سىرت كوز سىنشى

ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىن باقىلاپ جۇرگەن شەتەلدىك بايقاۋشىلار كەشە استانا قالاسىنداعى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ, ولاردىڭ جۇمىسىمەن جاقىن تانىستى. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە ءبىز ەۋروپاپارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, ەپ-نىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى دەلەگاتسيا­سىنىڭ جانە «بىرلەسكەن ەۋروپالىق سولشىلدار» پارتياسىنىڭ مۇشەسى ميلوسلاۆ رانسدورفتى سوزگە تارتقان ەدىك.­­ – رانسدورف مىرزا, ءسىز ءۇشىن ەلىمىزدەگى سايلاۋ قالاي وتۋدە؟ – سايلاۋعا دايىندىق, ۇيىمداستىرۋ جانە سايلاۋ ۇدەرىسى ماتە­ريالدىق با­زا­سىنىڭ جا­سا­لۋى جوعارى دەڭگەيدە. ەڭ باستىسى, تۇرعىندار ءۇشىن بارلىق جەردە اقپا­راتتىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان. مۇنىڭ ءوزى قازاق­ستان­نىڭ دە­موكراتيالىق دامۋىندا سەرپىن بار ەك­ەن­دىگىن كورسەتەدى. كوپتەگەن تۇر­عىن­­دار­دىڭ كەلىپ داۋىس بەرىپ جاتۋى حالىق تاراپىنان سايلاۋعا دەگەن نەم­قۇراي­لىق­تىڭ جوقتىعىن بىلدىرسە كەرەك. مە­نىڭ ويىمشا, ەل تۇرعىندارىنىڭ با­سىم بولىگى كەلىپ ءوز داۋىستارىن بەرەتىن سياقتى. مەنى وسى جاعى قۋانتىپ وتىر. – وزگەلەرمەن, مىسالى, سول ءوزى­ڭىزدىڭ ەلىڭىز چەحيامەن سالىس­تىر­عان­دا قا­زاق­ستاندا ءوتىپ جاتقان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نەندەي وزگەشە­لىك­تەردى بايقادىڭىز؟ – دەموكراتيا ماسەلەسى ۇنەمى دامى­تىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن پروتسەسس. سون­دىقتان ونى دا ەسكەرگەن ءجون. ەڭ باستىسى, قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, تۇرعىندار­دىڭ جاعدايىن بارىنشا جاساۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارىن ەڭ­گىزۋ الدىڭعى ور­ىن­عا شىعۋى ءتيىس. قا­زاقستاندى الار بول­ساق, سايلاۋ ءتاجى­ريبەسىندە مۇنداي پرو­گرەس­تىڭ بار ەكەندىگىن بايقايمىز. چەحيادا پرەزيدەنتتى پارلامەنت ساي­لايتىندىقتان, مۇنداعى جاعداي ءسال ءوز­گەشەلەۋ. قازىرگى تاڭدا قوعامدا تىكەلەي سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت دەگەن دە پىكىرلەر اي­تىلىپ قالىپ ءجۇر. ويتكەنى ءار ءتۇرلى ساياسي پارتيالار ءوزارا كەلىسىپ, پرەزيدەنت ساي­لاۋىنا ىقپال ەتۋدە. ولاي بولسا حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ جاساسا دەگەن پايىمداۋلار دا جوق ەمەس. بىزدەگى باستىسى دەپۋتاتتاردى سايلاۋ بولسا, ونىڭ ءوزىن قارجى ماسەلەسى شەشىپ جاتىر. قا­زاقستاندا سول قارجى كوز­دەرىن پايدالا­نۋعا, ياعني سايلاۋ قور­لا­رىندا قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر ءمول­شەر­دەن ارتىق بولماۋىنا شەكتەۋ قويۋدىڭ ءوزى قۇپتارلىق. – پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرلەر تۋرا­لى نە ايتار ەدىڭىز؟ – ن.نازارباەۆ تۋرالى ايتار بولسام, حالىق اۋىرتپالىق اكەلگەن وتپەلى كە­زەڭ­دەردى باستى ۇمىتكەرمەن بىرگە وتكىزدى. سوندىقتان دا ۇيرەنىسىپ قالدى, ەكىنشى جاعىنان, ول ءوزىنىڭ ناقتى ەلدى دا­مى­تۋ­دىڭ سايلاۋالدى تۇجىرىمداماسىن ۇسى­نا ءبىلدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن ەكشەيتىن بولساق, وزگە كانديداتتارعا قا­راعاندا, ن.نازارباەۆ الدەقايدا ۇتىم­دى جاع­داي­دا ەكەندىگىن كورەمىز. ءار قا­زاق­ستان­دىق­تىڭ باسىنا شاققاندا 50 اقش دوللا­رى­نان كەلگەن ىشكى جالپى ءونىمدى 9 مىڭنان اسىرعان ادام, ارينە, كوپشىلىكتىڭ قول­داۋىنا يە بولارى تۇسىنىكتى دە. *** لورد دجون اندەرسون ۋەيۆەرلي, ۇلىبريتانيا كورولدىگى پارلامەنتىندەگى لوردتار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى. – قازاقستاننىڭ فرانتسيا, يتاليا جانە يسپانيامەن ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمى بار. قازىرگى كەزدە گەرمانيامەن دە وسىنداي قۇجاتقا قول قويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. ۇلىبريتانيا قازىر ءوزىنىڭ جوعارىداعى ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنە قاراعاندا قازاقستانمەن بايلانىستى دامىتۋدا ارتتا قالىپ بارا جاتىر دەپ ويلامايسىز با؟ – ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم ەكى جاققا دا ماڭىزدى. ونى ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز جانە بىلەمىز. ارينە, مەن قازاقستان مەن ۇلىبريتانيا ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايمىن. بىراق ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى قۇجاتتىڭ ورنى بولەك. قازىر قازاقستاندا انگليانىڭ مۇناي كومپا­نيالارى جاقسى جۇمىس ىستەۋدە. وسى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى ءبىز ودان ءارى دامىتقىمىز كەلەدى. سول ءۇشىن ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلۋىن قۇپتايمىن جانە ونىڭ تەزىرەك بولعانىن قالايمىن. – ورتالىق ازيا جانە قازاقستان بويىنشا ساراپشى رەتىندە پرەزيدەنت سايلاۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ ونىڭ ءوزىڭىز بايقاۋشى بولعان 1999 جىلعى سايلاۋدان ايىرماشىلىعى بار ما؟ – قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفور­مالاردى تابىستى جۇرگىزۋدە. 20 جىل دەگەنىمىز – بۇل تاريحي كەزەڭ. سىزدەر كوپتەگەن زاڭداردى قايتا قاراپ, ولاردىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولۋى ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەدىڭىزدەر. قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ەل رەتىندە بىلەمىن. بۇعان دالەل كەلتىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. 2012 جىلى 1 قاڭتاردا ورتالىق ازيا بويىنشا ەسەپ جاريالايتىن بولامىز. سوندا وسى جاعىن ەسكەرەمىز, ارينە. – ۇلىبريتانيانىڭ قازاقستانمەن جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن بولاشاقتاعى قارىم-قاتىناسىن قالاي باعالايسىز؟ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟ – قارىم-قاتىناس بارلىق سالادا بولۋ كەرەك. ءبىزدى جاقىنداستىراتىن كوپتەگەن سالالار بار. بۇل ساياسي رەفورمالار, ەكونوميكاداعى, مادەني سالاداعى بايلا­نىس­تار. ءبىزدى جاقىنداستىراتىن سونداي-اق دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق. ەڭ باستىلارى وسى. – سايلاۋ ۋچاسكەسىندە نە بايقادىڭىزدار؟ – ءوزىم ارالاعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبارى جاقسى ۇيىمداستىرىلىپتى. سايلاۋشىلار تاراپىنان ءوتىنىش, ارىزدار بولا ما دەپ ويلاپ ەدىك. ولاردىڭ ءبىرى دە بولعان جوق. – سايلاۋعا قانداي باعا بەرەسىز؟ – جاقسى باعا بەرەمىن. سايلاۋ اشىق جانە ءادىل تۇردە ءوتتى دەپ ويلايمىن.   *** ەلىمىزدە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت ساي­لا­ۋىنا الەمنىڭ ءار شال­عايى­نان كوپ­­تەگەن بايقاۋشىلار كەلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە لات­ۆيا­نىڭ ەۋروپارلامەنت­تە­گى دە­پۋ­تاتى, «بىرىككەن ەۋ­رو­پا­لىق سولشىلدار» پار­تياسى­نىڭ مۇشەسى الفرەد رۋبيكس ەلورداداعى سايلاۋ ۋچاس­كەلەرىن ارالاپ شىقتى. سونداي جۇمىس بارىسىندا بىزگە حالىق­ارا­لىق بايقاۋ­شى­­­مەن كەزدەسۋ­دىڭ ءساتى ءتۇ­سىپ, وعان بىرنەشە سۇراق قويدىق. – ءسىزدىڭ قازاقستانعا كەلۋىڭىز ءبىرىنشى رەت پە؟ – مەن قازاقستانعا وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. العاش رەت سوناۋ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كەلىپ ەدىم. سودان سوڭعى رەت بىلتىر مامىر ايىندا بولدىم. استانا مەن ءۇشىن ەڭ كورىكتى قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قارجىلىق تاپشىلىق كەزىندە جانە اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي ساۋلەتتى قالا تۇرعىزىپ, وندا 600 مىڭنان استام ادامنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن جۇمىس ىستەۋىنە جان-جاقتى جاعداي تۋعىزۋ ۇلكەن جەتىستىك. – دۇرىس ەكەن. ال ەندى شەتەلدىك بايقاۋشى رەتىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – مەن بۇل جولى حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە كەلگەن سوڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى بارىسىن قاداعالاپ ءجۇرمىن. تاڭەرتەڭنەن بەرى كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ شىقتىم. شىنىمدى ايتايىن, داۋىس بەرىپ جاتقان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاراپ وتىرىپ بايقاعانىم, كادىمگى ءبىر مەيرامدى تويلاپ جاتقانداي ولاردىڭ كوڭىل-كۇيلەرى وتە جوعارى. كوپتەگەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە كوركەمونەر­پاز­دار ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەۋدە, ولاردىڭ قويعان كونتسەرتتەرىن تاماشالادىق. بۇل سايلاۋدىڭ, جالپى باسقا سايلاۋلاردان ايىرماشىلىعى دەپ, ونىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋىن ايتار ەدىم. تاعى ءبىر بايقاعانىم, حالىق سايلاۋعا اعىلىپ كەلىپ جاتىر. بۇل مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق باعىتىن, ادامداردىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساۋعا ۇمتىلىسىن بايقاتادى. قاي سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارمايىن, بارلىعىن­دا سايلاۋشىلار بار, بىرەۋىندە كوپ, بىرىندە از دەگەندەي, بىردە-ءبىر بوس تۇرعان ۋچاسكەنى كورگەنىم جوق. ەرتەڭگىسىن, ماسەلەن, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ادامدار كوپ بولدى. دەمەك, سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى وتە جوعارى. – كەمشىلىكتەر بايقالدى ما؟ زاڭ بۇزۋشىلىقتار بار ما؟ – جوق, قالاداعى ازىرگە مەن ارالاعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ بىردە-بىرىندە, اناۋ ايت­قانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بايقاعانىم جوق. بىردە-ءبىر ريزا ەمەس سايلاۋ­شى­نى كورگەنىم جوق. ارينە, كەيبىر سايلاۋشىلار وزدەرىن تىزىمنەن تابا الماي جات­تى, بىراق ونى شەشۋدىڭ تەتىكتەرى دە الدىن الا ويلاستىرىلعان ەكەن, ماسەلە بىردەن شەشىمىن تاۋىپ ول ادامدار داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىك الدى. سايلاۋ كو­ميس­سيالارى قالتقىسىز جۇمىس ىستەۋدە. ولار كەلگەن ادامداردى وتە جىلى قا­بىل­دايدى ەكەن. ەگەر بىرەۋگە تۇسىنىكسىز جاعداي تۋىنداپ جاتسا, وعان سول مەزەتتە قولما-قول ءبارىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ كوڭىلىنە جىلىلىق ۇيالاتادى. جالپى, مەنىڭ ايتارىم, لاتۆيانىڭ ەۋروپارلامەنتتەگى دەپۋتاتى رەتىندە ونداعى ساي­لاۋ­لاردى جاقسى بىلەتىندىكتەن جانە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە تالاي مارتە سايلاۋ­لار­عا قاتىسقاندىقتان ءسىزدىڭ ەلدە ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا وتە جوعارى باعا بەرەمىن.