بۇگىنگىنىڭ سال-سەرىلەرى كىمدەر؟!.

سال-سەرىلىك دەگەن ءداستۇرلى ۇعىم ەجەلدەن قازاق قوعامىندا ەرەكشە ونەرپازدىقپەن بايلانىستى قالىپتاسقان. ەل اۋزىندا سال مەن سەرىنىڭ كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, سويلەگەن ءسوزى ءھام وزىندىك مىنەزى تۋرالى اڭىز كوپ. ايگىلى اقان سەرى مەن ءبىرجان سالدىڭ تاريحتاعى ورنى ءبىر بولەك. سول سەكىلدى, قازاق دالاسىندا كەزىندە اتاقتى سەرىلەر مەن سالدار ءومىر سۇرگەن. ماسەلەن, جەتىسۋ وڭىرىندە «داۋرەن سالدىڭ بەلبەۋىندەي» دەگەن تەڭەۋ قالىپتاسقان دەيدى. داۋرەن سال ىلە وزەنىن كەشىپ وتكەندە بەلبەۋىنىڭ ءبىر ۇشى ارعى جاعادا, ەكىنشى ۇشى بەرگى جاعادا قالادى ەكەن دەگەن اڭىز دا بار. ارقادان شىققان قاسپاق شال اتىن ءشايى شۇبەرەكپەن تۇساپتى دەگەن اڭىزدى دا ەل ايتادى. ال كەي سال-سەرىلەر بولسا اتتارىنا ءشوپ ورنىنا مەيىز, سۋ ورنىنا بيە ءسۇتىن بەرگەن دەيدى. اتاقتى شاشۋباي اقىن تۋرالى احمەت جۇبانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ سياقتى ۇلت تۇلعالارى ەستەلىك جازدى. سوندا «شاشۋباي ات ۇستىندە تۇرىپ بايانمەن ءان سالعاندا بەت-اۋزىن ادام تانىماستاي وزگەرتىپ, باس تەرىسىن جۇگىرتىپ ويناتقاندا قالپاعى توبەسىندە موڭكيتىن, تاياعىن سيقىرشىداي ويناتاتىن» دەپ تولعاعان. شاشۋباي دا اقان مەن ءبىرجاننىڭ سوڭعى سارقىتىنداي سالدىق, سەرىلىك قۇرىپ, اۋىل-اۋىلدى ارالاعان, قىزدى اۋىلعا تۇسكەن. سالدىق, سەرىلىك دەگەن تەك قانا اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, دۋمانداتىپ ءجۇرۋ ەمەس, ارينە. قىمىز ءىشىپ, قىز اۋلاپ, قىزىق قۋ دا ەمەس. ول – ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق پاراساتتى بويعا ءسىڭىرۋ, قازاقتىڭ دەگدارلىعىنا ءدال سونداي كوزقاراستا قاراۋ, ونەرىن قۇرمەتتەۋ. ودان ءارى قازاق ونەرىن قازاقتىڭ وزىنە ناسيحاتتاۋ. حالىقتىڭ بارلىعى بىردەي ونەرپاز ەمەس, سوندىقتان, ولاردىڭ سال-سەرىلەرگە دەگەن كوزقاراس-قۇرمەتى بولەك. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ سال-سەرىلىك ءداس­تۇرىمىز كەنەن ازىرباەۆ سەكىلدى ۇلت­تىق تۇلعالارىمىزبەن تامامدالعان سياقتى. ءبىز كەيىنگى كەزدە وسى ءبىر قاسيەتتى ۇعىمدى باسقاشا ءتۇسىنىپ, وزىمىزشە جورىپ جۇرگەندەيمىز. ايتالىق, بۇگىنگىنىڭ سال-سەرىلەرى دەگەنىمىز كىمدەر؟ سال-سەرى دەپ كىمدەردى ايتامىز؟!. بۇل سۇراققا ناقتىلى جاۋاپ بەرۋ قيىنداۋ. زامان مەن قوعام ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ءتۇن ەسكىرىپ, كۇن جاڭارعان سايىن ول دا وزگەرەدى. سول سەكىلدى, بۇگىندە اقان مەن ءبىرجاننىڭ زامانى ەمەس. شاشۋباي مەن يسانىڭ ءداۋىرى كەلمەسكە كەتتى. ەندى, ءاربىر ادام ءوزىن تۋدىرعان زامانىنا قاراي بەيىمدەلەدى عوي. ەگەر سولاي دەپ تۇسىنسەك, وندا بۇگىنگى زاماننىڭ سال-سەرىلەرىنىڭ قاتارىنا انشىلەر مەن ايتىسكەر اقىنداردى جاتقىزۋعا بولاتىن سەكىلدى.  انشىلەر دە, ايتىس اقىندارى دا حالىقتىڭ ىشىندە كوپ جۇرەدى, ولاردىڭ ىشكى الەمى قاراپايىم حالىقپەن تىعىز بايلانىستى. ەكەۋى دە حالىقتىڭ ونەرىن حالىقتىڭ وزىنە ناسيحاتتايدى. بىراق, بۇل سال-سەرىلىك دەگەن اياسى كەڭ ۇعىمعا قالاي بولار ەكەن دەپ تە ويلانامىز. ءبىر جاعىنان, ولقى تۇسەتىن سياقتى. ءبىز سالدىق, سەرىلىك ونەر دەگەندە الدىمەن ءبىرجان سال سەكىلدى كەسەك تۇلعانى العا تارتامىز. سول ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلى سالدىق ونەردىڭ قۇدىرەتتىلىگى مەن ومىرشەڭدىگى تۋرالى «بالاسى قوجاعۇلدىڭ ءبىرجان سالمىن, ادامعا زيانىم جوق جۇرگەن جانمىن. قاسىڭا مەنى سەندەر نەگە المايسىڭ, ءوزىم سۇڭقار, ءوزىم سال, كىمگە زارمىن» دەيدى. باياعى سال-سەرىلەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى – ولەڭدى دە, ءاندى دە, ءتىپتى, ونەردىڭ نەشە الۋان ءتۇرىن جانىنان شىعارىپ ورىندايتىن بولعان. بۇگىندە بۇل قاسيەت ونەر ادامدارىنىڭ اراسىندا كەمشىن ءتۇسىپ تۇر. تاتتىمبەتتىڭ باشپايىمەن كۇي تارتقانى سياقتى, جان بالاسىن تامساندىراتىن ونەردى ەشكىمنەن كەزدەستىرە المايسىز. حالىق ءاردايىم جاڭا دۇنيەگە ىنتىق. تاپتاۋرىن بولعان تالانتتاردى جانى سۇيمەيدى. ال حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ, ىقىلاسىنا يە بولىپ جۇرگەن كەز كەلگەن تالانت يەسى ءوزىن سال-سەرى ساناۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بىراق, ولار شىن مانىندە سال-سەرى ۇعىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا الا ما؟! وسى ءبىر قاسيەت قونعان ءداستۇرلى ۇعىم ۇلت ساناسىنان جىلىستاپ بارا جاتقانداي. كەڭەس قوعامىنىڭ قاھارىنا ءمىنىپ تۇرعان شاعىندا دا احمەت جۇبانوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ سەكىلدى كورنەكتى قايراتكەرلەرىمىز سال-سەرىلىكتى دارىپتەپ, ەجەلگى ءداستۇردى حالىق اراسىندا قايتا­دان ناسيحاتتاپ ەدى. بۇگىندە ول ءداستۇر دە كەلتەسىنەن قايىرىلدى. ءبىز كەيىنگى كەزدە سال-سەرىلىك ونەردى دارىپتەمەك تۇر­ماق, سال-سەرى دەڭگەيىندەگى تۇلعانى دا قالىپتاستىرا الماعاندايمىز. سەبەبى, بۇل ءداستۇردىڭ ءباسى انشەيىن «ەل ارالاۋ­دىڭ» دەڭگەيىنە دەيىن تۇسكەن سياقتى. ال بۇگىنگى كۇننىڭ سال-سەرىسى قان­داي بولۋى كەرەك, ول جاعى دا بەلگىسىز... بۇرىنىراقتا «شانشار» ءازىل-سىقاق تەاترىنىڭ «سال-سەرى» قويىلىمىن كورىپ ەدىك. ەل ەسىنەن دە شىعا قويماعان شىعار. سونداعى اتىن ايتۋعا ءتىل كەلمەيتىن «اسا كۇردەلى» سالدىڭ بولمىسى كۇلدىرىپ وتىرىپ جىلاتۋعا دەيىن اپارىپ ەدى-اۋ. «سال, سەرى, جىراۋ, ءانشى, كومپوزيتور...» دەيسىز بە, ايتەۋىر, اتاعى كوپ. سوڭى­نان «يت توبەلەستىرەدى» دەيدى. ءار نارسە­مەن ءبىر اينالىسقىش, بىراق ەشبى­رى­نىڭ دە بيىگىنە جەتە المايتىن ادام تۋرالى عوي سوندا. وندايلار ءار كەزدەگى قوعامدا بولعان, ءالى دە بار. وزدەرىن «سال-سەرى» دەپ اتاپ, سوڭىنان بارلىق اتاق-ابىرويدى ءتىزىپ قوياتىن ماقتانسۇيگىش­تەر دە جەتەرلىك. اتا-تەگىنىڭ استىنا الپىس ءتۇرلى اتاقتى جاپسىرعانداردىڭ دەنى دە وزدەرىن سۇمدىق «سال-سەرى» كورەدى. كانىگى «قاڭعىباستىقپەن» شاتاستىرىپ العانداي كورىنەدى, قاسيەتتى ءداستۇردى. زەرلى شاپاندى جەلبەگەي جامىلىپ, كومەيدەن كۇمىس اۋەن توگىل­تىپ, دومبىرانىڭ قوس شەگىندە ءومىر مەن ءولىم كۇيىن قاتار ويناتقان ءدۇلدۇل شاق­تار بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقانداي عوي... حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»  تاراز