«كوپ حالىق جوعالمايدى كوپ­­تىگىمەن»

انا ءبىر جىلى پارلامەنتتىك دەلەگاتسيانىڭ ساپىندا ءۇندى ەلىنە ارنايى ساپارمەن بارعانىمىز بار. دەليدە قازاقستاندىق دەپۋتاتتار ءۇندىستاننىڭ باسشىلارىمەن, ۇندىلىك ارىپتەستەرىمەن كەزدەسىپ, دوستىق راۋىشتەگى ەمەن-جارقىن اڭگىمە ءوربىدى. الەمگە ايگىلى بومبەي قالاسىنا دا ات باسىن بۇردىق. سوندا عوي قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ باسشىسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسىنىڭ اعىنان اقتارىلاتىنى. ەلىمىز تۋرالى, بايلىعى مەن داۋلەتى جونىندە جان-جاقتى ماعلۇمات بەرىپ, جەر اۋماعى جاعىنان الەمدە 9-شى ورىن الاتىنىنان ۇندىلىكتەردى قۇلاعدار ەتە كەلىپ, حالىق سانىنىڭ 17 ميلليوندى توڭىرەكتەيتىنىن كادىمگىدەي اۋىز تولتىرا ايتقان-دى. قوناقتىڭ اڭگىمەسىن قۇلاق قويا تىڭداپ وتىرعان بومبەي قالاسىنىڭ مەرى سول ساتتە: «ءبىزدىڭ شاھاردىڭ حالقى دا 17 ميلليون شامالاس», دەپ ءسوز قىستىرعانى... قازاق حالقىنىڭ كورمەگەنى جوق قوي, تاريح جادىنا جازىل­عا­­نىن ايتقان كۇننىڭ وزىندە قا­لاي­­شا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەت­پەگەنىنە جاعاڭدى ۇ­س­تاپ, جا­را­تۋشىعا مىڭ مارتە ءشۇ­كىر­­شى­لىك ايتاتىن كەزدەرىڭ بو­لا­دى. ءايت­پەسە, سانى جاعىنان قا­زاق­­تى سان وراپ الاتىن, الايدا ءتاۋ­­ەل­سىز­د­ىككە قول جەتكىزە الماي وتىر­­عان حالىق از دەيسىڭ بە بۇ ءدۇ­نيەدە. بولماسا, جوڭعار دەگەنىڭ دە كەزىندە كىمنەن كەممىن دەپ ەدى, بۇگىندە تاريح ساحناسىنان ءىزىم-قايىم جوعالدى ەمەس پە. ەن­دىگى جەردە ولاردىڭ اتى اتالسا, قا­زاق­تىڭ تاريحى ارقىلى عانا اتا­لا­دى... ارعى كەزەڭدى, وتكەن تاريحتىڭ اششى ساباعىن ەسكە العاندىعىمىز, بۇگىنگى «بارىمىزعا» بارلاۋ جا­سا­عالى وتىرعاندىقتان عوي. ءاڭ­گى­مەمىز حالىق سانىنا قاتىستى ءور­بيتىن بولسا, قايداعى ءبىر جايسىز وقيعالار ەسكە تۇسەتىنى بار. وتكەنگە سالاۋات, ەندىگىسى ءبۇ­گى­نىمىزدى بۇتىندەپ الايىق تا, كە­لەشەگىمىز كەمەل بولۋى ءۇشىن. سو­نىمەن, 2015 جىلدىڭ باسىندا 9-شى تەرريتوريانى مەكەندەگەن حالىقتىڭ سانى 17 417 673 ادام بولسا, حالىق ەڭ كوپ شوعىرلانعان ءوڭىر – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى (2 788 404), كە­لەسىسى – الماتى وبلىسى (1 922 107), ۇشتىكتى الماتى قالاسى (1 642 334) تۇيىندەيدى. حالىق سا­نى از وڭىرلەردىڭ قاتارىنا سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى (571 759), اتىراۋ وبلىسى (581 473), ماڭ­عىستاۋ (606 892) جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى (629 951) جا­تادى. ءبىزدى كوپ مازالايتىن ءتۇيت­كىلدى ءما­سەلە – حالىق سانى­نىڭ ازدىعى. ءاسى­رەسە, ونىڭ ىشىندە قازاق سانى­نىڭ ازدىعى قابىرعامىزدى قا­رىپ, ءبۇي­رەگىمىزدى بۇلكىلدەتەدى. 2009 جىل­دىڭ باسىنا جەكەلە­گەن ەتنوستاردىڭ جالپى سانىن­دا­عى قازاقتىڭ ۇلەسىنە كوز ءجى­بەرەتىن بولساق, ايبىندانا ءتۇسۋ ءۇشىن ءالى ءبىرشاما ۋاقىت پەن دەموگرافيالىق ساياساتقا باسىمدىق بەرۋ كەرەك ەكەنىن اڭعارامىز. وسىدان تۋرا سەگىز جىل بۇرىن مەملەكەت اتىن يەلەنگەن حالىق سانى 60,47 پايىزدى دوڭگەلەكتەپتى. ارينە, ەكىنشى ورىندا – ورىس دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى – 24,53 پايىز.ءۇشىنشى ورىندا وزبەك دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى (2,94 پايىز) بولسا, تورتتىكتى ۋكرايندار (2,68) ءتۇيىن­دەيدى. جالپى, حالىقتىڭ ءبىر پايى­زىنان جوعارى پايىزدى قۇ­رايتىن دياسپورا وكىلدەرىنىڭ سا­ناتىنا ۇيعىرلار (1,53), تاتارلار (1,44) جانە نەمىستەر (1,40) ەنە­دى. ارينە, ودان بەرگى جەتى جىل ءىشىن­دە اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرعان اعايىن­داردىڭ ەسەبىنەن قازاقتىڭ قارا­سى كوبەيگەنى دە بەلگىلى. ءايت­سە دە, قازىرگىدەي الماعايىپ زا­ماندا, ونىڭ ۇستىنە سانىنىڭ كوپ­تىگىمەن-اق جاھاندى جاۋلاپ الار­لىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن حا­لىق­تار بار كەزدە اتالعان ءوسىمنىڭ از­دىق ەتەتىنى تاعى ءمالىم. بار قازاقتىڭ ءوزى دە 9-­شى تەرريتوريادا قويدىڭ قۇمالاعىنداي شاشىراي ورنا­لاس­قا­نى ءوز الدىنا, تەرىس­كەي وڭىردە سە­لەۋدەي سەلدى­رەپ قالعانى تاعى بار. الاش بالاسىنىڭ ورتاسىن تول­تىرىپ الاڭسىز ورنالاسقان, اتا ءداستۇرىن ارداقتاپ وتىرعان ءوڭىر­لەر – قىزىلوردا (95,78), اتىراۋ (91,32), ماڭعىستاۋ (86,04), اقتوبە وبلىسى (77,96), باتىس قازاقستان (70,94) جانە وڭتۇستىك قازاقستان (70,11) وبلىستارى. اۋەلى پاتشالىق رەسەيدىڭ, كەيىن­نەن كسرو-نىڭ سوراقى سايا­ساتىنىڭ ءىزى قازاق دالاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن سايراپ جاتىر. ساي­راعانى سول, قازاق حالقى ءالى ەڭسەسىن تىكتەي الماي, جالپى حالىق سانىنىڭ جارتىسىنا جەتپەيتىن وڭىرلەر ءالى دە بار. ماسقارا بولعاندا, ۇلت قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ تۋعان وڭىردە قازاقتىڭ سانى 33,71 پايىز عانا. سول­تۇستىك ءوڭىر حالقىنىڭ ءۇش­تەن بىرىنە جەتەر-جەتپەس حالدە. احمەت, مىرجاقىپ وي قا­زى­­عىن ۇكىلەگەن وڭىردە الاش ۇر­پا­عى 35,61 پايىزدىڭ اينالاسىن­دا. قوس­تاناي قازاعىنىڭ جىرتىعى قا­زاقى رۋحتى تورعاي ارقىلى جا­ما­لىپ وتىرعاندىعىن نە­سىنە جاسىرامىز. ايتپەسە, ق­الىڭ ورىس­­تىڭ ورتاسىنداعى قوس­تا­ناي­لىق قازاقتاردىڭ مەم­لە­كەتتىك ءتىل­گە, ۇلتتىق مۇددەگە دە­گەن سولاقاي كوز­قاراسى تاۋەلسىزدىك الىپ, ءتىلىمىزدى تورگە وزدىرىپ وتىرعان كۇننىڭ وزىندە دە بايقالادى. بوكەيحانوۆتىڭ كىندىك قانى تام­عان قاراعاندىدا دا قازاقتىڭ سانى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس, 44,14 پايىزدىڭ شاماسىندا. قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن كۇ­رەسكەن قايراتكەر جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ومىرگە قادام باسقان وب­لىسىندا دا جەرگىلىكتى حالىق 44,60 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە. ورىس تىلىندەگى اتاۋىنان قۇتىلا الماي كەلە جاتقان پاۆلوداردا دا قازاقتىڭ سانى وبلىس حالقىنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى. بار بول­عانى 45,72 پايىز. وسىنداي دەمو­گرافيالىق الا-قۇلا دەرەكتەر­گە قاراماستان, وڭتۇستىكتە, باتىس­تا قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا وتىرعان اعايىندار ۇلتتىق ءما­سە­­لە­گە كەلگەندە «اتتان!» سا­لۋ­عا قۇش­ت­ار-اق. قازاقتىڭ سا­نى جارتى­سىنا جەتپەيتىن ءوڭىر تۇگىلى 70 پايىزدان اسقان ايماقتا مەم­لە­كەت­تىك ءتىلدىڭ تاسى ورگە دوما­لاپ, ۇلتتىق ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تولىققاندى تارقاتىلىپ بولدى ما ەكەن؟! قاشاندا كىسىنىڭ كوڭىلىن قال­دى­ر­­مايتىن قازەكەڭ سولتۇستىكتە, ورتا­لىقتا ءالى كۇنگە كوپ حالىق­تىڭ ىڭعايىندا, سولاردىڭ ىق­پا­­­لىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ۇر­­­پاعى ءالى كۇنگە دەيىن ورىس ءتى­لىن­­دە ءبىلىم الادى, وزدەرى دە ورىس تىلىندە سويلەپ, ورىس ءما­دە­­­نيەتىنەن سۋسىندايدى. سول سە­­بەپ­تى, سولتۇستىكتەگى الاش ۇر­پا­عىنىڭ سانى ارتىپ, قاي­نار بۇ­­لا­عىنا ءبىرجولا باس قوي­ماي, ءبىر جارلىقپەن «قازاق» بولۋى نە­­عايبىل. ارينە, قازاق از جەردە ورىس جۇرتىنىڭ وكىلدەرى باسىم ەكەندىگى بەلگىلى. ورىس دياسپوراسىنىڭ وكىل­دەرى سولتۇستىك قازاقستاندا (48,35), قوستانايدا (40,85), شى­عىس قازاقستاندا (41,04), قاراعاندىدا (39,56), پاۆلوداردا (38,56) جانە اقمولادا (35,78) ءالى دە مۇرتى بۇزىلماي وتىر. ەگەر دە ولار­عا وزدەرىن ورىستىلدىلەر سانا­تىنا قوساتىن دياسپورالاردى قوسقاندا 50 پايىزدان اسىپ جى­عى­لادى. ماسەلەن, قوستانايدا ۋكرايندار 11,64 پايىزدى قۇراسا, سولتۇستىك قازاقستاندا – 5,63 پايىز, پاۆلوداردا – 6,52 پايىز. دەموگرافيا تۋرالى اڭگىمە قوز­عا­عاننان كەيىن, كوشى-قون توڭىرەگىندە قالىس قالا المايمىز. سىرتقى كوشى-قونعا نازار اۋداراتىن بولساق, قازاقستاننان كورشىلەس رەسەيگە قونىس اۋدار­عان­داردىڭ باسىم ەكەندىگى باي­قا­لا­دى. 2010 جىلى – 23 499, 2011 جىلى – 29 850, 2012 جىلى – 26 998, 2014 جىلى 23 859 ادامدى قۇ­راعان. بەلا­رۋسقا 2013 جىلى 1052 ادام قونىس اۋدار­سا, 2014 جىلى 1605 ادام بولىپتى. الىس شەت ەل اراسىندا قازاقستاننان گەر­ما­نياعا كوشۋشىلەر سانى اجەپتاۋىر. 2011 جىلى – 971, 2013 جىلى – 1206, 2014 جىلى 2179 ادامدى قۇراعان. يزرايل­گە ات بۇرعاندار دا بار: 2011 جىلى – 104, 2013 جىلى – 80, 2014 جىلى – 91 ادام. قيىرداعى قانادانى تاڭ­دا­عان­دار دا ۇشىراسادى. 2012 جىلى – 168, 2013 جىلى – 92, 2014 جىلى 112 ادام وتتاۆاعا قا­راي كوش باسىن بۇرىپتى. جاھاندانۋ زامانىندا كىمنىڭ قاي ەلدە تۇرامىن دەسە دە ەركى بار, تەك ءوزىمىز ورتامىزدى تولتىرا الماي وتىرعاندا قازەكەڭنىڭ ۇر­پاعى اسان قايعى باباسىنىڭ ىزىمەن جەرۇيىقتى جاتجۇرتتان ءىز­دەپ كەتسە, سونىسى جان اۋىرتادى دا. ويتكەنى, جاتجۇرتقا قونىس اۋدارعانداردىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ دا وزىندىك ۇلەسى بار. باسقا مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارعاندار اراسىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 2009 جىلى 5,0 پايىز, 2011 جىلى 4,5 پا­يىز, 2013 جىلى 4,3 پايىز, 2014 جى­لى 4,2 پايىزدى قۇراعان. ءوت­كەن زامانداردا كىندىگى تۋعان جە­رىنە بايلانعان الاشتىڭ ءححى عا­سىرداعى ۇرپاعى جاڭاشا ءومىر ءسۇ­رۋگە بەيىمدەلىپ, جاھاندانۋ كە­زەڭىندە نانىن باسقا جۇرتتان تەرىپ جەۋگە مۇددەلى. كىنالاۋعا بول­ماس تا. بىراق, بابالار ار­مان­داعان تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكەن تۇستا ونىڭ ىرگەسىن بە­كى­تىپ, نى­عايتۋ ءۇشىن قارانىڭ مولدىعى, حا­لىق سانىنىڭ كوپتىگى ايبىن مەن قاھار بولاتىنى ايقىن. ارينە, قونىس اۋدارعانداردىڭ باسىم بولىگىن ورىستار قۇرايدى: 2012 جىلى – 74,2 پايىز, 2013 جىلى – 70 پايىز, 2014 جىلى 70,1 پايىز بولعان. ۋكراينداردىڭ دا ۇلەسى جوعارى: 2012 جىلى – 7,2 پايىز, 2013 جىلى – 7,8 پايىز, 2014 جىلى – 7,2 پايىز. نەمىس دياسپوراسى دا ەميگراتسيانىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ ساناتىندا. 2012 جىلى – 5,9 پايىز, 2013 جىلى 6,9 پايىز بولسا, 2014 جىلى تۇپ-تۋرا 8 پايىزدى دوڭگەلەكتەدى. باۋىرلاس تاتار حالقىنىڭ وكىلدەرى دە جىل سا­يىن بىرىڭعاي شامادا قونىس اۋدارىپ جاتىر. سىرتقا كوشكەن تاتارلاردىڭ سانى 2012 جىلى – 2,3 پايىز, 2013 جىلى – 2,4 پايىز, 2014 جىلى 2,3 پايىزدى قۇرادى. دەرەكتەردە, ونىڭ ىشىندە ۇلتقا قا­تىس­تى دەموگرافيالىق دەرەكتەردە تاع­دىر بار. كەرەك دەسەڭىز, ءبىز سويلەتكەن دە­­رەك­تەردە تۇتاس ەتنوستاردىڭ تاعدىرى بار. ءبىر عاسىردىڭ ىشىندە قازاق دالاسى قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردىڭ تا­­بان تىرەگەن جەرى بولعانى ءوز الدىنا, سول ارقىلى جەرگىلىكتى حالىق ءاپ-ساتتە از­­شى­­­لىققا اينالىپ شىعا كەلدى ەمەس پە؟ «كوپ حالىق جوعالمايدى كوپ­­تىگىمەن, مىقتى بولماي بول­­مايدى, ال بىزدەرگە!» دەپ جىر­لاعان ەدى كەزىندە قازاقتىڭ قا­­دىرى, مىرزا ءالىنىڭ اقىن با­لا­سى. ەن­دەشە, 9-شى تەر­ري­توريانىڭ ءتورى ءتورت ت ۇلىككە عا­نا ەمەس, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل جان­عا تولۋى  ءتيىس! سوندا عانا قاۋىپسىزدىك بۇلتى سەيىلەدى, ال ءازىر­گە قادىر ايت­قانداي, الاشتىڭ «مىقتى بولۋىنا» تۋرا كەلىپ تۇر. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»