قوعامدى جاڭعىرتۋدىڭ تۇپقازىعى

ەلباسىنىڭ قا­زاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋتسياسىنا وزگە­رىستەر مەن تو­لىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جو­باسى بۇكىل ەلىمىزدە قىزۋ تال­قى­لانىپ جاتىر. بۇل حالىق كوپ­تەن كۇت­كەن وزگەرىستەر بول­ماق. ەلىمىز جىلدان-جىلعا زور تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇ­شەسى اتانۋىمىزدىڭ ءوزى ءۇل­كەن جەتىستىك. ۋنيۆەرسيادا ءوتىپ جاتىر. جازدا ەكسپو قانا­تىن جايادى. قازاقستان­نىڭ ءدۇ­نيەجۇزىلىك ماڭىزى بار ىستەرگە ارالاسۋى الدىڭعى قاتارلى دا­مىعان دەموكراتيالىق قۇ­قىق­تىق مەملەكەت ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل زاڭ جوباسىندا پرە­زيدەنتتىك وكىلەتتىكتىڭ ءبىراز فۋنكتسياسىن ۇكىمەتكە بەرۋ, پارلامەنت جۇمىسىن جاقسارتۋ, سونىمەن بىرگە, سوت, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ سياقتى ۇلكەن ۇسى­نىس­تار ايتىلىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى, مەنشىك قۇقىعىنا زاڭدا, كونستيتۋتسيادا كور­سە­تىلگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. ەندى قانداي دا ءبىر جەكەمەنشىك م ۇلىك مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق قورعاۋىندا بولىپ, وعان ەشكىم­نىڭ قول سۇعۋىنا جول بەرىل­مەيدى. بۇل ادال ەڭبەكپەن مەن­شىك قۇقىعىنا يە بولعان ازا­مات­تاردىڭ مەملەكەتتى دامىتۋعا دەگەن ۇلەسىن قۇقىقتىق اكتىلەر ارقىلى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, مۇراگەرلىك قۇقىق ماسەلەسى دە تۇڭعىش رەت كورسەتىلىپ وتىر. وسى زاڭ جو­باسىنا سايكەس, پارلامەنت ماجىلىسىنە بۇرىن بولماعان جاڭا زاڭدار ەنگىزىلگەن ەكەن. مىسالى, بىزدە بىرنەشە ساياسي پارتيا بار. زاڭ بويىنشا, قاي پارتيا سايلاۋدا جەڭەدى, سول پارتيانىڭ ۇكىمەت قۇرۋعا دەگەن قۇقىعى كورسەتىلىپ وتىر. پارتيانىڭ ۇكىمەت قۇ­رۋى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ كان­­ديداتىنا ۇسىنىس جا­ساۋى, بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ ورنى­­نان كەتۋى, وسىنىڭ ءبارى كور­سە­تىلگەن. تاعى ءبىر ەرەكشە ءما­­سەلە, ۇكىمەت ءبىر پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ ورىنتاعىنان تۇر­ماي­دى عوي. ونىڭ ىشىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن قور­عانىس مينيسترلىگى دەگەن ەكى مينيسترلىكتى مەملەكەتتىڭ ءمۇد­دەسىنە سايكەس تەك قانا پرە­زي­دەنت سايلايدى. ۇكىمەت بۇل ءما­سەلەگە ارالاسپايتىن بولادى. سودان كەيىن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى, بوستاندىعى, قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرىنىڭ ءبارى كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, ۇكى­مەتتىڭ قۇقىقتىق فۋنكتسيالارىندا بەلگىلەنگەن. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قىز­مەتتەرىنىڭ كوپشىلىگىن ۇكىمەتكە تاپسى­رىپ وتىر, بۇل ۇكىمەتتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسپەك. ۇكى­مەت مۇشەلەرى بەلگىلەگەن قىز­مەتتەرىن ات­قا­رىپ, پار­لامەنت الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ەگەر ونداي جاۋاپ­­كەر­­شىلىكتى اتقارا الماسا, پار­لامەنت دەپۋتات­تارىنىڭ كوپ­شىلىك داۋى­سىمەن جاڭا جوبا بويىنشا ولاردى قىزمەت­تەرى­نەن الىپ نەمەسە اۋىستىرىپ جىبەرۋگە قاقىسى بار. ءبىز – پرەزيدەنتتىك مەم­لەكەتپىز. ويتكەنى, ۇكىمەت قاي ۋا­قىتتا دا پرەزيدەنتتىڭ سايا­سي باعىتىن, ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك رەفورمالارىن رەتتەپ, اتقارىپ وتىرادى. سون­دىقتان پرەزيدەنت بيلىكتەن ىعى­سىپ قالادى دەگەن ماسەلە تۋ­مايدى. پرەزيدەنت وزىنە تيەسىلى قىزمەتتەردىڭ ءبىر­ازىن ۇكىمەتكە تاپسىرۋ ارقى­لى, ولاردىڭ فۋنكتسيالىق قابىلەتتەرىن تەكسەرىپ, ولاردىڭ حالىق الدىندا قالاي جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعىنا باعا بەرۋ جۇيەسىن ارتتىرادى. 25 جىلدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەل­­سىز مەملەكەت ەكەنىمىزدى, جەكە زاڭ قابىلداۋعا قابى­لەتتى ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. كونس­تي­­تۋتسيا بويىنشا ءبىز زايىر­­لى قۇقىقتىق-دەموكرا­تيالىق مەملەكەت بولىپ تابى­لا­تىن­دىقتان, شىققان زاڭدار­عا پار­لامەنت دەر كەزىندە تۇسىنىك­تەمە بەرىپ, نەگە ءوز­گەر­تىلدى, قانداي جاڭالىقتارى بار, سونى حالىققا جەتكىزىپ, كەڭىرەك تانىستىرىپ, ماعىناسىن اشىپ كورسەتىپ وتىرۋى كەرەك. ەكىن­شىدەن, پارلامەنتتىڭ ءوزى ءما­جىلىس جانە سەنات دەگەن ەكى پالاتادان تۇرادى عوي. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ءوز وكىلەتتىكتەرى بار. ال زاڭ قابىلداعاندا دا وسىند­اي تەرميندەرگە اباي بولۋ كەرەك. مىسالى, مىنا زاڭ جو­باسىنداعى 77-باپتىڭ ەكىنشى تارماعىندا جانە 64-باپ­تىڭ ەكىنشى تارماعىندا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن: «ۇكىمەت القالى ورگان بولىپ تابىلادى جانە ءوزى­نىڭ قىزمەتىندە رەسپۋب­ليكا پرە­زيدەنتىنىڭ, پارلا­مەنت ءما­جىلىسىنىڭ جانە پارلا­مەنت­تىڭ الدىندا جاۋاپتى». بۇل جەردە «پرەزيدەنتتىڭ الدىندا» دەگەنى تۇسىنىكتى, بىراق «پارلامەنت ءماجىلىسى مەن پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپتى» دەگەن ءسوز ماعان تۇسىنىكسىز بولىپ تۇر. ويتكەنى, پارلامەنت بىرەۋ-اق. ونىڭ پالاتاسى ەكەۋ: ءماجىلىس جانە سەنات. سوندىقتان بۇل جەردە «پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى» دەسە جەتىپ جاتىر. نەمەسە ءبولىپ, انىقتاپ جازسا بولار ەدى. مىنە, وسىنداي زاڭ شىعارۋ ورگاندارىندا تەرمينولوگيالىق قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. سودان كەيىن سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىنا دا ءبىراز وزگەرىستەر ەنگەن. ەندى قازىر ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىزدە ءۇش ساتىلى سوت قۇرىلدى. ونداي سوتتار سيرەك كەزدەسەدى. ءۇش ساتىلى سوت تەز ءارى ادىلەتتى تۇردە شەشىم قابىلداۋعا جاعداي جاسايدى. دەگەنمەن دە, جوعارعى سوتتا بۇرىن قاداعالاۋ فۋنكتسيا­سى دەگەن بار ەدى. ونى الىپ تاس­تاپ جاتىرمىز. مۇندا ءبىرىن­شى ساتى اپەللياتسيالىق-كاسسا­تسيالىق سوت بولىپ تۇر. ال قا­داعالاۋ فۋنكتسياسى جوعار­عى سوتتا قالۋ كەرەك ەدى. ءويت­كەنى, كاسساتسيالىق تارتىپپەن قا­رالمايتىن ىستەر بار, قارالا­تىن ىستەر بار. ولار زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت ۇكىمدەرى, جار­لىقتارىنىڭ ءبارىن جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ ساتىسى رە­تىندە قاراۋ قۇقىعى ساقتالار ەدى. قاداعالاۋ ساتىسىن الىپ تاستاساق, كاسساتسيالىق ينس­تانتسيادان وتكەننەن كەيىن ەشقانداي ءىس قارالماي ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سودان سوڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا فۋنكتسياسىن ارتتىرۋ كەرەك. قازىر سوتتا قارالاتىن كوپ ىستەرگە پروكۋرورلار قاتىسپايتىن بولدى. مەنىڭشە, پروكۋرورلاردىڭ سوتتا قارالاتىن ىستەرگە زاڭ­دىلىقتىڭ ساقتالۋىن قادا­عالاۋشى مەملەكەتتىك ورگان وكىلى رەتىندە قاتىسۋى دۇرىس بولار ەدى. ەگەر ولار قاتىسپاسا, زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلعاندىعىن قالاي انىقتايدى دەگەن وي تۋا­دى. بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. ول جاعىنا ءتيىستى ورگاندار پىكىرىن ايتا جاتار. كونستيتۋتسيا جىل سايىن وزگەرمەيدى عوي. بۇل – سيرەك ورىن الاتىن قۇبىلىس. جال­پى, بۇل كونستيتۋتسيالىق وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءبىز­دىڭ ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامىعاندىعىن, زاڭ­دى­لىقتى بەتكە ۇستاي­تىن­دىعىمىزدى كورسەتەدى. جانە پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە سانالى تۇردە نازار اۋدارىپ وتىر­عاندىعىن ايعاقتايدى. كەلە­شەكتە حالىقتىڭ عىلىمي, ەكو­نوميكالىق, قۇقىقتىق ساۋا­تىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ۇلكەن جول اشىلادى. بيلىك تارماقتارىنىڭ ارا­سىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەسى جايىندا جاريا­لانعان ۇندەۋ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا, مينيستر­لىكتەردە, بارلىق ەڭبەك ۇجىم­دارىندا كەڭىنەن تالقى­لانۋ ۇستىندە. جانە ءتيىستى كونستي­تۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار تۋرالى ۇسىنىس-پىكىرلەر پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنە جىبەرىلۋى كەرەك. بۇل دا وڭاي جۇمىس ەمەس. وسى تالقىلاۋلاردىڭ ءناتي­جەسىن قورىتىندىلايتىن كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەسكە دە ءۇل­كەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولادى. قىس­قاسى, ەلىمىزدىڭ بارلىق ازامات­تارى ءوزىنىڭ كونس­تيتۋتسيا­لىق قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا وسى وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلارعا پىكىر­لەرىن ءبىل­دىرسە, قۇپ بولار ەدى. ارىقباي اعىباەۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الماتى