ەكى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن باستاۋ العان يندۋستريالاندىرۋ ادامزاتقا تەحنيكانىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن, سونىڭ ىشىندە وتاربا سەكىلدى يگىلىكتەردى الا كەلدى. بۇل ادامزات تاريحىنداعى ەكىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا بولاتىن. توقسانىنشى جىلدارى كومپيۋتەرمەن العاشقى روبوتتى تەحنيكالاردىڭ شىعۋى وركەنيەتتەر اراسىن الشاقتاتا ءتۇستى. ءۇشىنشى يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىندە ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان ءبىزدىڭ مەملەكەت سول زاماننىڭ تۋىندىلارىنا كەشەۋىلدەپ قول جەتكىزدى. ال سوڭعى بىرنەشە جىل بۇرىن عانا اۆتوماتتاندىرۋ, كيبەر-فيزيكالىق جۇيە مەن بۇلتتى كومپيۋتەرلەردىڭ پايدا بولۋى دۇنيە جۇزىنە ءتورتىنشى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەسىگىن اشتى.
جىل سايىنعى دۇنيەجۇزىلىك ءداستۇرلى داۆوس فورۋمىنىڭ بيىلعى تاقىرىبى دا وسى ءتورتىنشى يندۋستريالاندىرۋ كەزىندەگى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسى مەن سوعان ساي ەكونوميكالىق الەۋەتى بولدى.
ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بۇرىنعى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدان ءبىر ەرەكشەلىگى – عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ الەۋمەتتىك ءمىندەتتەرىنىڭ ارتۋى. ياعني, ونەركاسىپ سالاسىنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن ازايتۋ, شاما كەلگەنشە جويۋ. ەكونوميكانى مونوپوليادان اجىراتۋ. مەملەكەتتىڭ حالىق الدىنداعى كەي جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ موينىنا جۇكتەۋ.
جاھاندانۋ ءۇردىسى كەيىن كەتىپ بارا جاتىر
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2016 جىلى الەمدىك ەكونوميكالىق جاھاندانۋ ۇردىستەرى باسەڭدەگەن كورىنەدى. 2012 جىلى شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن جاھاندانۋ ۇردىستەرى سول كەزدەگى داعدارىستا قۇلدىراي باستاعان. ويتكەنى, داعدارىس كەزىندە ءار مەملەكەتتىڭ ءوز ەكونوميكاسىن كۇيتتەپ, ءىرى كومپانيالاردى الدىمەن ىشكى نارىققا جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەۋى حالىقارالىق ساۋداعا كەرى اسەرىن تيگىزگەن. جاھاندانۋدىڭ باستاماشىسى سانالاتىن اقش بۇل تۇرعىدا بيىل كەرىسىنشە تۇيىقتالا تۇسەتىن سەكىلدى. تاققا كەلگەن دونالد ترامپ اقش-تىڭ ءبىر كەزدەردەگى يندۋستريالىق قۋاتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ زاۋىتتارىن اقش-تىڭ ىشىنە كوشىرۋگە ماجبۇرلەپ, سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا باج سالىعىن قازىردەن باستاپ كوبەيتىپ جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك فورۋمنىڭ پانەلدىك سەسسياسىندا جاھاندانۋدىڭ كەرى كەتىپ بارا جاتقانىنا تاعى ءبىر سەبەپ رەتىندە شاراعا قاتىسۋشىلار ەۋروپاداعى احۋالدى اتادى. وتكەن جىلدىڭ جازىندا بريتانيادا وتكەن رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋىن قولداپ داۋىس بەرگەن. و باستان بۇعان قارسى بولعان دەۆيد كەمەرون اقىرى ءوز ورنىنان كەتىپ تىندى. ال ونىڭ ورنىنا كەلگەن تەرەزا مەي بىرىككەن كورولدىكتى ەۋرووداقتىڭ ورتاق نارىعىنان بولەك شىعارامىن دەپ وتىر. ناتيجەسىندە, ونداعى ءىرى كومپانيالار مەن قارجى ۇيىمدارى دا «بريتانيا وداقتان شىقسا, ءبىز دە بۇل جاقتا قالمايمىز» دەگەندى ايتتى. بريتانيانىڭ مۇنىسىنان كەيىن ساراپشىلار وداقتىڭ بولاشاعىنا سەنىمسىزدىكپەن قاراي باستادى. ونىڭ ۇستىنە يتالياداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مەن ەۋرووداقتاعى بىرنەشە ەلدەگى ساياسي ناۋقاندار ەو-نىڭ ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن ءباسەڭدەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ەسەسىنە ازياداعى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا كوڭىلگە قونىمدى. وتكەن جىلى جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى سيندزو ابەنىڭ موڭعوليا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى الداعى بىرەر جىلدا ءوز جەمىسىن بەرەدى دەۋشىلەر بار. سول ساپاردان كەيىن جاپونيانىڭ قازاقستان باستاعان ءوڭىر ەلدەرىنە سالاتىن ينۆەستيتسياسى از بولسا دا وسە باستادى. دەگەنمەن, مۇنى جاپونيانىڭ ايماقتاعى قىتاي ىقپالىنىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ ادەيى ىستەپ وتىرعانىن جورامالداۋشىلار دا جوق ەمەس. ال قىتاي بولسا, بيىلدان باستاپ سىرتقى ەكونوميكاعا ەرەكشە نازار اۋدارا باستادى. سىرتقى ەكونوميكاعا ىقپال ەتۋ جولىندا شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ بيىل ىشكى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىن ازايتىپ العانى دا جاسىرىن ەمەس. ءوتكەن جىلى قۇرىلعان ازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىنىڭ باس سالىمشىسى سانالاتىن قىتاي الدىمەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, كەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوباسىنا قارجى سالماقشى. اتالعان بانكتىڭ نەگىزگى سالىمشىلارى قىتاي, ءۇندىستان, رەسەي بولسا, قازاقستاننىڭ دا ازداعان ۇلەسى الداعى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن باسەكەلەسە الاتىن ءىرى قارجى ۇيىمىنىڭ اۋقىمدى جوبالارىنىڭ بىزدە دە ىسكە اسىرىلاتىنىنان ءۇمىت كۇتتىرەدى.پروگرەسكە قازاقستان قانداي ۇلەس قوسادى؟
جىلدىڭ باستى ەكونوميكالىق جيىنىنا قازاقستان اتىنان بارعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى مەن ساراپشىلار الدىندا قازاقستاننىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتى مەن ينۆەستيتسيالىق ءمۇمكىندىكتەرىن تانىستىردى. «ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا دايىندىق» تاقىرىبىنداعى پانەلدىك سەسسياسىندا ءسوز العان مينيستر, شىنى كەرەك, ءتورتىنشى ەمەس, ەكىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا كەزىندە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن يگىلىكتەردى اتادى. ارينە, ءتۇستى مەتالل مەن شيكىزاتتىق قازبا بايلىقتار سۇرانىستان شىعىپ قالاتىن زامان ازىرگە كەلە قويماس, دەگەنمەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن يندۋستريالاندىرۋ ءىسىن وڭدەۋشى ونەركاسىپپەن بىرىكتىرە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق تۇرعىدا دامىتقاندا مەملەكەتتىڭ الدىڭعى قاتارلى ەكونوميكالاردىڭ قاتارىنا كىرە الاتىنى سول فورۋمدا ايتىلعان ەدى. دەگەنمەن, جىل سايىن ءباسەڭدەپ بارا جاتقان جاھاندانۋدىڭ قۇتقارۋشىسى سانالاتىن قىتايدىڭ ەۋروپاعا اشقان ەسىگىنىڭ يەسى بولىپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن كولىك-ترانزيتتىك سالاسى الەمدىك نارىقتاعى «كوزىر» ءىسپەتتەس. وتكەن اپتادا عانا لوندونعا جەتكىزگەن قىتايدىڭ العاشقى جۇك پويىزى اپتا سايىن تۇراقتى قاتىناپ, الداعى ۋاقىتتا ەۋروپا قالالارىنا تارتىلعان قىتاي كولىكتەرىنىڭ سانى ارتا تۇسەدى دەپ بولجايدى ساراپشىلار.ءىرى بيزنەستىڭ بولاشاعى
شارادا مامانداردىڭ تالقىعا سالعان تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى ءىرى بيزنەستىڭ بولاشاعى تۋرالى بولدى. مۇندا دا ساراپشىلار اقش ەكونوميكاسى مەن ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىگىنەن اينالىپ وتە المادى. سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا كەزىندە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى ارتا ءتۇسۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى كەي الەۋمەتتىك ءمىندەتتەرىن ەندى ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ موينىنا جۇكتەۋ كەرەك. مونوپولياعا قارسى زاڭداردىڭ السىزدىگى, الەمدىك دەڭگەيدە جەمقورلىقتىڭ باسەڭدەمەۋى شاعىن بيزنەستىڭ ءىرى كاسىپورىندار الدىندا باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىن تۋىنداتىپ وتىر. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردى اكىمشىلىك رەسۋرستارمەن قىسا بەرۋدىڭ ورنىنا مەملەكەتتىڭ ءمىندەتتەمەلەرىن ولارعا ءبولىپ بەرگەن ءجون. وسى تۇرعىدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرى دونالد ترامپتىڭ سالىق ساياساتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. ترامپ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا اقش-تاعى بيزنەس پەن قاراپايىم حالىقتىڭ ەڭ ۇلكەن باس اۋرۋىنا اينالعان سالىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ونى مەكەمەلەرگە «ءادىل ءتۇردە ۇيلەستىرۋ» كەرەكتىگىن ايتقان. «ءادىل ۇيلەستىرۋ» دەگەنى, كاسىپكەرلەر قانشا ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, سوعان ساي سالىق كولەمىن بەلگىلەۋ. بۇل ءبىر جاعىنان ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنە شەشىم بولار ەدى دەگەن بولاتىن ترامپ. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىنىڭ وسى ورايدا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنىن ايتاتىندار بار. داۆوستا ءسويلەگەن ساراپشىلاردىڭ ءپىكىرىنشە, كاسىپكەر مەملەكەت مەنشىگىندەگى مەكەمەنى ساتىپ الا وتىرىپ, ونداعى قىزمەتكەرلەر ءمۇددەسى مەن مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن دە قوسا الاتىنىن ەسكەرۋى كەرەك. ءارينە, بۇل تەك ۇلتتىق زاڭنامانىڭ مىقتىلىعىمەن عانا ورىندالاتىن دۇنيە. باۋىرجان مۇقانوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
