قالامگەردىڭ كوڭىلى نەگە بوسادى؟

وتكەن جىلى «ەگەمەن قازاق­س­تان­­دا» ءانشى, ونەرتانۋشى ەر­لان تولەۋتايدىڭ «حابيبا اپا­نىڭ ارمانى» (2.11.2016) اتتى شا­­عىن ماقالاسى جاريالاندى. سونداعى مىنا ءبىر جاعداي وزە­گىڭ­دى ورتەيدى. اۆتور بىلاي دەيدى: ­«ماسەلەن, قازاقستاننىڭ حا­لىق ءار­تى­سى, ءانشى رابيعا ەسىم­جانوۆا عۇمىر بويى قازاق ونەرىنە بايلانىستى قۇندى ءجا­دىگەرلەر جي­ناعان ەكەن. ولاردىڭ ءىشىن­دە قۇن­دى قولجازبالار, حاتتار, فوتو­سۋ­رەتتەر, سيرەك ورىندالعان ءان­­­دەر بولعان دە­سەدى. الايدا, ءان­شى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ پاتەرى سا­­ت­ىلىپ, ساقتالعان قۇندى مۇرا تا­­لان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا شاكەن ايمانوۆ اعامىز ءوزىنىڭ سىرالعى دوسى ءارى وپەراتورى بەركوۆيچتى شاقىرىپ الىپ, ءوز ورىنداۋىندا بىرنەشە حالىق اندەرىن كينوتاسپاعا تۇسىرتكىزگەن ەكەن. كوپ ۇزاماي, ماسكەۋدە شاكەن اعامىز قاپيادا قازا تابادى. تۇسىرىلگەن تاسپا بەركوۆيچتىڭ قولىندا قالىپ قويادى. ارادا ءبىرشاما جىل وتەدى. بەركوۆيچتى دە كارىلىك مەڭدەيدى. ايگىلى كينووپەراتور «قازاقفيلمگە» حا­بار­لاسىپ, دەنساۋلىعىنىڭ ءماز ەمەستىگىن ايتىپ, شاكەن ءان­دەرى جازىلعان كينوتاسپانى الىپ كەتۋلەرىن سۇرايدى. «قازاقفيلمدەگىلەر» «كۇندە ەر­­ت­ەڭ­مەن» ۋاقىتتى سوزا بەرەدى. ءسوي­تىپ جۇرگەندە, بەركوۆيچ ءدۇ­نيە سالادى. بۇدان كەيىن تاسپانى ىزدەگەن ەشكىم بولمايدى. اقىرى, سول تاسپا جوعالىپ تىنىپتى». اتاقتى بەركوۆيچ ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن شاكەن دوسىنا ادال بولىپ وتكەنىن, اراكىدىك ەسكە الىپ كوڭىلى تولقىپ الاتىنىن شىعارماشىلىق ورتاداعى ءاڭ­گىمەدە ەستيتىنبىز. سونىڭ ءبىر دالەلىندەي, ۇزەڭگىلەس دوسى تۋ­­را­لى جاقسى فيلم دە جاساپ كەتتى. ەگەر راس بولسا, ءومىر بويى ۇلى رەجيسسەرمەن بىرگە ءجۇ­ر­ىپ «جەكەمەنشىك» وپەراتورى بولعان بەركوۆيچتىڭ سوزىنە قۇ­لاق اسپاعان «قازاقفيلم» باس­شىلا­رىنىڭ تىرلىگىن قالاي ءتۇ­سىنۋگە بولادى؟ بۇدان ارتىق نەم­قۇرايدىلىق بولا ما؟ ال ەندى رابيعا ەسىمجانوۆا­نىڭ دا, بەركوۆيچتىڭ دە باسىن­دا­عى جاعداي ءالى دە جالعاسىپ جات­قا­نى بەلگىلى. ءبىر مىسال ايتايىن. امانكەلدى سەمبين دەگەن عاجايىپ تەنور بولدى. ديماش احمەت ۇلىنىڭ قول­داۋىمەن ءماس­كەۋدىڭ چايكوۆسكي اتىن­­دا­عى كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇ­سىپ, ونى وتە جاق­سى ءبىتىردى. ديمە­كەڭ­نىڭ قام­قور­لى­عى­نىڭ ارقا­سىن­دا ماسكەۋدەگى رەس­پۋب­لي­كا­نىڭ وكىلدىگىنەن اي سايىن 100 سوم الىپ تۇرادى. ال كونسەر­ۆا­توريانىڭ بە­رەتىنى 39 سوم. 139 سوم دەگەنىڭىز ول كەزدە ستۋ­دەنت ءۇشىن دۇنيەنىڭ اقشاسى. يتاليا­نىڭ ميلان قا­لاسىنداعى اتاق­تى لا-سكالا تەاترىندا ستا­­­جيروۆكادان ءوتتى. سەمبين ءسوز جوق اسا دا­رىندى ءانشى ەدى. ەرتە تانىلدى. بەلگىلى ونەر سىن­­شىلارىنىڭ باعالاۋىنشا ەرەك­شە جاراتىلعان داۋىس يەسى. قىس­قا­سى, ساح­ناداعى عۇمىرى نەبارى سە­گىز جىلعا عانا سوزىلسا دا ول قا­زاق وپەراسىنىڭ ءبىر ءداۋىرى ءىس­پەتتەس اسەر قالدىرعانداي تۇل­عا. شەرحان مۇرتازانىڭ ايت­قانىنداي, «ءبىر زاماندا سونداي جۇلدىز تۋعان, سول جۇل­دىز­دى ءبارىمىز جابىلىپ ءجۇرىپ ءوشىر­­گەنبىز». شەراعاڭ دەمەكشى, بۇل كىسى «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىن باس­قارۋعا بارعاندا وسى ءانشىنىڭ داۋسىن ءىز­دەتەدى. بەس-التى-اق كادر قالعان. ونىڭ ءوزى جۇ­لىم-ج ۇلىم, جارامسىز بولىپ شىق­قان. ءسويتىپ, ستسەناري جازىپ, ارنايى في­لم تۇسىرمەكشى تالا­بىمىزدىڭ تاۋى شا­عىلعان. كە­زىندە دۇنيەنى داۋسىنا جالت قارات­قان ءبىر تالانتتىڭ تاعدىرى وسى­لاي اياقتالدى. ال ەندى وسى سۇم­دىققا كىم جاۋ­اپ بەرۋى كەرەك؟ بۇل ساۋالعا كەزىندە ءبىر سۇح­باتىنىڭ تۇسىندا بەلگىلى ءانشى­نىڭ ءوزى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. – بۇل دا ءبىر قاسىرەتپەن تەڭ جاعداي. مەنىڭ عانا ەمەس, ارينە, ۇلتتىق ونەردىڭ قا­سى­رەتى. قا­نى­مىز­عا سىڭگەن قۇنت­سىز­دىق­تان با, جالقاۋلىقتان با, جالپى حات­تاۋ­عا, قۇجاتقا سالاق جۇرتپىز با, وسى ءبىر ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ىزگە, جۇيەگە تۇسپەي كە­لەدى. تالاي كەرەمەت داۋىستار ءوشى­رى­لىپ كەتكەن. تاريحتا ەندى قاي­تا­لانبايتىن, ۇلت ومىرىندە ۇلى رۋ­حاني وقيعاعا اينالعان سپەكتا­ك­لدەر دە جازىلماي قالعان. مەنىڭ داۋىسىمنىڭ ءبىرلى-جا­رىمى عانا قالعان, بۇل جوق­تىڭ قا­سى دەگەن ءسوز عوي. وسى تە­لە­­ديدار­دان تۇسپەيتىن ادامنىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ال قازىر سول دۇنيەلەردىڭ قاي­دا ەكە­نىن ءبىلىپ بولمايسىڭ. ءاسى­رەسە, يتاليا تىلىندەگى اريالار, اندەر, تۇتاس سپەك­تاكل­دەردىڭ ساق­تال­ماۋى وكىنىشتى. وسى ءدۇ­نيەلەر ءوزى­مە تىم ىستىق كورىنەدى. وي­دى وي قوزعايدى. تاياۋدا ۇلت­تىق كينو­مىز­­دىڭ مايتالمان اقساقالدارىنىڭ ءبىرى وراز ابىشەۆ مۇقان تولەباەۆتىڭ ءبىر مەرەي­تويىنا وراي مەنىڭ ورىن­داۋى­م­داعى «توس, مەنى, توس» ءانىنىڭ ساقتالعانىن ايتتى. قارت كينوگەر ءبىرتۇرلى كوڭىلىم بوسادى دەپ, مەنىڭ دە كوڭىلىمدى بوساتتى. سول كىسى ايتقانداي, ءار جەردە جىلت ەتكەن وسىنداي كورىنىستەر, داۋىستار بولۋى مۇمكىن. مەن ءجو­نىندە كەزىندە تەلەديداردان تالاي مارتە حابار بەرىلدى. يتالياعا بارعان سايىن, كەلگەن سايىن, ءتۇرلى كونكۋرستارعا قاتىسىپ جۇلدەگەر بولىپ, اتاقتار الىپ جاتقاندا نەمەسە مە­رە­كەلىك كۇندەرگە وراي بولسىن قانشاما حابارلار ءتۇسىرىلدى. قا­زىر سونىڭ ءبىرى دە تاپتىرمايدى عوي. ءۇش كاسسەتا, ەكى رۋ­لون كونتسەرتىم بولدى. كىم ءبى­لە­دى, ءۇمىتسىز شايتان, بالكىم, ءبىر جەردەن شىعار. مەن بۇل جەر­دە ماسەلەگە ءوز تۇرعىمنان قاراپ, ءوزىمدى قورعاعالى وتىرعان جوقپىن. جالپى, قانداي دارىن­نىڭ باسىنان قانداي قيىن كە­زەڭ, قيىندىق وتسە دە ونىڭ مۇ­را­سى ساقتالۋى ءتيىس. بۇل ءارى-بە­رى­دەن سوڭ بىزگە ەمەس, ەلگە, ونىڭ مۇراسىنا, كوركەمدىككە جا­سالعان قۇرمەت. بۇل اڭگىمەنىڭ بۇگىن ەمەس, بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگىن ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتتىگى بولا قويار ما ەكەن. ال حالىقتىڭ رۋحاني تاريحىنا قۇرمەت بولمايدى ەكەن, وندا ونى قىلمىستىڭ ەڭ زورى ساناۋ كەرەك. شەت جۇرت­تىڭ رۋحاني مۇراعاتتارعا دەگەن ۇقىپ­تىلىعىن كورسەڭ, وزىڭە-ءوزىڭ قاراداي قارنىڭ اشادى. ەستۋىمشە, ءبىر كەزدە تەلەديداردا تاسقىن بولىپ, التىن قور­دا­عى تالاي مۇرالار سۋعا كەتكەن, سودان قالپىنا كەلتىرمەگەن دەسەدى. قالاي دەگەندە دە ۇلت­تىق مۇرالارعا دەگەن مۇنداي كوز­قا­راس­تى تاريح كەشىرمەيدى. بۇل ءانشىنىڭ سول كەزدەگى ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى تەاتر جانە كي­نو ينستيتۋتىنىڭ جەكە ءان سالۋ كا­فەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­­مەتىندە جۇرگەندە بەرگەن سۇح­باتى ەدى. ال ەندى ءسال شەگىنىس جاساساق, ابەكەڭ­نىڭ كەز كەلگەننىڭ ماڭ­داي­ىنا جازا بەر­مەي­تىن وپەرا ونە­رى­نىڭ مەككەسى «لا-سكا­لاعا» سون­شا جۇلدىزدىڭ ىشىنەن قا­لاي جولى ءتۇستى؟ 1970 جىلى ماسكەۋ كون­­­سەرۆاتورياسىنىڭ بەسىنشى كۋرسىندا جۇرگەندە, ۇستازى اتاقتى پ.كارين «ءۇل­كەن تەاتردا «لا-سكالاعا» تىڭداۋ ءجۇرىپ جاتىر» دەپ جەتەلەپ الىپ بارادى. ونىڭ ايرىقشا داۋسىنا جيۋري مۇشەسى س.لەمەشەۆ اسا ريزا بولىپ «سەن تەك قازاق حالقىن عانا ەمەس, سوۆەت ەلىن تانىتاتىن بولاسىڭ» دەيدى. سونىمەن, «لا-سكالاعا» بارۋعا ءبىر قادام جاسالعانىمەن, كونسەرۆاتوريا رەكتورى: «لا-سكالاعا» باراتىنىڭا سەنىمىم مول. اۋەلى وقۋدى ءبىتىرۋ كەرەك» دەيدى. سودان ول وقۋىن اياق­تاپ, الماتىعا كەلەدى. اباي اتىن­دا­عى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا قىزمەتكە تۇرادى. العاش رەت ول ب.دوسىمجانوۆ قويعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك» قويى­لىمىندا تولەگەننىڭ پار­تيا­سىن ورىندايدى (جىبەك – ب.تولەگەنوۆا). ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ماسكەۋدەن سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى دەميچەۆتەن حات كەلەدى. ونى تەاترعا ءىلدىرىپ قويىپتى. حات يتالياعا شا­قى­رادى. سودان ۇلكەن تەاترعا سو­ليست ەتىپ قابىلدايدى. ول كەز­دە سولاي ىستەيتىن. سونىمەن يتاليا­نىڭ ميلان قالاسىنداعى «لا-سكالا» وپەرا تەاتر­ىندا 1973-1975 جىلدارى ەكى جىل وقيدى. ۇستازى ەليزاۆەتا كورو­زيو ەل رۋحانياتىنداعى اسا ىقپالدى, تانىمال ادام بولعان. ءبىزدىڭ وسىنشا تاپتىشتەپ, ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى, تۇلعانىڭ ورنى, البىرت جاسىندا شىققان بيىگى تۋرالى بەيحابار وقىرمانعا, ءتيىستى ورىندارعا ءمالىم ەتۋ ەدى. ادەتتە, ءوزى دارىندى ادامنىڭ قاق-سوقپەن ءىسى بولمايدى, وزگەنىڭ تىرلىگىنە ارالاسپايدى, تەك كوز الدىندا, سانادا بولىپ جاتقان, ادام قولىمەن جاسالىپ جاتقان ۇيات تىرلىكتەرمەن ىشتەي ارپالىسىپ وتەدى. ءبىر قاراعاندا تالانتتى ادام – پاناسىز ادام. فاريزا اپامىز ايتقانداي, «تالانتتى ادامداردىڭ تالانتسىزداردىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرۋى وتە قاۋىپتى». قاۋىپتى دەگەننەن شىعادى, سالاحەتدين (ارىپتەستەرى قالجان دەپ اتاپ كەتكەن) ايتباەۆ اسا دارىندى سۋرەتشى ەدى. نەگىزىنەن ءورىستىلدى بولعانىمەن, تۋىندىلارىنىڭ وزەگى قازاقتىڭ رۋحى, جادى, جانى بولدى. سول جىگىتتى ءبىر زاماندا «مولودايا گۆارديا» سىنادى. «يزۆەستنىي كازاحسكي جيۆوپيسەتس ا.س. ۆ كارتينە «مولودىە كازاحي» نەسكولكيح مولودىح كازاحوۆ ودەل ۆ ودەجدۋ بىۆشيح كازاحسكيح باەۆ ي فەودالوۆ. ينتەرەسنو, چتو ەتيم ساميم حوتەل سكازات اۆتور؟..» دەپ جازدى. سۋرەتشىنىڭ بىردە «مەنىڭ «جاس قازاق­تا­­رىمدى» قاتتى سىنعا الىپتى. قۇداي-اي, بۇلارعا نە دەۋگە بولادى؟ بەتىمىزگە باسىپ, ەركىن جۇمىس ىستەتپەيدى. «جاس ورىستار», «جاس گرۋزيندەر» دەۋگە بولادى. سوندا نە «جاس قازاقتار» دەۋگە بولماي ما؟» دەپ كۇرسىنگەنى دە ەسىمىزدە. مىنە, «ءورىستىلدى» قازاق سانالاتىن سالاحەتديننىڭ جان دۇنيەسى وسىنداي بولاتىن. ونىڭ وسى ەرەكشەلىگىن قانشا تۇقىرتقىسى كەلسە دە سۋرەتشى شوۆينيستىك باعىتتاعى ونەرتانۋشىلاردىڭ تالايىن تىكسىندىردى. ونىسى وزىنە تاياق بولىپ تيگەن كەزى دە از ەمەس. وسىدان سوڭ بارىپ, ول «مەن ءوز دەڭگەيىمدى ءوزىم جاقسى بىلەمىن» دەپ شەبەرحاناسىنا ونەر زەرتتەۋشىلەرىن جولاتپايتىن. اقىر سوڭىندا, تاعدىرى دا قيىن بولدى. مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان, تاريحي پولوتنولاردىڭ عاجايىپ شەبەرى م.امانجولوۆ تا جۇمباق جاعدايدا ومىردەن وزدى. سەبەبى, بۇلار سول كەزەڭنىڭ قالىبىنا سىيماعان سۋرەتكەرلەر ەدى. ءوزىنىڭ تاريحي, رۋحاني مۇرالارىنا نەمقۇرايلى قاراۋ – بۇل ۇلت الدىندا جاسالعان زور قىلمىس, كەرەك بولسا كىسى ولتىرۋمەن بىردەي. كەيىنگى جىلدارى كەشەگى تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆتەر تۋرالى سيرەك بولسا دا جازىلىپ, ايتىلىپ ءجۇر. ۇلت ءۇشىن اسا قۇندى سانالاتىن جادىگەرلەرىمىزدىڭ قاسيەتىن سەزىنۋدە بۇگىنگىلەر اراسىندا ق ۇلىقسىزى جوق دەپ كەسىپ ايتۋعا بولماس. الايدا, ميني-جۇرگەنوۆ, ميني-وماروۆ, ميني-جانىبەكوۆتەر قايدا؟ مارقۇم وزاعاڭ «بىزدە بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك رەتتەۋ جولعا قويىلماعان» دەۋشى ەدى. سولاي شىعار. وزاعاڭمەن دۇنيەدەن كوشەرىنەن بىرنەشە كۇن بۇرىن ءوزىنىڭ پاتەرىندەگى جۇمىس كابينەتىندە جولىققانىم بار ەدى. تەرەزەدەن سىرتقا كوز سالىپ وتىر ەكەن. بولمەدەن جاڭا پىسكەن ءسۇتتىڭ ءيسى شى­عادى. قاليحان تاتەيدى شاقىرىپ, ما­عان دا ءسۇت الدىردى. ۇستىندە جەلبە­گەي جامىلعان شاپان, باسىندا قارا شال­دار­دىڭ تىماق ىشىنەن كيەتىن توپىسى. ءبول­مەدەن ەتنوگرافيانىڭ لەبى ەسەدى. ەتنوس­تىڭ تابى سەزىلەدى. – نە دەگەن بەيقام حالىقپىز؟ مەن دە ءما­دەنيەت ءمينيسترى بولدىم عوي. قانشا قىز­مەت اتقاردىم دەسەم دە, تاعدىردان اياۋ كورمەگەن مىنا ءبىر قازاقتى بىلمەيدى ەكە­نمىن. توزاققا ءتۇسىپ شىققان ەكەن. مۋ­زىكانت, پونيماەش, – دەدى. الدىندا ءبىر جۇقالتاڭ كىتاپ جاتىر. (ايتكەش تولعانباەۆ. «يسپوۆەد سۋدبى جەستوكوي», ادەبي وڭدەگەندەر – يگور ساۆۆين, ساۋلە تولعانباەۆا. «قازاقستان» باسپاسى, 1993 جىل). وسى كىتاپتى وزاعاڭنان ءبىر تۇنگە سۇراپ الىپ, وقىپ شىقتىم. كەيىننەن كىتاپ كەيىپكەرىمەن كەزدەسىپ, «ەگەمەن قازاقستانعا» «قازاقتىڭ پاگانينيى» دەگەن ەسسە جازدىم. وزاعاڭدا وكىنىش كوپ ەدى. ارينە, ول جەكە ومىرىنە بايلانىستى وكىنىش ەمەس. حالقىمىزدىڭ بولاشاق رۋحاني كەلبەتى, تۇلعالى ازاماتتارىنىڭ تاعدىرى بۇل كىسىنى قاتتى تولعاندىراتىن. سونىڭ ءبىرى ايتكەش تولعانباەۆ كەڭەس كەزىندە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريادا سكريپكادان ءدارىس بەرگەن (وندا دا عازيزا جۇبانوۆانىڭ ارقاسىندا), «تۇركىستان» لەگيونىندا بولعان مۋزىكانت. وسى ايتكەش سوعىستىڭ لاپىلداپ تۇرعان تۇسىندا تۇتقىن بولا تۇ­را بۇتكىل ەۋروپانى ارالاپ كونتسەرت بەرگەن. مەنى تاڭقالدىرعانى – ءوزىن سونشا دەرت مەڭدەپ جۇرگەنىنە قاراماستان تالانتتى ادامداردى تۇگەن­دەپ, سولاردىڭ تاعدىرىنا ارالاسىپ جاتقان جانىبەكوۆتىڭ جانكەشتىلىگى ەدى. جانە دە وسىنشا جىل مادەنيەتتى باسقارا ءجۇرىپ وسىنداي ادامنىڭ بارىن بىلمەگەنىنە وزەگى ورتەنىپ وكىنۋى. «تالايلاردىڭ ماڭدايىندا ونىڭ ايالى الا­­قانىنىڭ تابى جاتىر» دەپ ءابىش اعا­مىز ايتقانداي, وزاعاڭ سەمبيندى دە ىزدەگەن. بىراق, تىم كەش ەدى. ارينە, اشقان قارىن تويىنار, سالىنباي جاتقان كوپىر سالىنار. ال ءسىزدىڭ «ماڭگىلىگىڭىزگە» قىزمەت ەتەتىن, « ۇلى دالا ەلى» ەكەنىڭدى الەمگە پاش ەتەتىن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەر-تۇرمانىن كىم تۇگەندەيدى؟ وتكەنگە كورسەتىلگەن قۇرمەت – كەمەل كەلەشەكتىڭ كەپىلى. قالي سارسەنباي