داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە داۋىستاردى ساناۋ حاقىندا

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشە­لە­رى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى امانجول نۇرماعام­بە­توۆ پەن ۆيكتور مالينوۆسكي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ سۇراق­تارى­نا جاۋاپ بەردى. – داۋىس بەرۋدىڭ جانە داۋىس بەرەتىن ورىنداردى  قام­تاماسىز ەتۋ­دىڭ ءتارتىبى قانداي؟ ا.ن. – ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيا­لارى داۋىس بەرەتىن ۋاقىت پەن ورىن تۋرالى داۋىس بەرۋ وتكى­زىلە­تىن كۇن­گە دەيىن كەشىكتىرمەي ساي­لاۋ­شى­لار­دى باق-تار ارقىلى, سون­داي-اق وزگە دە ادىستەرمەن حاباردار ەتۋى ءتيىس. پرەزيدەنتتى سايلاۋ جونىندەگى داۋىس بەرۋ سايلاۋ كۇنى, ياعني 2011 جىلعى 3 ساۋىردە جەر­گىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 7.00-دەن 20.00-گە دەيىن وتكى­زى­لە­دى. ال داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جاي­لار­داعى ادامدار داۋىس بەرۋدى ءوت­كىزۋ جونىندەگى كوميسسيا بەلگىلەگەن ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاۋعا مىندەتتى.  سول ءۇي-جايلاردا ءتارتىپتى قام­تاماسىز ەتۋ ىشكى ىستەر ورگان­دا­رى­نا جۇكتەلەدى. سايلاۋشىلار داۋىس بەرەتىن عي­ما­راتتا سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ ءنو­مى­رى كورسەتىلگەن ماڭدايشا, ال داۋ­ىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى مەملەكەتتىك ەلتاڭ­بانىڭ سول جا­عى­نا ورنالاستى­رى­لادى. وسى ءۇي-جاي­لار­دا  داۋىس بەرۋگە ارنالعان تۇراق­تى جانە تاسى­مالداناتىن ەكى جاشىك, جازۋ ۇستەلدەرى, تەلەفون اپپاراتى, سەيف نەمەسە مەتالل شكاف, كوشىرۋ اپپاراتى, سايلاۋ جاشىكتەرىن, سايلاۋ وتكىزۋ جونىندەگى قۇجاتتاردى مورلەۋ مەن پلومبالاۋعا ارنالعان ماتەريالدار, تاعى باسقا دا قا­جەتتى بۇيىمدار بولۋى قاجەت. – داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە داۋىس بەرۋ جاشىگىن اشۋ­دىڭ ۇدە­رىس­تەرى قالاي جۇرەدى؟ ۆ.م. – داۋىس بەرەتىن كۇنى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋ باس­تال­عانعا دەيىن ءبىر ساعات بۇرىن داۋ­ىس بەرۋگە ارنالعان ۋچاسكەنى اشۋ­عا كىرىسەدى. ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سيا­سى­نىڭ توراعاسى داۋىس بەرۋ باستالاردان 30 ءمينوت بۇرىن كوميسسيا ءمۇ­شەلەرىنىڭ قاتىسۋى­مەن سايلاۋ ءجا­شىكتەرىندە بيۋللە­تەن­دەردىڭ بار نەمەسە جوق ەكەندىگىن, جاشىكتەردىڭ ءبۇ­تىندىگىن تەكسەرەدى, داۋىس بەرۋگە ار­نالعان ءجا­شىك­تەرگە پلومبا سالا­دى نەمەسە ءمور باسادى. سايلاۋ ءجا­شىكتەرىنە ءمور باسقاندا, ولارعا باي­قاۋشى­لار مەن كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى قول قويۋعا قۇقىلى. وسىدان كەيىن داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىنىڭ اشىلعاندىعى تۋرالى كو­ميسسيانىڭ حاتتاماسى تولتىرى­لىپ, ۋچاسكەلىك كوميسسيانىڭ ءتور­اعا­سى داۋىس بەرۋدىڭ اشىلعانىن جا­ريالايدى جانە سايلاۋشىلاردى داۋىس بەرۋدى باستاۋعا شاقىرادى. – داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى قالاي جۇزەگە اسىرى­لادى؟ ا.ن. – ءاربىر سايلاۋشى ءوزى داۋىس بەرۋى ءتيىس. سايلاۋدا داۋىس قۇقىعىن باسقا بىرەۋ ءۇشىن جانە باسقا ادام ءۇشىن بەرۋگە جول بەرىلمەيدى. داۋ­ىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەن سايلاۋ­شىعا سايلاۋشىلار­دىڭ تىزىمدەرى نەگىزىندە ونىڭ جەكە باسىن كۋالان­دى­راتىن قۇجاتتى كور­سەتۋى ارقىلى بەرىلەدى. سايلاۋ­شى ساي­لاۋ­شىلاردىڭ تىزىمىنە بيۋللەتەندى العاندىعى تۋ­را­لى, ال كو­ميس­سيا­نىڭ بيۋللەتەندى بەرگەن ءمۇ­شە­سى ونى بەرگەندىگى تۋرا­لى  قولدا­رىن قويادى. ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميس­سيانىڭ توراعاسى مەن حات­شى­سىنىڭ بيۋللەتەندەر بەرۋگە قۇ­قى­عى جوق. بيۋللەتەندى  سايلاۋشى جاسىرىن داۋ­ىس بەرۋگە ارنالعان كابينادا تول­تىرۋى قاجەت. ونى تول­تى­رۋ كەزىندە كابينادا داۋىس بەرۋشىدەن باسقا ادامنىڭ كىرىپ تۇرۋىنا تىيىم سالىنعان. – سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايلاردان تىس جەرلەردە داۋىس بەرۋىنە بولا ما؟ ۆ.م. – سايلاۋ زاڭنامالارىندا جەكەلەگەن سايلاۋشىلاردىڭ كەيبىر جاع­دايلارعا, اتاپ ايتقاندا, دەن­ساۋ­لىق جاع­دايىنا, وتباسىنىڭ سىر­قات ءمۇ­شە­سىنە كۇتىم جاساۋ سەبەبىنە, سون­داي-اق سايلاۋ ۋچاسكەلەرى قۇرىل­ما­عان شالعايداعى جانە قاتىناسۋى قيىن جەرلەردە بو­لۋى­نا بايلا­نىس­تى سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلە الماي­تىن­دىعى تۋرالى كوميسسيا ولاردىڭ 18 ناۋرىزدان باستاپ ءارى 3 ءساۋىر كۇنى جەرگىلىكتى ۋا­قىت بويىنشا ساعات 12.00-دەن كەشىكتىرىلمەي بەرگەن جازباشا ءوتى­نىشى نەگىزىندە سول سايلاۋ­شى­لار­دىڭ تۇرعان جەرىندە داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرا الادى. ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن كەزدە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتور­اعا­سى ءوتىنىش بەرگەن سايلاۋشىنىڭ سايلاۋشىلار تىزىمىنە كورسەتىلگەن اتى-ءجونىنىڭ تۇسىنا ءتيىستى بەلگى قويۋى كەرەك. ال ۋچاسكەلىك كوميس­سيا­نىڭ مۇشەلەرى بايقاۋشى­لار­دى, كان­ديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادام­دارىن جانە باق وكىل­دەرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدان تىس جەردە داۋىس بەرىلەتىنى تۋرالى حاباردار ەتۋگە مىندەتتى. داۋ­ىس بەرۋگە ارنال­عان ءۇي-جايدان تىس جەردە داۋىس بەرۋدى ۇيىم­داستىرعان كەزدە تاسىمال­داناتىن ءجا­شىكتەردى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ ەكى مۇشەسى اۆ­تو­كو­لىك­پەن الىپ جۇرەدى. كولىكتە سون­داي-اق بايقاۋشىنىڭ جانە باق وكىلىنىڭ بىرگە بارۋىنا بولادى. – پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ساي­لاۋ­شىلاردىڭ داۋىسىن ساناۋ قا­لاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ا.ن. –  ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سيا­سى­­نىڭ توراعاسى جەرگىلىكتى ۋاقىت بوي­ىنشا ساعات 20.00-دە داۋىس بەرۋ اياق­تالعانىن جاريا ەتەدى. داۋ­ىس بەرۋ اياقتالعان سوڭ, داۋ­ىس بەرۋگە ار­نالعان ءۇي-جايعا ەشكىم كىرگىزىلمەيدى. ال داۋىس­تار­دى ساناۋ­دى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشە­لە­رى داۋىس بەرۋ قورىتىن­دىسى انىقتالعانعا دەيىن ءۇزىلىسسىز ءجۇر­گىزەدى, قورىتىن­دى­لار داۋىس­تار­دى ساناۋ كەزىندە قا­تى­ساتىن ادام­دار­دىڭ نازارىنا جەتكىزىلۋى ءتيىس. داۋ­ىستاردى ساناۋ ۋاقى­تى ساناۋ باس­تال­عان كەزدەن باستاپ, 12 ساعاتتان اسپاۋى كەرەك. داۋىستار­دى ساناۋ پرەزيدەنتتىككە كانديدات­تار­دىڭ ءار­قايسىسى بويىنشا جەكە جۇرگىزىلەدى. – داۋىستاردى ساناۋدىڭ اشىق­­تى­عى قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟ ۆ.م. – سايلاۋ زاڭنامالارىندا كورسە­تىل­گەنىندەي, داۋىس بەرۋ اياق­تالعانعا دەيىن جاشىكتەردى اشۋعا تىيىم سا­لى­نادى. داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدا داۋىس بەرۋگە ار­نالعان ءجا­شىك­تەر, كابينالار, داۋىس­تاردى ساناۋ جۇرگىزىلەتىن ءۇس­تەلدەر كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ءۇي-جاي­داعى قاتىسۋشى بار­لىق ادامداردىڭ كورىپ وتىرۋى قامتاماسىز ەتىلەتىندەي ەتىپ ورنا­لاستىرىلادى. بۇل رەتتە داۋىس بەرۋگە ارنالعان تۇراقتى جاشىك­تەر­دىڭ قويىلۋى داۋىس بەرەتىن ادامدار ولارعا جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان كابينالار ارقىلى ءوتىپ كەلەتىندەي بولۋى قاجەت. سون­داي-اق داۋىستاردى ساناۋ كەزىندە وعان قاتىساتىن بايقاۋشىلار مەن باق وكىلدەرى داۋىستاردى ساناۋدى بيۋللەتەندەردەگى بەلگىلەردىڭ كورى­نىپ تۇرۋى قامتاماسىز ەتىلەتىندەي قاشىقتىقتا تۇرادى. – بيۋللەتەندەردىڭ جارام­سىز­­دى­­عى قانداي جاعدايدا تانىلا­دى؟ ا.ن. – داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىندەگى ساي­­لاۋشىلار تۇگەل داۋىس بەرگەن سوڭ, پايدالانىلماعان جانە ءبۇ­لىنگەن بيۋللەتەندەر سانالادى. ودان كەيىن ولار جويىلۋى ءتيىس. بيۋللەتەندەردى جويۋ ءۇشىن ونىڭ كەز كەلگەن بۇرىشى كەسىلۋى نەمەسە تەسىلۋى كەرەك. پايدا­لانىلماعان جانە ب ۇلىنگەن بيۋللەتەندەر سىر­تىن­دا ءتيىستى جازۋ جا­زىل­عان پاكەتكە (قاپشىققا, كونۆەرتكە) سالى­نىپ, ول مورلەنەدى. كوميسسيا ءتور­اعاسىنىڭ جانە حاتشى­سى­نىڭ قول­دارىمەن ءارى كوميسسيا­نىڭ مورىمەن راستالادى. ۇلگى بوي­ىنشا بەلگىلەنبەگەن, سونداي-اق ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ قولى قوي­ىلماعان, قارىنداشپەن بەلگىلەنگەن, تۇزەتۋ نەمەسە وزگە دە بۇرمالاۋ ىزدەرى بار بيۋللەتەندەر جارامسىز دەپ تانىلادى. بيۋللەتەندەردىڭ جارامسىز دەپ تانىلۋىنا بايلانىستى كەلىسپەۋشىلىكتەر كەزدەسكەن جاعدايدا, ءما­سەلەنى كوميسسيا داۋىس بەرۋ جولىمەن شەشەدى. بۇل رەتتە شەشىم كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ جار­تىسىنان استامىنىڭ داۋىسىمەن قا­بىلدانادى. ال ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميسسياسى سەنىم بىلدىرىلگەن ادام­نىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا داۋىستار­دى قايتا ساناۋدى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءبىر رەت قانا جۇرگىزەدى جانە ول نەگىزگى ساناۋمەن بىرگە 12 ساعاتتان اسپاۋى كەرەك. داۋىستاردى ساناۋ ءناتي­جەلەرى تۋرالى حاتتاما ءۇش ءبىرىنشى دانادا جاسالادى, وعان سايلاۋ كوميسسيا­سىنىڭ توراعاسى مەن ءمۇ­شە­لەرى قول قويادى. داۋىس بەرۋ ءناتي­جەلەرى تۋرالى حاتتامالاردى قا­رىن­داشپەن جانە ءار ءتۇستى سيالارمەن تولتىرۋعا, سونداي-اق ولار­عا قانداي دا ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە جول بەرىلمەيدى. حاتتامانىڭ كو­شىر­مەسى كوپشىلىكتىڭ تانىسۋى ءۇشىن سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ ءۇي-جايىنداعى ارنايى بەلگىلەنگەن ورىنعا دەرەۋ ءىلىنۋى جانە وندا ەكى كۇن بويى تۇرۋى قاجەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.