استىقتىڭ ورنى بولەك, كارتوپ القابىن كەڭەيتۋ كەرەك

التىنكۇرەك جەل كوك­تەم­نىڭ كەلگەنىنەن حابار بەر­دى. قوس­تا­نايدا قار كوبەسى ءسو­گىل­دى. ءا دە­گەنشە-اق قىر ءتوسى جا­­لا­ڭاش­تانىپ, توپىراق بۋ­سانىپ قالار كۇن دە الىس ەمەس. وتكەن جىل­دىڭ قيىن­دى­عىن ۇمىتپاعان دي­قان­دار بيىل كوكتەمگى دالا جۇ­مىس­تارىنىڭ قامىن ەرتە باستان ويلاستىرىپ, ماسليحاتقا باس­قوس­تى. وعان ادەتتەگىدەي اگ­رو­ونەركاسىپ كەشەنىنە قاتى­سى بار دەگەن ءىرى استىق كوم­پا­نيا­لا­رى­نىڭ, عىلىمي-زەرت­تەۋ مەكە­مە­لەرىنىڭ, اۋ­داندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبولىم­دەرىنىڭ, جەر قا­تى­ناس­تارى جانە اۋماق­تىق ينسپەكتسيا باسشىلارى مەن اۋدان, قالا اكىمدەرى جينالدى. باس­قو­سۋدا ال­دىمەن سوڭعى جىل­دار­داعى قۇر­عاق­شىلىق اۋىز­عا ال­ىندى. ءويت­كەنى, بىرنەشە جىل قاتارىنان ىل­عالدىڭ از ءتۇسۋى قوستاناي ءوڭى­رىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىنا اسە­رىن تيگىزبەي قوي­مادى. وسى جي­ىندا وتكەن جىل­دى قورىتىن­دى­لاعان وبلىس اكى­مىنىڭ ورىن­باسا­رى نۇرالى ءسا­دۋاقاسوۆ كوپتەن بەرى ءبىرىنشى رەت اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەگەنىن ايت­تى. ءونىمنىڭ في­زيكالىق كو­لە­مىنىڭ يندەكسى بىلتىر 2009 جىلعا قاراعاندا 81 پايىز بول­دى. اۋىلشارۋا­شى­لىق كا­سىپ­ور­ىندارىنىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق بەل­سەندىلىگى كەمىپ, نە­سيەلىك قا­رىز كوبەيدى. ءبۇ­گىندە كرەدي­تور­لىق قارىزدىڭ كولەمى 34 ميلليارد تەڭگەنى جوبالاپ وتىر. ءوت­كەن جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمە­تى­نىڭ شەشىمىمەن وبلىس­تاعى قۇر­عاق­­شى­لىقتان اسا زارداپ شەككەن 36 شارۋاشىلىققا نەسيەنىڭ مەر­زىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن 2 ميلليارد تەڭگە كومەك بەرىلدى. وسى سالاداعى قارقىننىڭ ءبا­سەڭ­دە­گەنى تەحنيكانى جا­ڭار­تۋدان دا ءبىلىندى. ەگەر 2008 جىلى وب­لىس­تا 22 ميلليارد تەڭگەگە تەحنيكا ساتىپ الىنسا, كەلەسى جىلى وعان 10 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان, ال وتكەن جى­لى تەحنيكانى جا­ڭارتۋعا جۇم­سالعان قارجى 3 ميلليارد تەڭ­گەگە قۇل­دىرادى. مەملەكەتتىك كومەك اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىنا جىل سايىن كوبەيمەسە ازاي­عان جوق. بۇگىنگە دەيىن اۋ­ىلشارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دا­رى بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇ­مىستارىنا ارناپ بولىنگەن 12,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ جار­تىسىنا كە­لىسىم-شارت جا­سا­دى. نەگىزى, جالپى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى ورلەي باس­تاعان 2004 جىلدان باستاپ وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن مەملەكەتتىك قار­جى­لاندىرۋ 8 ەسە كوبەيگەن ەكەن, اسىرەسە, سونىڭ ىشىندە ءوندى­رىستىڭ جەكە سالالارىن سۋبسيديالاۋ ءوسىپ وتىرعان. ۇستىمىزدەگى جىلى اۋىل شارۋا­شىلىعى كەشەنىنە ءبو­لىن­گەن ينۆەستيتسيا 22 ميلليارد تەڭگەنى قۇ­رايدى. سونىڭ ىشىندە, ديقاندار­دان بيداي سا­تىپ الۋعا, جانار-جاعار­ماي ءۇشىن, تىڭايتقىش, حي­ميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جانە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن بولىنگەن سۋبسيديا كو­لەمى دە جەتكىلىكتى. وتكەن جىلعى قۋاڭشىلىق­تان كەيىن كوپشىلىكتى بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى قا­لاي وتپەك, اسىرەسە, ءداندى دا­قىلدار كولەمى قانشا بولادى دەگەن ماسەلەلەر ويلانتاتىنى راس. الداعى كوك­تەم­دە قوس­تانايلىق ديقاندار 4 ميلليون 565 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان سىڭىرمەك. بۇل وتكەن جىلعا قاراعاندا 137 مىڭ گەكتارعا ار­تىق. ال رەسپۋبليكا بو­يىن­شا ەگىس كولەمى بيىل 397 مىڭ گەكتارعا ازايىپ وتىرعاندا, قوستاناي وب­لى­سىندا سەبىلەتىن استىق كولەمى ەلىمىزدەگى بارلىق كولەمنىڭ ءتورت­تەن بىرىنەن اسادى. وبلىستا بيداي القابى جالپى ءداندى داقىلدار كولەمىنىڭ 94 پايىزىن قۇراي­دى. سوڭعى ءۇش جىلدا رەسپۋبليكا ەكس­پورتقا شىعارعان استىق پەن ۇن­نىڭ 36 پايىزىن قوستاناي وبلى­سىنىڭ بەرۋى وسىنداي القاپ كولە­مىنىڭ ار­قاسى ەكەنى دە ايان. قوستانايلىق ديقاندار سوڭ­عى جىلدارداعى, اسىرەسە, بىلتىرعى جەردىڭ اپشىسىن قۋىرعان قۇرعاق­شىلىققا ىل­عال ساقتاۋ تەحنو­لو­گياسىن ەن­گىزۋدىڭ ارقاسىندا قارسى تۇرا ءبىلدى. وبلىستا بۇل ءادىستى دي­قاندار سەگىز جىلدان بەرى پاي­دالانىپ كەلەدى. وسىنداي وزىق جۇمىس ءادىسى بولماعاندا جاز بويى تامشى تامباعان ال­قاپتاردىڭ گەك­تار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەل­مەس ەدى. ءۇس­تى­مىزدەگى جىلى وسى جاڭا تەحنولوگيامەن وڭدەلەتىن ال­قاپ تاعى دا 100 مىڭ گەكتارعا كوبەيتىلىپ, ول بارلىق استىق كو­لەمىنىڭ 91 پايىزى بولماق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قوس­تاناي وڭىرىنە قار بىلتىر­عىدان مول تۇسكەن. الايدا, بۇل ناۋقان بويى ىلعال جەتكىلىكتى بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن, مەملەكەتتەن جەڭىل­دىك­تەر الىپ وتىرعان, سول ار­قىلى تەحنيكاسىن, تىڭايت­قى­شىن, جا­نار-جاعار مايىن دا­يىن­داپ الاتىن ديقاندار كوك­تەمگى دالا جۇمىستارىنا قۇل­شى­نىپ وتىر. تابيعات-انا جاڭ­بىرىن اياماسا, ۇستىمىزدەگى جى­لى اس­تىقتىڭ ءتۇسىمى از بولماي­تى­نىنا ولار بەك سەنىمدى. دەگەنمەن, ازىق-ت ۇلىك مول­شى­لىعىن جاسايتىن تەك استىق قانا ەمەس, كارتوپ, كوكونىس ءجا­نە مايلى داقىلدار ەكەنىن بىلتىرعى قۇرعاقشىلىق جىل كورسەتىپ بەردى. ءتىپتى مال شا­رۋاشىلىعىنداعى جەم­دىك با­زانىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ەكپە شوپتەردىڭ دە ازىق-ت ۇلىك مول­­شىلىعىنا قانشالىقتى قا­تىسى بارلىعىن, ماڭىزدى ەكەنىن قۇرعاقشىلىق جاق­سى­لاپ ەسكە سال­دى. وتكەن جىلى جاڭ­بىردىڭ از جاۋىنا باي­لا­نىستى كارتوپ شى­عىمى شا­مالى بولدى. سونىڭ سال­دا­رىنان بۇگىندە بازار باعاسى ۇشىپ تۇر. ال قويمادا كارتوپ پەن كوكونىستىڭ جەرگىلىكتى ءتۇر­لەرى مول دەپ ەشكىم ايتا ال­مايدى. جىل بويى وبلىستا تۇ­تىنۋعا مولىنان جەتۋ ءۇشىن 62 مىڭ توننا كارتوپ, 65 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلۋى كەرەك. وتكەن جىلى وبلىستا شا­رۋا­­شىلىقتاردىڭ بارلىق ءتۇرى 151 مىڭ توننا كارتوپ, 59 مىڭ تون­نا كوكونىس جيناعان. ونىڭ ىشىندە 25 مىڭ توننا كارتوپ­تى, 11 مىڭ توننا كوكونىستى ارنايى ما­مان­داندىرىلعان شارۋاشى­لىق­تار وندىرگەن. ءبىر قاراعاندا, كارتوپ جەتكىلىكتى جينالعان ءتارىزدى, بىراق ازىقتىڭ بۇل ءتۇرىن وسىرۋمەن ارنايى مامانداندىرىلعان شا­رۋا­شىلىقتار اينا­لىس­پاي, ونىڭ گەكتارىن كوبەيت­پەي مولشىلىق­تىڭ اۋىلى الىس ەكەنى بەلگىلى بول­دى. وب­لىستا كارتوپ جاقسى ونەتىن سارىكول, قارابالىق, مەڭ­دىعارا جانە اۋليەكول, تاران, قوستاناي اۋداندارىندا ال­قاپ تارىلىپ كەتكەن. الايدا, بيىل كارتوپ القا­بىن 132 گەكتار, كوكونىس تۇرلەرىن 120 گەكتار جەرگە كوبەيتۋ بۇگىنگى كۇن سۇرانىسىن وتەي الادى دەۋ قيىن. – قۇرعاقشىلىققا باي­لا­نىستى وتكەن جىلى كارتوپ از جينالدى جانە ونىڭ تاپ­شى­لىعى بۇگىنگە دەيىن ءبىلىنىپ وتىر. وعان بازار نار­قى كۋا. ءبىز جەدەل قابىل­دا­عان شارالار وبلىستاعى جاعداي­دى تۇزەتتى. وبلىستا الداعى بەس جىلعا ارنالعان باعدارلاما كارتوپ پەن كوكونىس مول­شى­لىعىن جاسايتىن بولدى. ال­قاپتى كە­ڭەيتۋمەن قاتار تام­شىلاتىپ سۋارۋ تەحنو­لوگيا­سىن ەنگىزۋ, جى­لىجايلار, ازىقتى ساقتايتىن قويما­لار­دىڭ زاماناۋي قۇرى­لىس­تارىن سالۋدى جانە ۇقساتۋ­دىڭ ين­فرا­قۇرىلىسىن دامىتۋ­دى شە­شەتىن بولامىز, – دەدى وب­لىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين. سوڭعى جىلدارداعى قۇر­عاق­شىلىق پەن بيىلعى قىس­تاعى جەم-ءشوپتىڭ تاپشىلى­عى كوپ­جىل­دىق, بىرجىلدىق ءشوپ­تەرگە كوڭىل بولۋگە ءماج­بۇرلەپ وتىر. وبلىستا كوپ جىلدان بەرى كۇ­تىل­مەگەن شا­بىندىقتار ازىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە ءشوپ تۇقىمى دا جەتكىلىكسىز. كوپ­جىلدىق ءشوپ تۇقىمىن شى­عارۋمەن «قا­را­با­لىق», «ار­­قا­لىق» اۋ­ىل شا­­رۋا­­شى­لىعى ءتاجى­ريبە ستان­سالارى مەن «قازاق تۇل­پارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋ­لى سەرىكتەستىگى اي­نا­لى­سادى. دەگەنمەن, بۇل جەتكىلىكتى ەمەس. تۇقىم دەمەكشى, اس­تىق ال­قاپتارىنىڭ كەڭەيۋى­نە باي­لا­نىستى بيىل 581 مىڭ توننا تۇقىم قاجەت. ونىڭ 562 مىڭ تونناسى قولدا بار. – حالقىمىز قانداي قيىن­شى­لىق جىلداردا دا قويما­سىن­داعى تۇقىمعا تي­مە­گەن. جاقسى, ساپالى تۇقىم – كەلەر جىلعى مول ءونىم كەپىلى. سوندىقتان, تۇ­قىم جەتكىلىكسىزدىگى بولماۋى كەرەك. بۇل استىقپەن قاتار, كار­توپ­قا, كو­كونىس پەن كوپجىلدىق شوپتەرگە دە قاتىستى, – دەدى سەرگەي كۋلاگين. وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋ­دان­دا­رىندا بيداي ءۇشىن 16 مىڭ توننا تۇقىم جەتكىلىكسىزدىگى بايقا­لا­دى. الدىن الا قاراستىرىلعان شا­را­لارعا باي­­لانىستى ونىڭ شە­­شىمى دە ۋاقتىلى تا­بى­لادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كوك­تەم­گى دالا جۇمىستارىنا دي­قاندار داي­ىندىعى جاقسى. قال­عانىن تابي­عات­تىڭ كوكتەن جاۋار نۇرى بىلەدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.