇل – كون­تسەرت­تىڭ ءون بويىن­دا ورىن­دالعان بارلىق شى­­عار­مالارعا قاتىستى دەسەك بول­عان­داي. ءبىر ەسكەرەرلىگى, كەشتە ەكى اۆتورعا دا ورتاق دۇنيە – ورىن­دالعان شى­عارمالار وتان, ەل, جەر تاقىرىبىنا ارنالدى. وعان ا.توقسانباەۆتىڭ «سەرگەك», «دالا ناقىشتارى», «ەلىم مەنىڭ» اتتى كەسەك ەڭبەكتەرى, «بوزتورعاي», «قار­­لىعاشىم كەلدىڭ بە؟» اندەرى ءدا­لەل بولا الادى. كونتسەرتتىڭ ەكىنشى ءبولىمى بالنۇر قى­دىربەكتىڭ ەكپىنى باسىم, تىڭ­داۋ­شى­سىن جەلپىنتىپ وتىراتىن «اقتاۋ سا­رىنىمەن» اشىلدى. قازاقستان بويىن­شا 94-ءىنشى اۆتورلىق كەشىن وتكىزگەن كومپوزيتوردىڭ بۇگىنگى ەسەبىنىڭ ەرەكشەلىگى – بۇل كون­تسەرتتىڭ تاۋەلسىزدىك تو­يىنا ارنالعاندىعى. – «اقتاۋ سارىنى» 1984 جىلى جا­زىل­عانمەن, – دەدى بالنۇر بال­عا­بەك­قى­زى, – تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان كەز ەدى. بىردە ماڭعىستاۋعا كونتسەرتپەن بار­عا­نىم­دا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان: «شەۆچەنكو قالاسى­نىڭ تاريحي اتاۋى بار ما؟» دەپ سۇرادىم. ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەدى. سوسىن بىرەۋى «اقتاۋ عوي» دەدى. «قايران اقتاۋ, سەنىڭ اتىڭ ەڭ بولماسا شىعارمامدا ايتىلسىن» دەپ وسى ءدۇ­نيە­نى جازعان ەدىم. كەيىن ءوز اتىن قاي­تا­رىپ العاندا, ءبارى ءوز ورنىنا كەلگەندەي. سونداي-اق اۆتوردىڭ شىعارما ات­تا­رىنان بەلگىلى بولعانداي, «عاسىر­لار ءۇن­دەسۋى», سكريپكا مەن كۇي­ساندىققا ار­نالعان «ورلەۋ» پەسا­لارى قازاق ەلىنىڭ بو­لا­شاعىنا سەنىمدىلىك ۇيا­لاتقانداي كو­رىنىستى كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. اسىرەسە, اۆتور­دىڭ مۇ­رات وسكەنباەۆتىڭ كۇيى تاقىرىبىنا جازىلعان «ورەن» شى­عارماسىنىڭ پرەمەراسى بيىك دەڭ­گەيدە ورىندالىپ, كۇي­دىڭ قۇدى­رە­تىن ىشەكتى اس­پاپتىڭ ءمۇم­كىندىگىن پاي­­دالانا وتى­رىپ, ادە­مى بەرە العان. اقىن ت.مول­دا­عاليەۆ­تىڭ سوزدەرىنە جازىلعان «سەن­بەيسىڭ», «الماتى تۋرالى گيمن», حالىق جاۋى رەتىندە اتىلىپ كەتكەن ايتىسكەر اقىن بەيسەباي قارا­تاەۆ­تىڭ «قوش امان بو­لىنا», «قال­قا­مان-ما­مىر» وپەراسىنان مامىر­دىڭ ارياسىنا دا ونەر­سۇيەر قاۋىم ىقى­لاس­پەن قول سوقتى. ال «توي كوبەيسىن» ءانىنىڭ ءوز تا­ريحى بار كورىنەدى. 1993-1994 جىلدارى اتا-بابا­لاردىڭ اتىن جاڭ­عىر­تىپ, اس-توي بەرىلە باس­تاعاندا ءبىر ارىپتەسىنىڭ «اشتان ولەيىك دەپ جات­قاندا قازاقتاردىڭ تويى بىتپەدى-اۋ» دەگەن سوزىنە اشۋ­لانىپ كەلە جاتقاندا الدىنان شىققان كورنەكتى اقىنىمىز ساعي جيەنباەۆقا: «اعا, قازاقتىڭ تو­يى بىتپەسىن, دارقان دالاسىندا تەك قۋانىش بولسىن» دەگەن ءماتىن جازىپ بەرۋىن وتىنگەن ەكەن. بۇل تاقىرىپ تا اقىن كوڭىلىنەن شىققان بولۋى كەرەك, كوپ كەشىكپەي ءسوز دە دايىن بولادى. بۇگىندە قازاقستاندىق كومپو­زي­تور­لار­دىڭ ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋگە بەت بۇ­رىپ, باستاما كوتەرگەن ۇجىم جەتەكشىسى گ.مىرزابەكوۆا مادە­نيەت پەن ونەر دە ەلدىڭ ايناسى ەكەنىن, قازىر قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ كەرەك دەپ جاتىرمىز, مە­نىڭشە, قازاقتىڭ مۋزىكاسى دا – ءتىل, سوعان مۋزى­كانت­تار دا اتسالىسىپ, قا­زاق ونە­رىن كورسەتۋىمىز كەرەك دەي كەلە: «بۇگىنگى ەكى اۆتور دا تالانتتى كومپوزيتورلار. ا.توقسانباەۆتىڭ شى­عار­­ما­لا­رىندا ويناقىلىق, ءازىل بار, كوڭىلدى, ءتىپتى كەيبىرىندە دجاز جانرىنىڭ ەلە­مەنت­تەرى بايقا­لادى. ال بالنۇر مۋزى­كاسى كۇر­دەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول تۇتاس ءبىر دۇنيەگە بىرنەشە وبرازداردى كىرىكتىرەدى, ەڭ باستىسى اۋەزدەرى ۇلت­تىق سارىنعا جاقىن», – دەدى. كونتسەرتتە حالىقارالىق باي­قاۋ­دىڭ جۇلدەگەرلەرى بولات جومارتوۆ, الفيا كاريموۆا (رەسەي), قۋات باعىسبەك, تاحاۋي راحمەتوۆ, راقىم توقسانباەۆ (فلەي­تا) قوس اۆتوردىڭ شىعار­مالارىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىندادى. كەش سوڭىندا بەلگىلى كومپوزيتور دۇنگەنباي بوتباەۆ ەكى اۆتوردىڭ مۋ­زىكا تويى وتكەنىن, سازگەرلىك سالادا اعا بۋىن باس­تاعان ەستافەتانى جال­عاس­تىرعان ۇرپاقتىڭ بارىنا قۋانعانىن ايتا كەلىپ, ولارعا شىعارماشىلىق شا­بىت تىلەدى. كەشتى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى بالدىرعان بايقاداموۆا جۇرگىزىپ, مۋزىكا زەرتتەۋشى رەتىندە ءار شىعار­مانىڭ تاريحىنا توقتالا كەلە, ءوز وي-پىكىرىن دە ءبىلدىرىپ وتىر­دى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى,  سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  بەرسىنبەك سارسەنوۆ.