ءبىر جۇتىم اۋا

ادام اعزاسىنداعى زات الماسۋ ۇدەرىسى جايدان-جاي, وزدىگىنەن ءجۇرىپ جاتقان كەزدەيسوق ءبىر ارەكەت ەمەس. تەرەڭ زاڭدىلىققا قۇرىلعان الەم. مىسالى, سەكونت سايىن تەگىننەن-تەگىن جۇتىپ جۇرگەندەي كورىنەتىن اۋامىز جايلى ويلانايىقشى. ول راسىندا, ءبىز ويلاعانداي تەگىن بە؟! سوڭعى جىلدارى «زامانداس­تارى­مىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە جاس­تا­رى­مىزدىڭ اعزاسىندا قان ازدىعى بايقالادى» – دەگەن پىكىر ءجيى اي­تى­لىپ ءجۇر. ۇستازداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ونداي دەرتكە ۇشى­را­عان وقۋشىلار ساباق ءۇس­تىن­دە قال­عىپ-شۇل­عىپ وتىرادى, ءبىلىم الۋعا ەنجار قارايدى. تەلەديدار, باسپا­سوزدە دە ءدارى­گەر­لەردىڭ ايتاتىنى وسى تاقىلەتتەس اڭگىمە... ويلانا باس­تادىق. ما­مان­دا­رى­مىزدى دا­بىل قاعۋعا ماجبۇرلەپ, «ۇلت دەن­ساۋ­لى­عىنا قاتەر ءتوندىرىپ وتىر­عان» بۇل كو­كەيكەستى ءما­سە­لەنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتىر؟ ءتۇسىن­گى­مىز كەلدى. سون-ا-اۋ مەكتەپ قا­بىرعاسىندا تانىس­قان كاعيدا­لار جايلى ءمالى­مەت­تەردى ىزدەستىرىپ, كىتاپتار مەن عا­لام­توردى اق­تا­رىستىرا باستادىق. ونىڭ بارىسىندا, جاي­­شى­لىقتا ءوز-وزىنەن ءجۇ­زەگە اسىپ جاتقان قا­را­­پايىم ءبىر ۇدەرىس­تەي كورى­نە­تىن, كادىمگى دەمالۋ, ياع­ني اۋا جۇتۋ ارە­كەت­­تەرى­مىز­دىڭ ءوزى­مىز ءۇشىن قايىرلى تالاي نى­عى­مەت­تەرگە تو­لى, ءبىز­دەرگە بەرىل­گەن ەرەك­شە سىي ەكەن­دىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇس­كەندەي بولدى. تىرشىلىك يەسىنە وتتەگىنسىز ءومىر جوق. ال ەندى ويلاپ قا­را­ساڭىز, وسى حي­ميا­لىق ەلە­مەنت­تىڭ ادام اعزاسىنا تۇسكەن­نەن كەيىنگى ءجۇرىپ وتەتىن جولدارىن جارا­تۋ­شى يەمىز اسا شەبەرلىكپەن تاڭعا­لار­لىق ۇدە­رىس­تەرگە «تولتىرىپ» قوي­عان عوي. وتتەگىڭىز وكپە دەگەن الەمنىڭ «تا­بال­دى­رىعىنان اتتاسى­مەن-اق» قى­زىل قان تۇيىرشىكتەرى جاسۋشا­لارى­نىڭ, ياعني ەريترو­تسيد­تەر­دىڭ كومەگى­مەن اعزانىڭ بارلىق تۇكپىر-تۇك­پىرىنە دەرەۋ «اتتانا باس­تاي­دى». ول ەريتروتسيت قۇرامىندا گەموگلوبين بار. شىن­تۋايتىنا كەل­گەندە, مى­ناۋ ون سەگىز مىڭ عا­لامنىڭ يەسى, ءبىر قا­راعاندا, قىزىل قان ءتۇيىر­شىك­تەرىنىڭ بولماشى ءبىر بولىگى دەپ ەسەپ­تەلەتىن وسى گەموگلو­بينى­ڭىزگە ادام تاڭقا­لار­لىقتاي ءدا­رە­جەدە قا­سيەت دارى­تىپ قويعان ەكەن. سول كەرەمەتتەردىڭ ءبىرىن ايتار بولساق, گەموگلو­بي­نىڭىز وتتەگىمەن دە, كومىر قىشقىل گازى­مەن دە وڭاي بىرىگىپ, بىرلەسىپ, ال قا­جەت كەزدە ەركىن اي­رى­لىسا الادى. ودان ءارى زەر سالىپ كورەلىك... گەموگلوبينمەن وسىلايشا «قول ۇستا­سىپ», ەريتروتسيت دەگەن «تاكسيگە مىنگەن» وت­تەگى اتتى «مىر­زا­ڭىز» ەگەر قانتامىرلارى «تراسسا­لا­رىن­­دا» «جول­كەپتەلىسى» بولماسا, وندا الگى «تاكسي­دىڭ» كو­مەگى­مەن ىزعىپ وتى­رىپ, اعزاڭىز­دىڭ نەبىر تۇك­پىر-تۇكپىرىندە جات­قان الىس-الىس «اۋىل­­­­دار­داعى» كا­پيلليار­لار­عا سالىپ ۇرىپ, جەتىپ-اق بارادى. گە­موگلو­بي­نى­ڭىز بەينە ءبىر بازاردان قورجىنى توق قايتقان اتا-اجەڭىز سياق­تى. «قوينى-قونشىنا تىق­قان-بۇككەن» وتتەگى سياقتى ءتات­تى-پاتتىلەرىن ءال­گى كاپيلليارلار ور­نا­لاسقان ۇلپالارعا اياماستان سىي­­لايدى-اق. قورجى­نىن بوساتىپ الىپ جانە بوستان-بوس ءوز ءجونى­نە كەتە بارمايدى. كاپيلليار­لارعا جەت­كەن­شە سەرىكتەسى بوپ كەلگەن وتتەگىنىڭ الگى ۇلپالار­داعى پايدالى زاتتارمەن, ءوزارا حيميالىق ارەكەتكە ءتۇسۋى­نىڭ ناتيجەسىندە ءبولىنىپ شىعا­تىن كومىرقىشقىل گازىن ءوز «قور­جى­نىنا سا­لىپ الىپ», «قىزىل تاكسيىنە قايتا ءمىنىپ», قوس وك­پە­ڭىزگە قاراي تەزىرەك جەتپەككە ۇمتى­لادى كەپ. سەبەبى, الگى گاز سياقتى «قالدىق­تار» اعزا­دا ءسال كىدىرىپ قال­سا, ونى ۋلاي باستاي­تىنىن «بىلەدى». سوندىق­تان شىعا­رىپ تاس­تاۋعا اسىعادى. ال, قوس وكپەڭىز ءوز كەزەگىندە گەموگلوبين «قو­نا­عىن» قۇ­شاق جايا قارسى الا­دى دا, ونىڭ «قور­جى­نىن­داعى» كو­مىر­قىش­قىل گازىن ءبىر تام­شى­سىن قال­دىرماس­تان تولىق «ءتۇسىرىپ الا قويادى». جانە سول زا­ماتىندا-اق, «ۋف» دەپ دەم شى­عا­راتىن ادەتى تاعى بار. وكپە جارىق­تىق سونداي ساتىندە سىرتقا قاراي كو­مىر­قىشقىل گازىن «ايداپ تاس­تايدى». ءدال سو­نىڭ قاي­تارىمى رەتىندە, وكپە ءوزىنىڭ ال­عان دەمىمەن بىرگە ىشكە ەنەتىن وتتەگى «مىر­­زانى» قايتا­دان گەموگلو­بين­­مەن «قول ۇستات­قى­زىپ», كا­پيلليار­­ل­ارعا قا­راي «جولعا سالىپ» جىبەرەدى. بۇل ۇدە­رىس ءسىزدىڭ ءىس-ارەكەت­تەرى­ڭىزدىڭ مي­­مىرت يا شاپ­شاڭ­دى­عىنا قا­راي, بىردە باياۋ, ەندى بىردە قارقىن­دى ءجۇرۋى ءمۇم­كىن. بىراق, كۇندىز-ءتۇنى توقتاماي­دى, تولاس­تا­ماي­دى. ءويت­سە, دەمنىڭ ءۇزىل­گەنى. ينشاللا, وتتەگى جو­رى­ق­تا­رى­نىڭ مەزگىلسىز توقتاما­عانى جاقسى-اق, شىركىن! ءبارىن ءبىلۋشى يەمىز ءوزى جاراتقان ءبىزدىڭ اعزا­­مىزعا وسىنداي سانسىز قام­قورلىقتار جاساپ قويعان عوي. سونىڭ ءبىرى مىنانداي ەكەن. گەموگلوبين مو­لە­كۋ­لاسى, جوعارىدا ايت­قا­نى­مى­ز­داي, ەريتروتسيتتىڭ ىشىنە ور­نالاس­تى­رىل­عان. مامان­دار­دىڭ اي­تۋىنشا, ەگەر گەموگلوبين قان قۇ­رامىندا ەريتروتسيتتەن دەربەس, ءوزىن­­شە بولەك ءجۇ­رە­تىن بولسا, وندا ونىڭ زات الماسۋ ۇدەرىسى بارى­سىن­دا نەسەپپەن بىرگە شا­يى­لىپ, اعزا­دان وتە جەدەل تۇردە شىعىپ كەتۋ قاۋپى بار كورى­نەدى. دەمەك, ونداي جاع­داي­دا دەنەمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە وت­تەگى بارا ال­ماي­دى دەگەن ءسوز. ەندىگى كەزەكتە وسى سيپاتتالعان زات الماسۋ ۇدە­رى­سىندەگى ءبىر تەتىكشەگە ەرەكشە نازار اۋدارا ءتۇس­­كە­نى­مىز ءجون بولار دەگەن وي كەلىپ وتىر. ول تە­تىك­شەڭىز جو­عا­رى­دا سيپاتتال­عان­داي, ۇلپادا وتە­تىن حي­ميالىق ءوز­ارا ارەكەتتەر. تاراتا ايتار بولساق, گەموگلوبيننەن اجى­­را­عان وتتەگى كاپيلليارلار قا­بىر­عا­سى ارقى­لى ۇل­پا­عا (تكان) جەت­كەننەن كەيىن ول جەردەگى پاي­دالى زاتتارمەن ءوز­ارا اسەرگە ءتۇسىپ, ونى توتىق­تان­دى­رادى. اتالعان حي­ميا­لىق رەاكتسيا بارى­سىن­دا ەنەر­گيا ءبولىنىپ شىعادى. مىنە, وسى پايدا بولعان قۋات-ەنەر­گيا­نىڭ كومەگى­مەن ءبىز ءفاني­دەگى ءتۇرلى ءىس-ارەكەت­تە­رى­­مىز­دى جۇزەگە اسىرا­مىز. ءتىپتى تا­ماق ءىشىپ, اس قورىتۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەنەرگيا كەرەك. ال ەندى وسى ۇدەرىستەردىڭ تىم بول­ما­عاندا بىرەۋىندە ءسال عانا اقاۋ پايدا بول­سىن­شى, قۇداي ون­دايدىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن, ءبىرد­ەن تۇن­شىعا باس­تايدى ەكەنسىز. نەگە دەيسىز عوي. سە­بەبى, بۇل حيميا­لىق ارەكەت­تەر ءوز­ارا جىمداسا جالعاسقان. ءبىر تىزبەگى دە شاشاۋ شىعىپ تۇرعان جوق. ءبىر بۋىنى دا ارتىق ەمەس. مىسالى, ءسىز وتىرعان جەردە وتتەگى جەت­­كىلىكسىز بولسا دا نەمەسە وك­پە­ڭىزدىڭ اۋا سىي­­عىزۋ قابىلەتى ازايىپ كەتسە دە, قان تامىر­لارىڭىز شامادان تىس نە كەڭىپ, نە تارىلعان بولسا, ال كاپيلليار قابى­ر­عا­­لا­رى­نىڭ وتكىزگىشتىك قاسيەتى كۇرت ناشارلاپ جانە گەموگلوبين كورسەت­كىشى تومەن­دەپ كەتسە دە دەما­لۋى­ڭىز قيىنداي تۇسەدى. سەبەبى, اللاتاعالا جوعا­رى­­دا باياندالعان ۇدەرىس­تەر­دىڭ قاي-قايسىسىن دا ناقتى ءارى ىڭعا­يى­مەن ءمول­شەرلەپ, بەلگىلى ءبىر رەتكە كەلتىرىپ قويعان. بۇل ءسىز بەن ءبىزدىڭ ءومى­رىمىز. وي جىبەرە باعامداسا­ڭىز, مۇ­نىڭ ءوزى اسا قامقور, ەرەكشە جومارت جاراتۋشى­نىڭ تىرشىلىك يەلەرىنە تارتۋ ەتكەن باعا جەتپەس سىي­لىعى, شەكسىز نىعمەتى ەمەس پە! ءبىز ءبىر عانا اينالىمىن سيپاتتاپ ءوت­كەن بۇل زات الماسۋ ۇدە­رىسى كۇنى-ءتۇنى تو­لا­سسىز ءارى اينى­ماستان يا ءوز­گەر­مەستەن جال­عاسا بەرەدى. ءوز­گەرسە, ون­دا اعزادا ءبىر اقاۋ­دىڭ پايدا بول­عا­نى... بايقاپ وتىرعا­نى­مىز­داي, وسى­ناۋ تە­رەڭ ۇيلەسىمگە قۇ­رىلعان عا­جا­يىپ زاڭدى­لىق­تىڭ, جەر بەتىندە تىرشىلىك يەلەرى پايدا بولعالى بەرى, تولاسسىز تۇردە وسىلايشا قاي­تا­لا­نىپ كەلە بەرۋى كەزدەيسوق پايدا بول­عان قاسيەت نەمەسە جەردەگى شەكتەۋلى تابي­عات­تىڭ «تۋىن­دى­سى» دا ەمەس. بۇل ون سەگىز مىڭ عالام مەن ون­داعى سان ميل­ليارد­تاعان تىرشىلىك يەلەرىن جارا­تىپ, ولار­دىڭ سانىن ءبىلىپ, ارقاي­سى­سى­نا, ءبىرىن-ءبىرى قاي­تا­لاماي­تىن­داي قا­سيەت سىيلاعان اسا شەبەر, ەرەك­شە كەڭ جاراتۋ­­شى­نىڭ تۋىن­دى­سى. قا­سيەتتى قۇراننىڭ «ءزاريات» سۇرەسى­نىڭ 20, 21-ايات­تا­رىن­دا: «سەنىم يەلەرى ءۇشىن جەر ءجۇزى ناق­تى دالەل­دەرگە تولى. (ونداي دالەل) ءوز اعزا­لارىڭدا دا بار. قالايشا بايقاماي­سىڭدار؟» – دەلىنگەن. «قان ازدىعى بايقالادى» دەگەن سوزگە دە كەيدە دۇرىس ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىز بار. ونى دارىگەر­لەردىڭ تىلىمەن ورنەكتەسەك, «قان ازدىعى دەگەنىڭىز, ونىڭ كولەمىنىڭ ازايىپ كەتۋى ەمەس, قان قۇرامىن­داعى اعزاعا قاجەتتى زات­تار­دىڭ جەتىسپەۋى». ءيا. عىلىمي انىقتاما­لار­عا قاراعاندا, گەموگلوبين قۇ­را­مىندا تەمىردىڭ, ياعني گەمونىڭ ءتورت مولە­كۋلا­سى, ال اق ۋىزدىڭ (بەلوك) نەمەسە گلوبيننىڭ ءبىر مولەكۋلاسى, بولۋى ءتيىس كورى­نە­دى. اتالعان تەمىر مولەكۋلاسى, ءتورت­تەن تومەندەپ كەتسە, وتتەگى اعزاعا از تۇسە باستايدى. دەمەك, مۇنىڭ ءوزى دەنساۋلىقتىڭ سىر بەرە باس­تاعانى دەگەن ءسوز. سانالى پەندە ونداي جاع­دايدا, جاراتۋشىدان شي­پاسىن سۇ­راي وتىرىپ, كىنارات­تاردىڭ توركىنىن انىقتاماققا, دەرت­تىڭ الدىن ال­ماق­قا جانۇشى­رادى. سەبەبى, دەنساۋ­لىق­تىڭ دا اللا تاراپىنان ادامزات با­لاسىنا بەرىلگەن زور نىعمەت ءارى ەر­تەڭگى كۇنى «قايدا, قالاي جۇمسا­دىڭ؟» دەپ جاۋابى سۇرالار اينىماس امانات ەكەندىگىن ولار جاقسى بىلەدى. كوزگە كورىنبەس, وسىنشا نازىك ءدۇ­نيە­لەردى ءوزى­نىڭ ماڭگى وزگەرمەس زاڭ­دىلىقتارىنا باعىندى­رىپ قويعان ءبارىن ءبىلۋشى ءبىر اللانىڭ شەبەرلىگىنە قايران قالماسقا شاراڭ جوق. دەمەك, اڭگىمەمىزدىڭ القيسسا­سىن­دا بايان­دال­عان ءارى وسى دۇنيەنىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولعان, «ۇلت دەن­ساۋلىعىنا قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعان» پروبلەما­لاردى شەشۋگە دەگەن ۇم­تى­لىسىمىز ءبىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق­تارى­مىز الدىن­داعى, مى­ناۋ جۇ­مىر جەر بەتىندەگى ارقالار جاۋاپكەرشىلىگىمىز عانا ەمەس. سو­نى­مەن بىرگە, قيا­مەتتە ادام بالا­سىنا قويى­لار الگىندەي ساۋال­دار­عا قايتا­را­تىن جاۋاپ-ازىرلىگىمىز دە ەكەن. ءبۇ­گىن اعزاڭىزعا قانشا ءمول­­شەردە وتتەگى ءتۇستى؟! باعامداپ كورىڭىزشى. تۇتاس ۇلتىمىزدىڭ ءدىن امان­دىعىن تىلەپ, ساۋ­لى­عىن كۇيىتتەسەك, ول جاي­لى دا ءدايىم ويلاي جۇرگەنىمىز ابزال دەمەكپىز. نۇرلىتاي ۇركىمباي.