بايقاۋشى باعاسى

لاسلو كارولي ماراش, نيدەرلاندى كورولدىگىندەگى ساراپتاما ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, امستەردام ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ اديۋتانت-پروفەسسورى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ايرىقشا ءتار­­تىپ ورناعان, مۇگەدەكتەردىڭ, ەگدە ازا­ماتتاردىڭ داۋىس بەرۋىنە جان-جاق­تى جاعداي جاسالعان. سايلاۋ كو­ميسسسياسى مۇشەلەرىنىڭ ءوز ىستەرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرى وتە جوعارى كورىندى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازاق­ستان­نىڭ باتىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى داۋىس بەرۋ داستۇرىنەن ەرەكشەلىگى – ارنايى داۋىس بەرۋ جاشىكتەرىنىڭ ءمول­دىر, شىنى جانە اشىق تۇردە بولا­تىن­دىعى. سول ارقىلى سىرتتاي با­قى­لاۋشى قانشا ادام داۋىس بەرىپ جات­قانىن مولشەرلەي الادى. باتىس ەۋ­رو­پانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جاشىك­تەر جابىق كۇيىندە كەلەدى. سوندىق­تان, قا­زاق­ستاننىڭ سايلاۋ كەزىندە ءمول­دىر ءجا­شىك قويۋداعى يننوۆاتسيالىق ءتاجى­ري­بەسى مەن ءادىسى – وتە قىزىقتى كورىن­دى. بۇل تاجىريبەنى باتىس ەۋرو­پا­نىڭ وزگە دە ەلدەرىنە ەنگىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ قازاق جەرىندەگى سايلاۋدان تۇيگەنىم – مۇنداعى ساياسي ناۋقاننىڭ بارلىق حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلەتىندىگى. سايلاۋ وتە جوعارى دەڭ­گەي­دە ۇيىمداستىرىلعان, سايلاۋشى­لار­دىڭ داۋ­ىس بەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسال­عان. قازاقستانداعى ساياسي ناۋ­قان مەن ونداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە كو­ڭى­لىم تولدى. سەبەبى, بۇل مەملەكەت دەموكراتيا جو­لىن باسشىلىققا الىپ كەلەدى. *** مۇراتبەك يماناليەۆ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى: – قىرعىزستاننان ارنايى كەلگەن بىزدەر ءۇش توپقا ءبولىنىپ, – استانا, الماتى, قاراعاندى قالالارىندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى باقىلاۋدامىز. نەگىزگى توپ وسىندا بولعاندىقتان, الماتى مەن قاراعاندىداعى وكىلدەرىمىز حابار­لاسىپ, ەسەپ بەرۋدە. نەگىزىندە سايلاۋ حالىقارالىق سايلاۋ ەرەجەسى شەڭبەرىندە ءوتىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي دا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بايقالعان جوق. استاناداعى 24 سايلاۋ بولىمشەلەرىندە بولىپ, بارلىعىنداعى ماڭىزدى ىسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى بايقاپ, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ءوتىپ جاتقانىنان حاباردار بولدىق. بايقاۋىمىزدىڭ العاشقىسىن «جاستار» سا­رايىندا ورنالاسقان بولىمشەدەن باستاعاندا, ەلدىڭ ۋاقىتىسىنان ەرتە بارىپ, كەزەكتە تۇرعاندارىن كورىپ ءتانتى بولدىق. بارلىق جەرلەردەگى ءۇزىلىسسىز كەلىپ جاتقان كوپشىلىككە قاراپ, سايلاۋدىڭ ءوز دارەجەسىندە وتەتىنىنە سەنىمدىمىز. يۋليا لەۆوچكينا, ۋكراينا جوعارعى راداسىنىڭ دەپۋتاتى: – قازاقستان مەملەكەتىنىڭ بۇگىنگى اسا ماڭىزدى شاراسىنا ەۋروپالىق باۋىرلاس اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ دەلەگاتسياسى قۇرامىندا باقىلاۋشى بولىپ كەلىپ وتىرمىز. بۇل قۇرامعا ۇلكەن ۇيىمنىڭ سەكرەتاريات قىزمەتكەرلەرى ەنىپ, بارلىق ساياسي توپ قامتىلعان. بەس ادامنان تۇراتىن دەلەگاتسيانىڭ ۇشەۋى استانادا, ءالى ءتۇس مەزگىلى بولماسا دا, قازىرگە دەيىن 4 سايلاۋ بولىمشەسىندە بولدىق. ال ەكى ادامىمىز قاراعاندى قالاسىنا اتتانىپ كەتكەن. سوندا باقىلاۋ جاساپ, ءىرى قالالارىڭىزدىڭ بىرىنەن ەرتەڭ ەسەپ بەرەدى. دەلەگاتسيا جەتەكشىسى رەتىندە ايتارىم, ءبىر بولىمشەنىڭ اشىلۋ ءراسىمىن جاساپ, ۇشەۋىندە ءوز مىندەتىمىزدى اتقارا ءجۇرىپ بايقاعانىمىز – كەز كەلگەن سايلاۋ بولىمشەلەرى كەڭ دە ىڭعايلى عيماراتتارعا ورنالاستى­رىلىپتى. كىدىرۋ, كەزەك كۇتۋ سياقتى قۇبىلىستار اتىمەن بولعان جوق. پاراقشا ارقىلى ارنايى جاشىككە داۋىس بەرۋدىڭ تيىمدىلىگى بايقالادى. داۋىس بەرۋدىڭ مەرەكەلىك دارەجەدە ۇيىمداستىرىلىپ, ءان-اۋەنمەن استاسىپ جاتۋى, ءبىر جەردە فيلارمونيا ونەرپازدارىنىڭ ونەر كورسەتۋىن ءوز باسىم ەرەكشە قابىلدادىم. ياعني, سايلاۋ ءبىز بولعان جەرلەردىڭ بارلىعىندا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداس­تى­رىلىپ وتىر.   ابدۋللاح بۋكسۋر, تۇركى الەمىندەگى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى اسسوتسياتسيا توراعاسى: – ءبىز قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ اشىق, دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي ءادىل جۇرگىزىلۋىن بايقاۋ ءۇشىن ارنايى كەلدىك. تاڭەرتەڭنەن بەرى 3 ۋچاسكەدە بولدىم. وندا تۇرعان ستەندىلەردەن پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر ازاماتتار تۋرالى وقىپ-ءبىلدىم. ۋچاسكەلەردە قازاقستاندىقتاردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەرۋىن بايقاۋ بارىسىندا ازىرشە ەشقانداي قاتەلىك كورگەنىمىز جوق. كالعان ۋچاسكەلەردە دە سولاي بولادى دەگەن ويدامىن. كەرىسىنشە, مەنىڭ نازارىمدى اۋدارعانى باسقا جايتتەر بولدى. ءبىز مەديتسينالىق كوللەدج عيماراتىندا ورنالاسقان سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارعا­نى­مىزدا ەكى جاشىك تۇردى. ءبىرى ۇلكەن, ەكىنشىسى كىشكەنتاي. سۇراستىرساق, ۇلكەن جاشىك سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنالسا, كىشى جاشىك دەنساۋلىعى جوق, ۇيدە وتىرىپ داۋىس بەرگىسى كەلەتىندەرگە ارنايى بارىپ, داۋىستارىن الاتىن جاشىك ەكەن. تۇرىك مەملەكەتتەرىندە مۇنداي جاشىك جوق. بۇل سايلاۋدىڭ وتە اۋقىمدى تۇردە ءارى ءمولدىر, اشىق ءوتىپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى دەگەن ويدامىن. مەن تاۋەلسىز بايقاۋشى رەتىندە 2002 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. قا­زاقستاننان وزگە گرۋزيا, ءازىربايجان, بولگاريا, سيريادا وتكەن سايلاۋلاردا بايقاۋشى بولدىم. ەۋروپا ەلدەرىندە پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەردىڭ 90 مىڭ ادامنىڭ قولىن جيناۋى ۇلكەن جەتىستىك. وسىعان دەيىن جينالعان بۇل كورسەتكىش مەنىڭشە, قازاقستاندىقتاردىڭ سايلاۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ جاتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. قازاقستاندىقتار قوعامدىق ماڭىزى بار وقيعاعا بەلسەندى قاتىسۋدا. قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ەۋروپا­داعى سايلاۋلار سەكىلدى اشىق تۇردە ءوتىپ جاتقاندىعىنا كوزىم جەتتى.