قازىعۇرت

وڭتۇستىك تاريحي تاعىلىمدى, شەجىرەلى ءوڭىر ەكەنى, ونىڭ جەر-سۋ اتتارىنان دا بايقالادى. قازىعۇرت تاۋىنىڭ اتاۋى سونىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتى. وسى اتاۋدىڭ پايدا بولعانىنا مىڭداعان جىلدار بولدى دەيدى عالىمدار جانە بۇل تۋرالى ەل اۋزىندا جىر دا, اڭىز دا كوپ. مۇنىڭ ءبارى بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك, ويتكەنى حالىق بىرنارسەنى بىلمەسە ايتپايدى, ال عالىمدار كەز كەلگەن نارسەنى زەرتتەمەسە جازبايدى. بابالارىمىز­دىڭ: «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا, نەگە قالعان؟!» – دەپ ايتىپ كەت­كەن عاجاپ ءسوزى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. جو­عارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى دا قاز­ى­عۇرت­تىڭ كيەلى اتاۋ, قاسيەتتى جەر ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. قازىعۇرتقا بايلانىستى قازىر دە كوپتەگەن كوركەم تۋىندىلار جازى­لىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە. وسى تاۋدىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى بار ەكەنىنە ءوزىم دە بىرنەشە مارتە كۋا بولدىم. 2004 جى­لى شىلدە ايىن­دا وبلىستىق ىشكى ساياسات باس­قارما­سى­نىڭ ءتىل ءبولىمىن­دە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە «كيەلى قازى­عۇ­رت» قوعامدىق قو­رىمەن بىرلەسىپ, وبلىستىق ۇلتتىق مادەني ورتالىق­تاردىڭ توراعا­لا­رى مەن ءمۇ­شە­لە­رىن ەكى اۆتوبۋسپەن قازىعۇرت تاۋى­نا الىپ شىقتىق. اسپان شايداي اشىق بولاتىن. «كيەلى قازىعۇرت» قوعام­دىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى بايدۋللا قونىسبەك جول-جونەكەي قازىعۇرت تاۋىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ كەرەمەتى تۋرالى اڭگى­مە­لەپ وتىرعان. الايدا, اۆتوبۋستاعى كەيبىر كىسىلەردىڭ كەجەگەلەرى كەيىن تارتىپ, بايەكەڭنىڭ ايت­قانىنا ءوز­دە­رىنشە كۇمان كەلتىرگەن­دەي تومسى­راي­عان. سۋداعى كەمە­نىڭ قا­زىعۇرت تاۋىنا ەمەس, سيناي نەمەسە ارارات تاۋىنا توقتادى دەگەن بول­جامنىڭ دا بولعانىن ايتىپ وتىر­عاندارىن قۇ­لاعىم شالىپ: «ودان دا با­يە­كەڭ­دى تىڭدايىق» دەدىم. بىراق, بۇعان الگىلەر ونشا نازار اۋدارماي, جاۋىن-شاشىننان بولعان توپان سۋعا دا كۇمانمەن قارايتىندارىن ايتا باس­تاعان. وسى مەزەتتە شايداي اشىق اسپاندى كەنەت بۇلت تورلاپ, شەلەكتەپ تۇرىپ جاڭبىر قۇيسىن. اۆتوبۋسىمىز وزىنەن-ءوزى بۇزىلىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى توقتاپ قالدى. بۇدان كەيىن ءبىر اعامىز: «كوردىڭىزدەر مە, تابيعاتتىڭ بۇلاي قۇبىلۋى قازىعۇرت تاۋىنىڭ تەگىن ەمەستىگىن بىلدىرەدى. ونىڭ قاسيەتىن ءتۇسىنسىن دەگەندەي جاڭبىرىن نوسەرلەتتى», – دەپ ەسكەرتتى. كوپ كەشىكپەي جاڭبىر توقتاپ, ءبىز ساياحاتىمىزدى ودان ءارى جالعاستىردىق. ۇلتتىق اتاۋلار – ءار زاماننىڭ ەسكەرتكىشى رەتىندە حالىقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنەن جانە تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, سالت-داستۇرىنەن حابار بەرەدى. مىسالى, كۇللى حالقىمىز كيە تۇت­قان قازىعۇرت پەن ورداباسى, مىڭ جىل بۇرىن قازاقتىڭ وركەنيەتىن الەمگە پاش ەتكەن وتىرارى, تاريحى تەرەڭ تارازى مەن تۇركى­ستانى جانە تالاي-تالاي القالى كەڭەستەر مەن جيىنداردا ەل تاعدىرىن شەشكەن مارتوبەسى مەن كۇلتوبەسى ءوزىنىڭ ەرەكشە ءبىر وقيعالارىمەن وڭتۇستىك ولكەسىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنە تانىمال ەتكەن. دەسەك تە, ساۋران مەن سىعاناق, سايرام مەن سوزاق, قازى­عۇرت پەن بۇدىقكەنت, ءتامتاجى مەن ءابارتاجى, شاۋعار مەن تۇركىباسى سياقتى كەنتتەردىڭ, قالالاردىڭ جانە باسقا دا تولىپ جاتقان ءتو­بەلەر مەن قورعانداردىڭ جۇمباق سىرلارى ءالى تولىق اشىلعان جوق. قازاقتار ەجەلدەن قازىعۇرتتى كيە تۇتىپ, تىرشىلىكتىڭ قايتا تۇلەپ, تامىر تارتقان تۇسى, دۇنيەنىڭ تۇتقاسى دەپ باعالاعان. قازى­عۇرت­تىڭ سوناۋ كونە زامانداردان باستاپ, بۇگىنگە دەيىنگى تاريحى, تەك وڭتۇستىك وڭىرىنە عانا ەمەس, بۇكىل قازاق دالاسىنا قاتىستى. بىلاي قا­راعاندا, قازىعۇرت تاۋى اسا ۇلكەن دە ەمەس, بىراق وزگە تاۋلارعا قاراعاندا قازىعۇرت تۋرا­لى اڭىز كوپ. ونىڭ باستى سەبەبى, حالىقتىڭ قازىعۇرتقا دەگەن ىقىلاسى مەن ماحابباتى ەرەكشە. قازىرگى كەزدە ادامدار قازىعۇرتتىڭ قادىرىنە جەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مەرەيىن اسىرۋدا. سولاردىڭ ءبىرى –بۇرىنعى لەنين اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەگىنە وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1993 جىلعى 4 مامىرداعى قاۋلىسىمەن لەنين اۋدانىنىڭ قازىعۇرت اۋ­دانى بولىپ وزگەرتىلۋى, 1990 جىلى شىم­كەنت قالاسىنداعى جاڭادان سالىنعان شاعىن اۋ­دان­عا قازىعۇرت اتاۋىنىڭ بەرىلۋى جانە قر ۇكى­مەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قالاداعى №66 مەك­تەپتىڭ قازىعۇرت ورتا مەكتەبى دەپ اتالۋى. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە كيەلى اتاۋدى يەلەنگەن نىساندار از ەمەس. قازىعۇرت – تالاس الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىك باتىس سىلەمىندەگى تاۋ. شىمكەنت پەن تاشكەنت قالا­لارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. سول­تۇس­تىك-شىعىستان, وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 20 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. ەنى 10 شا­قى­رىمداي. بيىكتىگى 1768 مەتر. وڭتۇستىك بەتكەيى كەلەس وزەنىنە جالعاسا جارقاباقتانىپ بىتەدى. بۇل تاۋ ەل اراسىندا «قازىعۇرت اۋليە» دەپ تە اتالادى. ەرتە زاماندا بۇكىل الەمدى توپان سۋ باساتىنىن نۇق عالاھي-ءۋاسسالام الدىن الا ءبىلىپ, ەرتەرەك قامدانىپ, كەمە جاساتادى. توپان قاپتاعان كەزدە جان-جانۋارلاردىڭ اتا­لىق جانە انالىق جىنىستارىن الىپ, كەمەگە مىنگىزەدى. مۇنىڭ ىشىندە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ دا تۇقىمى بولادى. نۇق پايعامباردىڭ جاق­سى ادامدارى مەن تۋعان-تۋىسقاندارى – بار­لى­عى سەكسەن جان عانا كەمەگە كىرەدى. سۋ تاس­قىنى التى ايعا سوزىلىپ, نۇقتىڭ كەمەسى قاز­ىعۇرت تاۋىنا قايىرلايدى. قا­سيەتتى وسى تاۋ­دىڭ جوتالارىنا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ, اڭ مەن قۇستىڭ التى ايلىق اشتىققا ارىپ-اشىپ قالعان تۇقىمى تۇسە­دى. ولارعا جارا­تۋ­شى يە مەن پىرلەرىنىڭ شاراپاتى ءتيىپ, امان قالادى. سودان جەر ۇستىندە تىرشىلىك قايتا قا­لىپتاسا باستايدى. تاۋ جوتالارىنداعى جان-جانۋار­لاردىڭ اياعى تيگەن جەرلەرى كيەلى, ءاۋ­ليە بولىپ سانالادى. ولار قازىعۇرت اتا, اق­بۋرا اتا, كوزدى اتا, اڭگىر اتا, شىلتەر اتا, مەيرام اتا, قاينار اتا, قىزىل اتا دەپ اتالادى. كەمەدەن ءتۇسىپ, قونىستانۋعا قالعان 80 ادامنىڭ 73-ءى شەيىت بولىپ كەتەدى. نۇق پاي­عام­باردىڭ ءوزى, حام, سام, يوفەس اتتى ءۇش ۇلى, ءاشيات, ءلايلا, ايشا دەگەن ءۇش كەلىنى عانا امان قالعان ەكەن. ولاردان ادامزات ۇر­پاعى قايتا ءوربىپ شىعادى دەيدى بىزگە جەتكەن اڭىزداردىڭ بىرىندە. ...الاتاۋدىڭ باتىس باۋرايىندا الاسا تاۋدا قازىعۇرت اتتى اۋليە ءومىر ءسۇرىپتى. ول اقىلدى دا ءادىل بولىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قۇدايعا قىزمەت ەتىپتى. تالاي رەت ەلىن اپاتتان امان الىپ قالعان ەكەن. كۇندەردىڭ كۇ­نىند­ە, قازى­عۇرت اۋليە قارتايىپ, شاشىن اق شالعان ساتتە توسكەيدەگى حالىققا ۇلكەن اپات كەلەدى. ولار ءبىرىن-ءبىرى توناپ, ەل ىشىندە ۇر­لىق پەن زورلىق كوبەيەدى. ءالدىسى ءالسىزىن, كوبى ازىن توناۋ ادەتكە اينالىپ, حالىق اراسىندا الاۋىزدىق ەتەك الادى. ادامدار اراسىنداعى ىنتىماقتان بەرەكە كەتەدى. وسى كەزدە جارا­تۋ­شى اللا ولارعا جىلاندار مەن شايانداردى جىبەرىپتى. اسپاننان ۋ ارالاس جاڭبىر جاۋىپ, ەگىستىكتەرى ۋلانادى. ءوزارا ءتىل تابىسا الماي, قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراعان ادامداردى جى­لاندار مەن شاياندار شاعىپ, اجال قۇشا­عىنا الادى. ەل اراسىن قور­قى­نىش پەن ۇرەي جايلاپ, زور ازاپقا ۇشى­راي­دى. كوبى ءولىپ, از قالعان ادامدار قازىعۇرت اۋليەگە كەلەدى. ولار بۇل ارادا جىلاندار مەن شايانداردىڭ جوق ەكەنىن كورىپ, تاڭ قالادى. قازىعۇرت اۋليەگە: – ءبىزدى مىنا ازاپتان قۇت­قارىپ, اجالدان الىپ قالۋ تەك سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى. سەنىڭ ارىڭ قۇداي الدىندا تازا, ءبىز سياقتى كۇناھار پەندەڭە اراشا ءتۇسىپ, اجال مەن ازاپتان قۇتقار. قاتەلىگىمىزدى مويىنداپ, الدى­ڭا باس ۇرىپ كەلىپ وتىرمىز, – دەپ جىلاپ-ەڭى­رەپ, اياعىنا جىعىلىپ, باس يەدى. سون­دا قا­زى­عۇرت اۋليە: – سەندەر قۇداي ال­دىن­دا كۇناعا با­تىپ, كەشىرىلمەس قىلمىس جا­سا­دىڭدار. سول ءۇشىن اللا سەندەردى جازالاپ وتىر. ەگەر سەندەر اقىماقتىق ىستەرىڭدى تاستاپ, ءبىر-ءبىرىڭدى قيناۋ­دان, توناۋدان اۋلاق بولساڭدار, اراشا تۇسەيىن, – دەيدى. اجالدان قورقىپ, ازاپتان ۇرەيلەنگەن الگىلەر: «تاس­تاي­مىز, ەندى قايتالاماۋعا ۋادە ەتەمىز, ەگەر وسىدان قۇتقارساڭ, ءبارىن دە ورىن­دايمىز!» – دەپ شۋلاسىپ, انت بەرەدى. قازىعۇرت اۋليە كۇناھارلار كۇناسىن كەشىرۋ ءۇشىن قۇدايعا ءمىناجات ەتىپ, دۇعا وقيدى. قۇداي قازى­عۇرت­تىڭ دۇعاسىن قابىل الىپ, الگىلەردىڭ كۇناسىن كەشىرەدى. جىلاندار مەن شايانداردى جىبەرۋىن توق­تا­تادى. سودان «قازىعۇرت – كيەلى, اۋليە تاۋ» اتا­نىپتى, – دەيدى تاعى دا سول كوپ اڭىزدىڭ ءبىرى. قاي حالىق بولسا دا ەجەلدەن ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ماعىناسى مەن مانىنە, شىعۋ تاريحىنا اسا زور ءمان بەرگەن. بۇل ءجو­نىن­دە, تۇركولوگ س.ساحاباتتىڭ پىكىرى مىناداي: – ءبىز­دىڭ اتا-بابالارىمىز اتاۋلار ماسەلەسىندە كونە تىلدەرگە بارىپ, قازاق جەرىنە يسلام ءدىنى كەل­گەنشە, ءبىزدىڭ حالىق ءتاڭىر­دىڭ بار ەكەنىن مو­يىنداپ, وزدەرىنىڭ داستۇرلىك نانىم-سەنىم­دەرى­مەن ءومىر سۇرگەن. وڭتۇستىك توپونيمدەرىندە ساق, تۇركى ەلەمەنتتەرىنىڭ مول­دىعى سونشالىق, وزگەنى قويا تۇرىپ, اۋەلى ءوزىمىزدىڭ ءتىسىمىز باتپاي جۇرگەن ماسەلەلەر بارشىلىق. ەپوسقا, تاريحي اڭىز­دارعا, ءتىپتى قازاقى شەجىرەگە ءمۇل­دەم قار­سى­لى­عىمىز جوق. قايتا كەرىسىنشە, كادەگە جارا­تا­مىز. ءما­سەلە اۋىز­­ەكى شەجىرەگە ويىسىپ بارا جات­قان وي­سىزدىقتا. قا­زاققا مەي­لىنشە ەتەنە, ايتى­لۋى ءبىر بول­عا­نى­مەن م­ا­عى­نا­سىن­دا ايىر­ما جەتەرلىك, ءھام «ع» ليتۋرگى تۇركى­مەن, ءتۇ­رىك, ازەري وعىز­دا­رىن­دا, اراب-پار­سى, ورىس فو­نەتيكا­سىن­دا ەمگە ۇشى­­راسپاعان­دىق­تان, ياكي ءتۇ­سىپ قالا­دى, ياكي وڭگە ليتۋرگكە (گ) اينا­لىپ كەتەدى. قا­زىعۇرت ورو­نيمى­نىڭ «قا­زىع» بۋى­نىنا كوك ءتۇر­ك­ى نۇسقا­سىن­دا وي قى­دىرتىپ كو­رەلىك. كەلەسى بۋىن ۇرت /يۋرت /يۋرت / جۇرت – بىزگە اسا تاڭسىق ەمەس. قا­سيەتتى ايلاق – جەر كىندىگى (اxus mun­di) – عارىش بايتەرەگى (aror mundi) – قازىع يۋرت – قازىعۇرت. قازىع يۋرت قا­زاقى كو­مەيگە اۋىس­قاندا – قازى­عۇرت! قاز­تۋعان جىراۋ­دىڭ الاڭ دا الاڭ جۇر­تىن, ەلەڭ دە ەلەڭ جۇر­تىن ەسكەرسەك, ەشتە­ڭە­سى دە جوق. بويى­مىزعا دا, ويى­­مىز­عا دا شاپ-شاق, تازا ۇلتتىق پا­يىم­عا يە بو­لارىمىز حاق. كوش­پەلى­نىڭ جاع­را­پيا­لىق ءبىلىمى اسا جوعارى. وسال­دىعى حاتقا تۇسپەگە­نىندە, جولاي كيمە­لە­گەن­نىڭ اۋزىندا كەتىپ ءوڭى اينىعان مىنەزىندە. تىرنەكتەپ كورە­لىك: 1. عارىش – كوك 2. عاردا – تاۋ (اتالىق) 3. عار – يۋرت (جۇرت, ەل, قونىس). «قازىعۇرت» دەگەن ءسوزدىڭ قالاي شىققان­دىعى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق, دەگەنمەن عا­لىم­دار بۇل جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالا­دى. ە.قويشىباەۆ قازىعۇرتتى كونە ءتۇ­رىك­تەر­دىڭ تايپا اتتارىمەن بايلانىستىرىپ, قوس ەت­نو­نيمنەن قۇرالعان اتاۋ – «قاز» جانە «قۇرت» ءتۇر­كىلەرى ءVىى-ءVىىى عاسىرلاردا ءومىر ءسۇر­گەن تايپالار دەپ انىقتاما بەرسە, س.باق­بەرگەنوۆ «قا­زى» – تورەشى, ءادىل تورەشى «قۇ­رت» – قاس­قىر دەگەن ماعىنانى بەرسە كەرەك دەپ تۇجى­رىم­دايدى. قازىعۇرت اتاۋى تاريحتا وعىز بەن پەچەنەكتەر اراسىندا بولعان سوعىس­تى بەينەلەيتىن قورقىت تۋرالى جىردا قازى­عۇرت تاۋى رەتىندە كەزدەسسە, ابىلعازى­نىڭ «تۇركىمەندەر شەجىرەسىندە» قا­زى­عۇرت تۋرا­لى ەكى دەرەك بار. ونىڭ بىرىندە قا­زىعۇرت وعىز حاننىڭ التى ۇلىنىڭ ءبىرىنىڭ با­لاسى رەتىندە, ەكىنشىسىندە تاۋ رەتىندە اتالادى. 1043 جىلى وعىز ۇلىسى ىدىراپ, كەيبىر تاي­پا­لارى باتىسقا كوشكەن ساتتەن باستاپ, بۇل ولكەنى «قازىعۇرت حالقى» دەپ اتاي باستاسا كەرەك. ءبىزدىڭ حالقىمىز قازىعۇرت اتاۋى ارقىلى رۋحتانادى. قازىعۇرت تاۋىن – نۇح پايعام­بار­دىڭ كەمەسى توقتاعان, ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى رەتىندە ارداق تۇتادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىسى­مىز­دا قازى­عۇرتتىڭ اتىمەن اۋدان, اۋىل, مەكتەپ, كوشە جانە جەكەمەنشىك (تويحانا, كافە, ءدۇ­كەن, ت.ب.) بىرقاتار نىساندار اتالادى. قازى­عۇرتتى جاڭ­عىرتۋ جانە ونى ەلگە تانىمال ەتۋ ماق­سا­تىن­دا وبلىس, اۋدان تاراپىنان كوپتەگەن اۋقىم­دى جۇمىستار اتقا­رىل­دى. اتاپ ايتساق, شىم­كەنت – تاشكەنت تاس جولىنىڭ بويىنداعى اسۋعا «كەمە قالعان» مونۋمەنتى ورناتىلدى, «قا­­زىعۇرت» ەنتسيكلوپەدياسى جارىق كوردى, بىرلىك پەن بەرەكەنىڭ, تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ, ىرىس پەن ىنتىماقتىڭ جارقىن مەرەكەسى «ناۋ­رىز مەيرامى» قازىعۇرتتان باستاۋ الۋدا, وب­لىس اكىمى اسقار يسابەك ۇلىنىڭ باستا­ما­سى­مەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» اتتى وب­لىس­تىق ءىس-شا­را قازىعۇرت باۋرايىندا ءوتتى. اۋ­دان­نىڭ ەكو­نو­ميكاسى دا قارقىنداپ ءوسىپ كەلەدى. «كيەلى قا­زى­عۇرت» قوعامدىق قورىنىڭ باستاما­سىمەن ءبىر­قا­تار يگى ىستەر قولعا الىنىپ, 14 جىلدان بەرى قا­زى­عۇرتقا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ ق­ا­تى­سۋى­مەن ساياحاتتار ۇيىمداس­تىرىلۋدا. بار­شا­­مىز­دىڭ الدىمىزداعى ەندىگى مىندەت ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان ءبىزدىڭ ءداۋىرى­مىزدىڭ الىپ ەسكەرتكىشى – قازىعۇرتتى ادامزات تىرشىلىگى مەن بىرلىگىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ونىڭ ماڭا­يىن ۇلتتىق تابيعي, تاريحي قورىققا اي­نال­دىرىپ, شەتەل قوناقتارىنا تانىستىرۋ ار­قى­لى رۋحاني جادىگەرىمىزدى بۇكىل الەمگە ايگىلى ەتۋ! قابىل دۇيسەنبي. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.