«بالە قايدا دەمە, تابان استىندا» دەگەن راس ەكەن. ورازاداعى ويى مەن نيەتى كۇن مەن گۇلدەي ءوبىسىپ, ءاپ-ادەمى-اق ءورىلىپ كەلە جاتقاندا بالتازار بوقتامپازىڭىز «ۇمىتشاقتىق» دەگەن ەمى جوق كەسەلدىڭ كەسىرىنەن ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلىنىڭ ورازاسى ەكەنىن, سول ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلىنىڭ ورازاسىندا اۋىز بەكىتىپ, نامازعا جىعىلعانىن تارس ۇمىتىپ, «تەندەر» دەپ باستالاتىن تەگەۋرىندى كوميسسياعا جاڭا عانا باستىق بولعان قۇرداسىن بيپازداپ تۇرىپ اكەدەن ءبىر-اق قايىرعانى...
«بيپازداپ تۇرىپ اكەدەن ءبىر-اق قايىرۋ» دەگەنىڭىز, جالپى, ت. اتتى شاھاردىڭ جاسى مەن جاسامىسىنىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ادەت. «سۇيەگىنە سىڭگەن ادەت» دەگەندە سۇتپەن ەمەس, ارينە. اناسىنىڭ قۇرساعىنان ءبارى «ءالھامدۋليللاھ, مۇسىلمانمىن» دەگەندى دارىپتەپ, مەشىتتەردىڭ مۇناراسىنان ەستىلگەن ازانشىنىڭ اۋەزىندەي قاۋىمنىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى ىڭگامەن-اق تۋادى. بىراق شاعىرماق كۇنى شاقشيعان شاھاردىڭ ۇستىنەن ءبىر مالعۇن كەپ «بوقتاپ ءسويلەمەسەڭدەر باقتارىڭ جانباس-س-س...» دەپ, قۇلاقتارىنا سىبىرلاپ كەتكەندەي بۇل گازەت وسە كەلە ءسوزدەرىنىڭ بىسسىمىللاسىنە اينالادى.
«سۇيەككە سىڭگەن ادەت سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن ءسوز بار. سول سۇيەككە سىڭگەن «ادەت» بالتازاردا دا بارشىلىق. ەندى قايتسىن, اكەسى مارقۇم قازاق حالقىنىڭ بالاعات سوزدەرىنەن دوكتورلىق قورعاماسا دا, الىس-جاقىنداعى ءوزى ءمانزەلدەس القىن-جۇلقىن, ۇرما-پەرمە جاندارعا «جيرەنشەلەپ بوقتاۋ» دەگەن تىم تاڭسىق تۇسىنىك قالدىرىپ كەتىپتى. بىرەۋدەن مالعا ىقتاسىن بولار باز قالادى, ال ەندى بىرەۋدەن سول مالعا جەم-ءشوپ بولار ساز قالادى, ال مۇنىڭ اكەسىنەن «بوقتامپاز» دەگەن دەلىقۇلىلاۋ ات قالىپتى. سوندىقتان بولار, ەل-جۇرت: «بوقتاۋ دەپ, شىركىن, جيرەنشەنىڭ بوقتاۋىن ايت, ونىڭ قاسىندا بالتازاردىكى تۇيەدەن ءتۇسكەندەي بىردەڭە عوي؟» دەپ, بالاعاتىمەن-اق بايتاققا بايان بولعان اكەسىن ەسكە الىپ, ەلجىرەپ وتىرعاندارى.
ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلىنىڭ ورازاسىندا نامازعا جىعىلىپ, اللاتاعالاعا قۇلدىق ۇرعانداعى سىعىر ءۇمىتى اكەدەن جۇققان وسى ءبىر جامان ادەتتەن ادا-كۇدە قۇتىلسام با دەگەنگە سايىپ ەدى, كوردىڭىز بە, مىنە, سايتان ازعىرىپ, تۇلەن ءتۇرتىپ, تاپا-تال تۇستە ءتىلى تۇسكىرى تىلەگىنە كونبەي, ءمۇلت كەتكەنىن.
***
اكەسىنىڭ اتاعى اۋىلدى قويىپ, التى قىرعا تاراپ كەتكەنى سونشالىق, كەيىنگى جىلدارى ءتىل جاناشىرىمىز دەي مە, ءتىلشى-عالىمبىز دەي مە, ايتەۋىر, جۋاندى-جىڭىشكەلى, ۇزىندى-قىسقالى, ءىرىلى-ۇساقتى, ءيا, ءبىلىمدى-بىلىمسىزدەرى دە بار, كانديداتتار مەن عالىمدار سوناۋ الاتاۋدىڭ بوكتەرىنەن ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەپ كەلىپ, «اعا, ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى ەستىپ, حالىق قازىناسى بولعان سوڭ قاعازعا ءتۇسىرىپ الساق دەپ وتىرمىز» دەيتىندى شىعارعان. بوزقاقتان جاپپا جيعان بادامشاداي «بوقتىق جيناي كەلدىك» دەگەندەرگە, البەتتە, شال ۇندەمەيدى. ال الدىنداعى ءشۇيكەلەپ وتىرعان ءجۇنىن جەرگە نىعىرلاي قويىپ, ەتەگىندەگى ءجۇن-جۇرقانى ادەتتەگىسىنەن قاتتىراق قاققىشتاي تۇرەگەلگەن كەمپىرى:
– استاپىراللا, ميلاۋ شىعار بۇل وكىمەت, ايتپەسە, ىرىگەن اۋىزدان شىققان شىرىگەن ءسوزدى دە «قازىنا» دەي مە؟ «قازىنا» بولعانشا, قارا جەرگە قازىق بوپ نەگە قاعىلىپ كەتپەيدى ول, – دەيدى.
بۇل كەزدە «جيرەنشەلەپ بوقتاۋدىڭ» اۆتورى بىرەسە قاباعىن تۇيەدى, بىرەسە الدەنەگە ك ۇلىمسىرەپ, جىميادى. الامان ايتىسقا دايىندالعان اقيىق اقىندايىن جۇتىنىپ, جۇتىنعان سايىن جۇتقىنشاعى جوعارىلى-تومەن جورعالاپ, ءوزىنەن-ءوزى الدەنەلەردى كۇبىرلەي باستايدى. سوسىن: «جىندىنى جىندى دەسە, بوركى قازانداي بولادى» دەگەن, كەمپىرىمنىڭ ايتىپ وتىرعانى دۇرىس, شىراقتارىم, – دەيدى.
شالىنىڭ قولداۋىنان قۋات العان اق كەمپىر:
– بۇل نەمە جۇرتتىڭ «بوقتاعىش», «بوقتاعىش» دەگەنىنە ماسايراپ, وكىمەتتى دە, وكىلدى دە تۇك قالدىرماي بوقتاپ, اق نان, سارى ماي جەپ وتىرعان قويماسىنىڭ كىلتىنەن ايىرىلىپ قالمادى ما تۇگە, قارا باسقاندا. وتىرىسى مىناۋ ەندى, قي ساسىعان قورادا «ءيزالاتىر» باعىپ. اينالايىندار-اۋ, وزدەرىڭ دە تۇككە تۇرمايتىن نارسەگە بولا ءتۇۋ سوناۋ يت ولگەن جەردەن كەپسىڭدەر, بۇ شال ەندى سەندەردىڭ وزدەرىڭدى ءزاۋ-زاتتارىڭمەن قوسا سىپىرا بوقتاماي تۇرعاندا قايتقاندارىڭ ءجون, – دەپ, ەسىكتىڭ الدىندا تۇرعان اق ساماۋرىننان اسپانداي ۇشقان كوكشۋلان ءتۇتىن سياقتى مۇمكىندىگى ءجۇز پايىز قاۋىپتى جانە قويۋلاتا تۇسەدى.
ال شالدىڭ ويى باسقا. «ءان ايتۋ ءۇشىن دە ءال كەرەك» دەمەكشى, بوقتاۋ ءۇشىن دە شابىت كەرەك. «شابىت» دەگەن قۇشاعىڭا كۇندە قۇلاي بەرمەيدى, ءبىر وقىس وقيعادان, انتەك اسەردەن تۋادى ول. تەرروريستەردىڭ بومباسىنداي كۇتپەگەن تۇستان تارس ەتە قالاتىن كەزدەرى دە جوق ەمەس. ال ەندى قيىلىپ تۇرعان ادامعا نە دەۋگە بولادى؟ نە ءۇشىن بوقتايدى؟ ىلىك بولار ءۋاج نە؟
قينالعانىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن قي ساسىعان قوراسىنداعى مالىن قاراۋعا شىققان. مال دا, قورا دا وزىنىكى ەمەس, وكىمەت دەگەن وكتەمدىكى. وكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى كوزى مەن قۇلاعى – قىزىل مۇرىن ديرەكتور. بىردەڭەسىن جوعالتقانداي كوڭى مۇڭكىگەن قوراعا موينى قىلقيىپ كۇندە كەلەدى دە تۇرادى تاعى. «ءبىرىنشى» دەگەن اتى بار, وزدەرى جارىماي وتىرعاندا استىنا قالىڭ عىپ كورپەشە توسەپ, الدىنا تازا داستارقان جايىپ, ىدىسپەن ماي, قۇرت قويىپ, ءساتسالىستىك زاماننىڭ مەيماناسى تاسىعان قويشىسىنىڭ بەيمارال بەينەسىن كورسەتىپ, سايقىمازاق بولۋىڭ جانە كەرەك-ءدۇر. ول سويقان ماي مەن قۇرتقا قاناعاتتانسا جاقسى عوي, تورگە جامباستاپ جاتىپ الىپ, كەرەگەنىڭ كوزىنەن كولەڭكەدە ۇيەزدەپ جاتقان قويلاردىڭ قۇيرىعىنا قاراپ «مىنا سورلىلاردىڭ ىشىندە دە پىشاققا ىلىنەتىندەرى بار ەكەن, ءا» دەپ, سىلەكەيى شۇبىرعان قاسقىرداي تەلمىرەتىنىن قايتەرسىڭ. «ىمدى تۇسىنبەگەن, دىمدى تۇسىنبەيدى», ديرەكتوردىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, دالاقتاپ جۇرگەن زاۆفەرما «ءبىز «جيىرما ءبىردى» جايعاپ تاستاعانشا, انالاردىڭ ىشىندەگى تاۋىرىنەن قۋىرداق جاساپ جىبەر» دەگەندى كوزىنىڭ قيىعىمەن قيىستىرادى. بۇعان اشىنباعاندا جيرەنشە نەگە اشىنادى ەندى.
الماتىدان كەلگەن ءتىلشى-عالىم قويىن ءداپتەرىنە دىم تۇسىرە الماي قايتۋعا جينالىپ, ال اق كەمپىر ايتپاقشى, ءبىزدىڭ «ءيزالاتىر» باققان كەيىپكەرىمىز اۋزىنان ومىرىندە بوقتىق شىقپاعان ادامداي تىمپيىپ, قوراسىن اينالشىقتاپ جۇرگەندە, الگى قىزىل مۇرىن ديرەكتور ءماشينەسىن تۋرا ەسىكتىڭ الدىنا شاڭىن بۇرقىراتا كىلت توقتاتىپ, سىرىقتاي بويى سەرەڭ ەتىپ تۇسە قالسىن. ول دا ءبىر قياڭقى, ماشينەدەن تۇسكەن بويى اماندىق-ساۋلىق جوق, لەزدە ىسكەر باسشىنىڭ «بەينەسىنە» ەنىپ, قورا-قوپسىنى شارلاسىن دا كەتسىن. شارلاعانىمەن قويماي, ارام ولگەن قويلاردىڭ قان قاتقان قاڭقالارى مەن جيدىگەن تەرىلەرىن كورىپ تۋرا ءبىر يوسيف ۆيسساريونوۆيچ «اكەيدىڭ» جامباسى جاڭا عانا جەرگە تيگەندەي, وي ءبىر اھ ۇرىپ, وي ءبىر تۇلدانسىن. تۇلدانعانىمەن قويماي, الماتىدان كەلگەن تالشىبىقتاي تالدىرماش ءتىلشى-عالىمنىڭ الدىندا بەدەل جيىپ قالعىسى كەلدى مە, «ءيزالاتىر» باققان اقساقالعا ال كەپ اكىرەڭدەسىن. ۇرىسقاندا ەكى كوزى شاتىناپ, ەكى يىعى سەلكىلدەپ, اراق پەن سارىمساق ساسىعان اۋزىنان تۇكىرىكتەرى شاشىراپ كەتەتىن ادەتى تاعى بار ەكەن ءوزىنىڭ.
مىنە, وسى كەزدە ۇستىندەگى ءتۇسى وڭىپ كەتكەن سۋلىعىن قاۋدىرلاتىپ, قامشىسىن سۇيرەتىپ, ءتىلىن جۇتقان ادامداي مانالى بەرى تىمىرايىپ جۇرگەن قويشىنىڭ كومەكەيى بۇلكىلدەپ, ءاي, ءبىر كوسىلسىن.
– بويىڭ سەرەيىپ, موينىڭ قىلقيىپ, قارىنىڭ قامپايىپ, بۇتىڭ ءشيديىپ, مۇرنىڭ ءيميىپ بوققا ءۇيىر ءبىر سورلى ەكەنسىڭ ءوزىڭ. كۇندە يىسكەسەم سالبىراعان مۇرنىم قىسقارادى دەپ ويلايسىڭ با! بەت-اۋزىڭ ءبىر قىزارىپ, ءبىر بوزارىپ, قۇرقىلداماساڭ جۇرە المايسىڭ با, الدە؟! سەنەن-اق ىعىر بولدىم عوي, اكە...
– سۆەرششيلوس!!!
قالتاسىنان قويىن داپتەرىن ىزدەيمىن دەپ اسىپ-ساسقانى سونشا الاتاۋدىڭ بوكتەرىنەن كەلگەن ءتىلشى-عالىمنىڭ اۋزىنان ابايسىزدا ورىس حالقىنىڭ وسىنداي ءبىر ءسوزى شىعىپ كەتتى. سوسىن قالامى مەن قاعازىن تاۋىپ الىپ, قۇنجىڭداپ جازا بەردى, جازا بەردى. جازىپ جاتىپ باس شايقاپ قويادى. باس شايقايتىنى, كوتەرەم قويلارعا باس-كوز بوپ وتىرعان شال مەن كەمپىر ۇسىنعان ايراندى ءبىر اپتا تەگىن سوراپتاسا دا باستىعىن ەزۋ تارتقىزار ەلەۋلى وقيعاعا كۋا بولا الماي ارماندا كەتىپ بارا جاتقان كەزىندە, اللاتاعالا, تىلەگەنىن كوكتەن ەمەس, جەردەن بەردى.
بۇل كەزدە قىزىل مۇرىن ديرەكتور ءوزىنىڭ اماندىق-ساۋلىق جوق اكىرەڭدەي كەلگەنىن تارس ۇمىتىپ, تارس ۇمىتقانى سول, جيرەنشەنىڭ اۋزىنان قارشا بوراعان بالاعاتقا نە دەرىن بىلمەي, توبىق جۇتقانداي قيقىلداپ-شيقىلداپ قالعان.
ءتىلشى-عالىم بولسا ديرەكتوردىڭ نە قىلارعا بىلمەي, ايران-اسىر بولعان ءمۇساپىر سيقىنا قارايدى دا جازادى, جازادى دا قارايدى. قاراسىندا ءوڭىن قاعاز سورعان قالا وقىمىستىسىنا ءتان «نەتكەن دالدىك!» دەگەن تاڭدانىس بار. سوسىن سوڭىرا ۇمىتىپ قالمايىن دەگەندەي «گاپتىڭ ۇلكەنى شالدىڭ بوقتاۋىندا ەمەس, تۇسپالىندا ەكەن. ەلدىڭ ايتۋىنشا, قانشا بوقتامپاز بولعانىمەن وسى جاسىنا دەيىن ول ءبىر ادامنىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ بوقتاماعان. ىلعي تۇسپالمەن سىباعان. ەلدەن ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ال ديرەكتور مەن تۇيەتاۋىقتاردىڭ اراسىنداعى ۇقساستىقتا داۋ جوق. ەندەشە, ەستىگەن ادامىن ەسىنەن تاندىراتىن مۇنداي تۇسپالدى مىنا شالدان باسقا ەشكىم ويلاپ تابا الماس» دەگەن تۇرعىدا بىردەڭەلەردى اسىعىس شيمايلايدى. شال بولسا عالىم بالاعا «قاراعىم, ىزدەگەنىڭ بوقتىق بولسا, ءما, ەندەشە» دەگەندەي اۋىلدىڭ اتقامىنەرلەرى اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي دارىپتەيتىن «ءبىرىنشىنى» تۇسپالداي تۇقىرتۋىن ودان ارى ۇدەتە تۇسكەن.
***
اكەدەن بالا ءبىر سۇيەم ارتىق, نە ءبىر سۇيەم كەم تۋادى. جيرەنشەنىڭ بالتا ۇستار ءبىر پەرزەنتكە زار بوپ جۇرگەندە كورگەن بالتازارى اكەسىنەن ءبىر سۇيەم كەرى تۋدى. بەينەلەپ بوقتاۋدىڭ ورنىنا ت. شاھارىنان ا. شاھارىنا تۋرا تارتىلعان تاس جولدايىن توتەسىنەن ءبىر-اق قايىرادى.
ورازانىڭ ون ءۇشىنشى جۇلدىزى ما ەكەن, جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنىڭ جايىن بىلەيىنشى دەپ قۇرداسى جۇمابەككە تەلەفون شالسىن. ول تەلەفونىنىڭ قۇلاعىن كوتەرۋىن جىلدام كوتەرگەنىمەن, بۇل ەكەنىن ءبىلىپ ىڭىرانا قالدى.
– ءاي, سەن ءالى ۇيىقتاپ جاتسىڭ با؟ – دەگەن بۇل.
– ءىڭ, – دەدى ول.
– ءاي, ءىڭىڭ نە؟
– ءىڭ... سول... ۇيقى قانباي...
– تۇنىمەن قوي كۇزەتتىڭ بە, نە؟
– ۇيگە ەۋرورەمونت جاساپ ەك, ءىڭ... شارشاپ... ءىڭ...
بالتازاردىڭ جىنى كەلدى. جىنى كەلەتىنى, بۇگىندە بۇل جاقتاعىلاردىڭ ءبارى «باستىق» دەگەن التىن جازۋى بار بولمەنىڭ ءتورى بۇيىرىپ, بىلعارى ورىندىعىنا قۇيرىعى تيسە بولدى, جۇمىسىن پاتەر جوندەتۋدەن نەمەسە ءۇش دەڭگەيلى كوتتەدج سالۋدان باستايتىن «ادەت» تاۋىپ الىپتى. ەل-جۇرتتىڭ ءبارى جىندى ەمەس, اقىل-ەسى ورنىندا. قاي شەنەۋنىكتىڭ قاي قازاننان ەت جەپ, قاي كەسەدەن سورپا ءىشىپ جاتقانىن جاقسى بىلەدى. ماسەلەنكي, قالانىڭ تورىندەگى اناۋ جاڭا مەكتەپ, مىناۋ جاڭا اۋرۋحانا, سوناۋ جاڭا سپورت عيماراتى دەگەندەردىڭ قۇرىلىسىنا بولىنگەن قىرۋار قارجىنىڭ جىل سايىن جەتپەي قالاتىنى بار. سويتسە ونىڭ ءبىرازى تەندەر كوميسسياسى دەگەن تورەنىڭ وڭەشىنەن ءوتىپ كەتەدى ەكەن. جۇمابەك تە سولاردىڭ ساپىنداعى سايتاننان بولدى.
«اكەسى قۇرداستىڭ, بالاسى دا قۇرداس» دەيدى ت.-لىقتار. ال ت.-لىقتار دەمەسىن, ەگەر دەسە بار ما, وندا ەشكىمگە دەس بەرمەيدى.
– ءىڭ... شارشاپ... دەيدى عوي, سەن دە اكەڭ سياقتى قيعا قۇمار تۇيەتاۋىقتىڭ سورتىنان بولدىم دەسەڭشى ودان دا.
باعانالى بەرى «ءىڭ», «ءىڭ» دەپ ۇيقىسىراپ تۇرعان قۇرداسى لەزدە شامىرقانىپ شىعا كەلدى.
– ءاي, نە دەپ تانتىپ تۇرسىڭ. ءوزىڭ تۇيەتاۋىق, ءبىلدىڭ بە!
– ءوي, اكەڭنىڭ... سەنىڭ!
ۇيقىسىنان ەندى عانا ويانىپ, توسەگىنەن ەندى عانا تۇرىپ جاتقان, ەشتەڭەنى ءتۇسىنىپ تە ۇلگەرمەگەن قۇرداسىن, ياعني بىلدەي ءبىر وبلىستىڭ بىلدەي ءبىر تەندەرىنىڭ توراعاسىن استار مەن ادىپتەن دە جۇرداي قۇرعاق بوقتىقپەن وسىلاي ءبىر قايىردى دا, تەلەفوننىڭ قۇلاعىن تارس ەتكىزىپ ورنىنا تاستاي سالدى. ورازا ايىنىڭ ورتاسىنداعى بالتازاردىڭ اۋزىنان ابايسىزدا شىعىپ كەتكەن بوقتىق تاريحىنىڭ بار بولعان-بىتكەنى, مىنە, وسى ەدى.
«ءزىلزالا ءوتتى, ءزىلى قالدى» دەگەندەي, اشۋ ءوتتى, اقىل كىردى, ەندى قايتپەك كەرەك؟ شىركىن, اكەسى بولسا ءبىر امالىن تاۋىپ, اناۋ جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنىڭ قاسىنداعى قارا تالدى قارا شاڭىراعىنداي «جەكەشەلەندىرىپ» الىپ, ساڭىرىق ساسىتىپ جىبەرگەن قارعا مەن قۇزعىندى قىرا بوقتاپ اشۋىن باسار ەدى, مۇنىكى تازا انايىلىق بولدى. ونىڭ ۇستىنە ىزاسى باسىلىپ, اشۋى تارقاعان كەزدە اللاتاعالاعا قۇلدىق ۇرعان پەندەنىڭ ورازا ايىندا اۋزىمەن بىرگە تىلىنە دە تيىم سالۋى قاجەتتىگى ەسىنە ءتۇسىپ, قىسىلعاننان جاۋىرىن ورتاسىنىڭ جىپسىمەسى بار ما. ورازا ۇستاماعان, ناماز وقىماعان بۇرىنعى كەزىندە ءبۇيتىپ اسا قينالىپ, اسا قىسىلماۋشى ەدى, ەندى توسەگىنەن جاڭا تۇرىپ جاتقان قۇرداسىن اي-شاي جوق اكەسىنەن قايىرعان وسپادارلىعى ويىنان كەتسەشى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە, كەشىرىم سۇراۋ كەرەك. اللاتاعالا ءتاۋبەگە كەلگەن ق ۇلىنىڭ كۇناسى اسپان مەن جەردىڭ اراسىن تولتىرارداي كوپ بولسا دا كەشىرەدى ەكەن دەگەندى ەستىگەن. ەندەشە, مۇنىڭ بىلمەستىگىن دە كەشىرەتىن شىعار. بىراق قۇدايدان قورىقپاي حالىقتىڭ قارجىسىنا اۋىز سالعان جەبىرلەردىڭ بىرىنە اينالعان قۇرداسىنان قالاي كەشىرىم سۇراماق؟
تەلەفونىن ەكى رەت تەرىپ, تۇتقاسىن ورنىنا ەكى رەت قويدى. الدە ۇيالى تەلەفونىنا حات جازىپ جىبەرگەنى ءجون بە؟ بىراق SMS-كە ەلپ ەتە قالاتىن جۇمابەك جاق جىم-جىرت. ۇنسىزدىك ءۇشىنشى كۇنگە ۇلاسقاندا بالتازار قورقا باستادى. ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ونىنشى جىلىنداعى ۇستاعان ورازاسى ءبىر جەمقورعا بولا زيانعا ۇشىراماق پا؟ بۇرىن ءبۇيتپەيتىن. بەسىن نامازىنان كەيىن ايەلىنە مۇڭىن شاعىپ ەدى, ول: «ءجۇرەگىڭە يماندىلىق ۇيالايىن دەگەن عوي» دەدى. «ال كەشىرمەسە, اۋىرتپالىعىن ءوزى كوتەرەدى». كوڭىل جۇباتقانعا جاقسى-اق ءسوز, بىراق...
جۇمابەك تە قىرشاڭقى اتتاي الدىنا كەلگەندى تىستەپ, ارتىنان وتكەندى تەۋىپ ۇيرەنگەن. ۇقساماساڭ تۋماعىر, قۇددى اكەسى سياقتى. ءوزىنىڭ وقىماعان كىتابى جوق. «مىناۋ دەيدى, – باتىس جاقتى نۇسقاپ, – ەۋروپا مەن اقش-تى اۋزىنا قاراتىپ تەككەرەي, ستەينبەك دەگەن جازۋشىلار وتكەن عوي كەزىندە, قۇداي بىلەدى, سولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ سەندەرمەن ءبىر شاتىسى بار. جيرەنشەنىڭ اكەسى باقكەرەي, ال ارعى اتاسى ستانباق ەمەس پە ءوزى؟». «مۇنى نە ءۇشىن ايتتى بۇل سۇم؟» دەپ ويلانىپ ۇلگەرگەنشە «ەجەلگى زاماندا بالتازار كوسسا دەگەن ءبىر ءاۆانتيۋريسى دە بولعان سول ەۋروپانىڭ» دەپ اڭگىمەسىن ودان ارى ساباقتايدى. «ول ءوزى قاراقشى بوپ كەمەگە شابۋىل دا جاساپتى, اراق-شاراپ پەن قىز-قىرقىنعا دا تويماپتى. و قۇدايا توبا, اقىر اياعىندا ءدىن جولىنا ءتۇسىپ, ريم پاپاسىنىڭ دارەجە-دارگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپتى. سەن دە وسى العان بەتىڭنەن تايماساڭ, قۇباتوبەل ءبىر قالانىڭ مەشىتىنە باس يمام بولۋعا جاراپ قالاسىڭ». كوردىڭىز بە, قۇرداسىنىڭ قايدان باستاپ, نەمەن اياقتاعانىن؟ جۇرەگىندە يمانى بار پەندە ورازا ۇستاپ, نامازعا جىعىلعان ادامعا «نيەت قابىل بولسىن!» ايتىپ, قۋانىش ءبولىسۋشى ەدى, ال مۇنىكى نە قولداعانى, نە قورلاعانى تۇسىنىكسىز بىردەڭە.
***
جيرەنشە:
– ءاي, بالتازار, مىنا مۇرنى سالبىراپ, بۇتى سەرەيگەن نەمەنى قۋىپ جىبەرشى. تاڭ اتپاي قۇرقىلداپ, تىنىشتىق بەرمەدى عوي. توڭمويىن باستىقتاردان «ءيزالاتىر» قويلارداي وشارىلا قاشىپ, وڭاشاعا كەتسەك تە قۇرقىلدان قۇلاعىمىز سارسىدى عوي تەگى, – دەگەن كەزدە باسى مەن قۇلاعى تۇيەتاۋىقتىڭ باسى مەن قۇلاعىنداي بولىپ ءبىر قىزارىپ, ءبىرى بوزارعان ديرەكتور ەرنىن تىستەلەپ ويلانىپ تۇرعان.
سۋلىق كيگەن سۇم قويشىنىڭ قىي شوقىعان جاندىكتەردى سىلتاۋراتىپ تۇپ-تۋرا ءوزىن بوقتاعانىندا داۋ جوق. بىراق قالاي دالەلدەيدى؟ «نەگە بوقتايسىڭ؟» دەپ باج ەتە قالسا, اۋىل-ايماققا, بوتا-تايلاققا قاراپتان قاراپ ءوزى ماسقارا بولادى. ويتكەنى, جيرەنشەنىڭ دالەلى قۇرقىلداپ ءدال قاسىندا تۇر. ونى قاتىن-بالا-شاعاسىنان بولەك, الماتىدان كەلگەن اناۋ عالىم بالا دا كورىپ, جازىپ الدى. الدە باسقا سىلتاۋمەن تيىسسە مە ەكەن؟ سوندا نە؟ «وڭاشاعا كەتسەك تە قۇرقىلدان قۇلاعىمىز سارسىدى عوي تەگى» دەۋى, مىنا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندا جاقسى ءسوز ەمەس سياقتى. «وڭاشا» دەگەنى «وقشاۋلانۋ» دەگەننىڭ بالاماسى. كىمنەن وقشاۋلانىپ ءجۇر سوندا بۇل زارجاق؟ قوعامنان! قوعام دەگەنىمىز نە؟ كەڭەس وكىمەتى! «قۇرقىل» كىمدىكى؟ «گەنسەكتىكى»!
پارتورگ بالا, بالا بولسا دا بالە ءوزى, وسى جاققا جولعا شىققان سايىن «بوزقاقتىڭ ۋرانىنان, جيرەنشەنىڭ بورانىنان ساقتا» دەي بەرۋشى ەدى, و سارجالاقتىڭ جۇرەگى دە مىنا سۇمنىڭ سۇر جەبەسىنەن امان قالماعان بولدى. ۋراننىڭ قاۋپى مەن قاتەرى بەلگىلى, ال جامان قويشىنىڭ «بورانى» مۇنداي قاتتى بولار دەپ ويلاماپ ەدى. «تاس بوراننان» بەتەر عوي تەگى. ەگەر پارتورگ كەلىسسە «ساياسي قاتەگە» جارايتىن فاكتى بار. سوسىن ارى قاراي «بيۋرو» دەي مە, «تۇرمە» دەي مە, ۇرەيىن الىپ, تاۋبەسىنە كەلتىرۋ قيىن ەمەس.
– ءاي, اق كەمپىر, دەرەكتىرگە شاي ءىش دەسەڭشى. قابىڭنىڭ تۇبىندە ۇن قالسا, شەلپەك ءپىسىر, مىنا شىلىڭگىر شىلدەدە قاتىپ قالعان ناندى كىم قاجاپ وتىرادى. باستىقتىڭ ارقاسىندا بالالاردىڭ اۋزى دا ءبىر مايلانسىن.
ءيا تۇيەتاۋىقتارىن, ءيا قىزىل مۇرىن «دەرەكتىرىن» سىباعانى ءبىر اللاعا عانا ايان جيرەنشەنىڭ اشۋى تارقاپ, قاباعى جازىلىپ, كوزىنىڭ قيىعىنا كۇلكى ۇيىرىلە باستاعان. «جاعىڭا جىلان جۇمىرتقالاسىن سەنىڭ جيرەنشە, قاراشى, تۇيەتاۋىققا تەڭەپ تۇرىپ, تۇك بولماعانداي «ءشاي ءىش, شەلپەك جە» دەۋىن. «قويشىلاردىڭ قاتقان قارا نانىن ايتىپ تا قارا ساننان ءبىر شىمشىپ قاپ جاتىر» دەپ ويلاعان ديرەكتور, قۇرتتاعان قويلارعا جاعاتىن قارا مايدىڭ ءيىسى مۇڭكىگەن قورانىڭ قاسىنا قۇيىنداتىپ كەپ قالاي توقتاسا, ءدال سول ەكپىنىمەن الاقۇيىنداتىپ تايىپ تۇردى.
***
– ءتىلشى بالا, ا, ءتىلشى بالا, – دەگەن, – ديرەكتوردىڭ كولىگىنىڭ شاڭى باسىلعان سوڭ جيرەنشە كوڭىلى بوساعانداي الدەنەگە تولەجىپ, – اتاڭنىڭ ءسوزىن جازىپ العانىڭدى تەرىس دەمەيمىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بالا-شاعانى كۇلدىرمەككە دە بىردەڭە-سىردەڭە كەرەك قوي. بىراق وسى اۋرۋ, ارىق-تۇراق مال-جان قايدان شىعادى دەپ ويلاعان باسشى بار ما؟ قوعام اۋىرسا, ونىڭ مال-جانى دا اۋىرا باستايدى. مالمەن وسكەن اتا-بابالارىمىز «ءيزالاتىر» دەگەندى بىلمەي-اق ءوتتى ەمەس پە ومىردەن؟ اناۋ التىن جۇلدىزدى قويشىلاردى ايتام دا, قوراسىنان اۋرۋ, اقساق-توقساقتار شىعىپ, قۇرتى بىجىناي باستاسا-اق بولدى: «ويباي, مىنالاردى وقشاۋلاۋ كەرەك» دەپ, وسىلاي قاراي زىتتىرادى. ال كارالىن ساسىعان بۇل جەرگە ءبىر كەلگەن مال ءوز وتارىنا قايتىپ امان-ەسەن ورالمايدى. وسىنى نەگە جازبايسىڭدار؟ وسىنى نەگە كوتەرمەيسىڭدەر؟ كوردىڭ بە, اناۋ ءبىر كوزى سوقىر قويدى... سونىڭ باسىنا الگى دارىپتەپ جۇرگەندەرىڭنىڭ ءبىرىنىڭ قامشىسى تيگەن. ال مىنا ءموليىپ تۇرعان توقتىنىڭ بۇيىرىندە ادام اياعىنىڭ زاردابى بار... اۋ, قىرعا قاراپ ماڭىرادى ەكەن دەپ مارعاسقالاردى, بوزقاققا بارىپ ويناقتادى ەكەن دەپ باعىلانداردى ۇرىپ-سوعىپ, وقشاۋلاي بەرسە, تەكتى تۇياق قالا ما دالادا؟! «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى». قازىر قويدان قويشى كوپ زامان بولىپ تۇر. ءبارىنىڭ قولىندا ءبىر-ءبىر پارتپەل. ءتىپتى, «گەنسەككە» دەيىن قويشى بوپ كەتتى. قىسقاسى, مەن سياقتى ءتىلى مەن جاعىنا سۇيەنگەن جامان قويشى بار بولسا بار شىعار, بىراق جامان مال-جان جوق...
جيرەنشە ءتىلشى-عالىم مەن ءتىلشى-جۋرناليست مىندەتىنىڭ اراجىگىن اجىراتا المادى ما, ءايتەۋىر, بىرازعا دەيىن وسىلاي دەي بەرگەن. ءتىلشى-عالىم دا: «اعا, مەن گازەتتەن كەلگەم جوق قوي» دەپ ايتا الماي, شالمەن بىرگە مۇڭايعان. ويى مەن قيالى بوزقاقتىڭ بوز دالاسىنداعى بوزتورعايداي شىرىلداپ, ءبىر ورنىندا بايىز تابار ەمەس. «مارعاسقالار» دەپ, «باعىلاندار» دەپ, «تەك» دەپ, «تۇياق» دەپ بۇل شال, شىنىمەن, مالعا جانى اشىپ وتىر ما, الدە, ءوزى سياقتى تىلىنەن جازىپ, وقشاۋلانعان ازاماتتار جايىن زار عىپ وتىر ما؟ قىزىل مۇرىن ديرەكتورىڭىز اۋرۋ قويلاردى وقشاۋلادى ما, الدە «ارام ءولدى» دەگەن اكتىمەن تىگىسىن جاتقىزىپ, اپتا سايىن جاس ەت جەپ وتىرۋ ءۇشىن ساۋ قويلاردى وقشاۋلادى ما؟ «مىنا سورلىلاردىڭ ىشىندە دە پىشاققا ىلىگەتىندەرى بار ەكەن» دەۋىنىڭ ءوزى ويلانارلىق ماسەلە ەمەس پە؟ مۇمكىن, قويلارمەن بىرگە اۋزىندا قاقپاق, تىلىندە تيەك جوق جيرەنشەنى وقشاۋلاۋدى دا ۇمىتپاعان شىعار قىزىل مۇرىن ديرەكتور. ايتپەسە قي ساسىعان قورادان التىن ىزدەگەندەي نەمەنەگە قايتا-قايتا كەلە بەرەدى؟
توقتا, ەكى ءجۇز ەلۋ گرامم اراق ءۇشىن ت. شاھارىنا شىعارىپ سالۋعا اۆتوۆوكزالدىڭ اسحاناسىنا ەرىنبەي-جالىقپاي كەلىپ, توست سويلەگەن ءبولىم باستىعى دا «تۇسپالىن ءبىل, تۇسپالىن» دەپ, تىقاقتاپ قويماي قويىپ ەدى انەۋگۇنى. ول دا تۇسپالداپ سويلەيتىندەردى تۇساۋلايتىن سۇر مەكەمەنىڭ تىڭشىسى بولىپ جۇرمەسىن. باسە, بوزقاقتىڭ بوقتامپاز شالىنا نەگە قۇمارتىپ قالدى دەپ ەدى بۇل.
ءتىلشى-عالىمنىڭ شاقشاداي باسىن وسىنداي قاي-قايداعى, جاي-جايداعى ويلاردىڭ شىرماپ العانى سونشا بالاپانداي جۇرەگى بۇلقىنىپ-بۇلقىنىپ بارىپ, كەۋدەسىنەن ۇشىپ كەتە جازداعان اۋەلى.
***
ون ءتورتىنشى كۇن دەگەندە مە ەكەن قۇرداسى تەلەفونىنىڭ قۇلاعىن كوتەردى-اۋ ايتەۋىر.
– ءاي, ءبىر قورقىتتىم-اۋ دەيمىن ءوزىڭدى. جازىقسىزدان جازىقسىز بوقتاعان قالاي بولادى ەكەن ادامدى؟!
– كەشىر, وزىڭنەن دە بار, وتكەندە قايداعى ءبىر بالتازار كوسسا دەگەندى ايتقانىڭ كوڭىلىمدە قاپ قويىپتى, سونىڭ ءزىلى شىعار.
– كەشىرمەگەندە كوشىرەدى دەپ پە ەڭ, نامازىڭدى وقىپ, ءتاسپىڭدى تارتا بەر.
– اللا رازى بولسىن.
تەندەر كوميسسياسىنىڭ توراعاسى وسىلاي دەپ وقجىلانداي زۋلاعانىمەن, قۇرداسىنىڭ تىلىنەن قورقىپ, ونى شالعاي اۋدانعا مادەنيەتتى تۇردە «جەر اۋدارماققا» بەكىنگەن. ويتكەنى, ءبۇگىن بوقتاعان ادام, ەرتەڭ «مىنا يەن-تەگىن دۇنيەنى قايدان الىپ جاتىرسىڭ؟» دەپ بايبالام شىعارۋدان تايىنبايدى. قۇدايعا شۇكىر, تەندەردىڭ «توبىقتايى» ارقىلى اۋزىن ايعا بىلەگەن ءبىراز باسشىلارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ قالدى. كىمدى قانداي قىزمەتكە ۇسىنۋ, كىمدى قايدا «وقشاۋلاۋ» دەگەن سياقتى قۇپيا ماسەلە تالقىلانعان كەزدە مۇنىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلەتىن بولدى...
– ىسكەر دەسەڭىز ىسكەر, ءبىلىمدى دەسەڭىز ءبىلىمدى, ۇيىمداستىرۋشى دەسەڭىز ۇيىمداستىرۋشى, قىسقاسى, مۇنداي كادردى الاتاۋدى اينالساڭىز دا تاپپايسىز.
– كەشىرىڭىز, اتى-ءجونى كىم دەدىڭىز؟
– بالتازار جيرەنشە ۇلى باقكەرەي.
– باقكەرەي... جيرەنشە... ءيزالاتىر...
«كادرلاردىڭ قۇدايى» اتانعان ورىنباسار ويلانىپ قالدى.
– اكەيدىڭ ارحيۆىندە وسىنداي ادام اتى بار سياقتى ەدى.
«مىنا كىسى بالتازاردى تانيتىن بولىپ شىقپاسىن» دەگەن ويدان جۇمابەكتىڭ جۇرەگى زۋ ەتە قالدى. بىراق ورىنباسار ىلە-شالا:
– ءبىزدىڭ شال كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ءتىلشى-عالىم بولعانداردىڭ ءبىرى, – دەپ اكەسىنىڭ شوي جەلكە, جۋان بالتىر باستىق ەمەس, كىشىگىرىم عالىم بولعانىنا نامىستانعانداي جانارىن تەرەزەگە اۋدارعان. ورىنباساردىڭ اكە تۋرالى ۇيالا ەسكە الۋى جۇمابەكتىڭ ماي ىشكەندەي كىلكىگەن كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىردى. دەگەنمەن, ساقتىقتا قورلىق جوق.
– كەزىندە وسى وڭىردە جيرەنشە دەگەن ءبىر «ينتسيدەنت» بولعان.
– «ديسسيدەنت» دەسەڭشى, مىناۋ سول كىسىنىڭ ۇلى ما؟
– ءيا, – دەگەن جۇمابەك «پەندەڭىزدىڭ تۇپكى ويىن ەندى تۇسىنگەن بولارسىز» دەگەندى كوزىمەن ۇقتىرىپ, ورىنباسارعا سۇزىلە قارادى. – قانشا دەگەنمەن, قانىنا تارتپاي تۇرسىن با, مۇندايلارمەن الىستان سىيلاسقان دۇرىس شىعار دەگەن قام-قارەكەت قوي مەنىكى.
– سوندا قاي جاققا جىبەر دەپ سۇرانىپ وتىرسىز؟
– بوزقاققا.
– بوزقاق؟!. شەشىمىڭىز تىم قاتالداۋ ەمەس پە؟
– قاتال ەمەس, «ورازاسىن» جوعارعى جاقتاعى اۋىس-تۇيىسپەن, كىم نە جەپ, كىم نە قۇستىمەن اشاتىن ونداعىلارعا وسىنداي «يدەالنىي» ادامدار كەرەك.
قانشا دەگەنمەن, زيالىنىڭ تۇقىمى ەمەس پە, مىنانداي «ۇكىمدى» ەستىپ ورىنباساردىڭ شىبىن جانى شىرقىراپ كەتتى. بوزقاقتىڭ ۋرانىنا ۇرىنعان پەندە, ءتىپتى تەمىردەن جارالسا دا كوپ ۇزامايتىن. زۋ-زۋ ەتكەن جۇمابەك سول اۋىر جازاعا بالا كەزدەن بىرگە وسكەن دوسى بالتازاردىڭ باسىن بايلاپ بەرىپ وتىر. وعان دەيىن دە وسى ءوڭىردىڭ ءجون بىلەدى-اۋ دەيتىن ءبىراز باسشىلارى مەن قوسشىلارىن قاسقىر تيگەن قويداي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتقان. ەگەر بوساڭدىق تانىتىپ, بوركەمىكتىك كورسەتسە, وسەك-اياڭى ون قاتىنعا بەرگىسىز مىناۋ ءجۇزى جانباستان: «باياعى ديسسيدەنت قويشىعا جانى اشىپ, «ءيزالاتىر» باققان جيرەنشە» دەگەن ماقالا جازعان عالىمسىماقتىڭ ۇلى» دەپ وزىنە شابۋىل جاساۋدان تايىنباس. اكەسى مارقۇم دا سول ماقالادان كەيىن جۇمىسى ونبەي, ءجۇنجىپ كەتكەن. ەكى ءجۇز ەلۋ گرامم اراق ءۇشىن اسحانادا وتىرىپ توست ايتاتىن قاسقا باس باستىعى دا كۇرت وزگەرىپ «نە عىلىممەن بول, نە قويشىمەن بول» دەپتى. ودان كەيىن, «سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن بولىنگەن ميللياردتاردىڭ ون بەس پايىزىن الاقانىڭىزعا اكەپ سالام» دەپ انت سۋ ءىشىپ وتىر. قوي, «تەك جۇرسەڭ, توق جۇرەسىڭ» دەگەن. ساتقىندىق بىزگە دەيىن دە بولعان, بىزدەن كەيىن دە بولا بەرەدى, سوندىقتان بوگەت بولمايىن.
– وندا كىرىسىڭىز, باسشىعا ءوزىم ايتام.
***
«كەشىرمەگەندە كوشىرەدى دەپ پە ەڭ, نامازىڭدى وقىپ, ءتاسپىڭدى تارتا بەر» دەگەن قۇرداسىنىڭ سوزىنەن كەيىن بالتازاردىڭ ەكى يىعىن ەكى اپتا بويى ەزگىلەگەن اۋىر جۇك ءوزىنەن ءوزى سىپىرىلىپ تۇسكەندەي بولعان. «اكەڭ سياقتى كەكشىل ەمەس ەكەنسىڭ» دەيىن دەپ تۇردى دا, ءتىلىن تىستەي قويدى. ويتكەنى, قىزىل مۇرىن ديرەكتور تۇك تۇسىنبەگەن, دىم بىلمەگەن بوپ تايىپ تۇرسا دا كوپ ۇزاماي بوقتامپاز قاھارمانىمىزدىڭ ۇيىندەگى اق اپامىز ارمانداي بەرەتىن قويمانىڭ كىلتى بىلاي تۇرسىن, «ءيزالاتىر» قويدىڭ جىلبىسقى ەتى دە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. «بوزقاقتىڭ ۋرانىنان, جيرەنشەنىڭ بورانىنان ساقتا» دەپ دۇعا جاساي كەلەتىن ۇركەك پارتورگ, تۇسىنەن شوشىپ ويانعانداي وقىستان كۇشىنە ءمىنىپ, «قوعام مالىن ءولىم-جىتىمگە ۇشىراتقانى ءۇشىن» دەپ شالعا اۋەلى «سوگىس», ودان سوڭ «قاتاڭ سوگىس» بەردى. ءۇشىنشى جولى پارتبيلەتىن تارتىپ الدى.
دۇرىسى, «تارتىپ الدى» ەمەس, كوشكە بەرگەن تايلاعىڭ وسى بولسا, ءما!» دەپ, پارتورگتىڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىنە جيرەنشەنىڭ ءوزى تارس ەتكىزىپتى و قۇرعىردى دەسەدى ەل-جۇرت. شىنىندا, ساياساتكەرلەر «كوممۋنيستەردىڭ پارتبيلەتىن ەڭ ءبىرىنشى «تالاق» ەتكەن ەلتسين» دەپ, بەكەرگە شاتىسادى, ايتپەسە, ول ەرلىكتى العاش جاساعان ادامنىڭ قابىرى بۇگىندە ت. شاھارىنان الىستاعى ءبىر اۋداننىڭ اۋماعىندا جاتىر. توپىراعى تومپايعان قابىرىنىڭ ۇستىنەن كەزدەيسوق تۇسە قالساڭىزدار, جىكەڭنىڭ مىنا جالعان دۇنيەدە ءبىلىپ, بىلمەي ىستەگەن كۇناسى ءۇشىن اللاتاعالادان كەشىرىم سۇراپ, قۇران وقۋدى ۇمىتپاعايسىزدار.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
