پاتريوتتىققا تاربيەلەۋ ۇدەرىستەرىندە دە پاراسات كەرەك

بيىل قارۋلى كۇشتەر قۇرامىنداعى تاربيە قۇرىلىمدارىنىڭ وفيتسەرلەرى وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىن اتاپ وتەدى. وسىدان 24 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, رەسپۋبليكالىق ۇلان, شەكارا جانە ىشكى اسكەرلەردىڭ اپپاراتتارى جانە اسكەري بولىمدەر مەن مەكەمەلەردەن باستاپ روتالار مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەرگە دەيىن بارلىق بۋىنداردا كومانديرلەردىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارلارى ينستيتۋتى ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل ينستيتۋت تاربيەشى وفيتسەرلەر ءۇشىن ماڭىزدى قىزمەتتىك ءىس بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, 1993 جىلعى 22 ماۋسىمدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاۋلىسىمەن «تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق جۇمىستار ورگاندارى تۋرالى ەرەجە» دە بەكىتىلگەن ەدى. نەگىزىنەن, تاربيە جۇمىستارى ورگاندارىن قۇرۋ تاريحى قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىس­تى بولعاندىقتان, تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جەتىل­دىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ول جەكە قۇرامنىڭ الدىنا قويىلعان جاۋىنگەرلىك جانە وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ورىنداۋعا مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ازىرلىگىن باعا­لاۋعا جاڭا, جوعارى ولشەم­دەرمەن ۇشتاسادى. وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدەگى نەگىز­گى ءرولدى جەكە قۇرامنىڭ مورال­دىق-جاۋىنگەرلىك رۋحىن قالىپ­تاستىرۋعا كومەكتەسەتىن تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار ورگاندارى اتقاردى. تاريح جوعارى جاۋىنگەرلىك رۋحى بار ادام بارلىق قويىلعان مىندەتتەردى شەشە الاتىنىن راس­تايدى. جاۋىنگەرلىك رۋح جەكە قۇرامنىڭ وتانسۇيگىشتىگى مەن اسكەري تارتىپتەن, ءوز ەلى­مىزگە بىرلەسىپ قىزمەت ەتكەننەن جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن شەشىمدىلىگىنەن تۋىن­دايدى. جاۋ­ىنگەرلىك رۋح كومان­ديرلەردىڭ جانە تاربيە قۇرىلىم­دارى وفي­­تسەر­لەرىنىڭ جەكە ۇلگى­سىنىڭ ىقپالىمەن نىعايادى. اسكەري بورىشقا ادال بولۋ, پاتريوتيزم سياقتى قاسيەت­تەر قازىرگى زامانعى قازاق­ستاندىق ارميانىڭ بەينە­سىن ايقىندايدى. وسىعان بايلانىستى اتى اڭىزعا اينالعان ۇلت باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى بىلاي دەگەن بولاتىن («سوعىس پسيحولوگياسى» كىتابىندا): «…قازىرگى زامانعى تەحنيكا ماتەريالدىق بازا جانە سوعىس قۇرالدارى بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, بۇل – ءتىرى جانە سانالى ادام. ادامنىڭ مورالدىق-ادامگەرشىلىك قا­سيەتتەرى رۋحاني كۇش دەگەن سوزدە­رىمەن ايقىندالادى. رۋحا­ني كۇشتىڭ نەگىزگى كوزى: اقىل, سەزىم, ەرىك بولىپ تابىلا­دى. ادام قاسيەت­تەرىنىڭ وسى ەلەمەنت­تەرى­مەن ماقساتتى جانە باعىت­تالعان جۇمىس جاساۋ تاربيەلەۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى». قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ تاربيە قۇرىلىمدارىنىڭ وفي­تسەرلەرى كومانديرلەرمەن ج­انە شتابتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ ماقساتتى قىزمەتىمەن اسكەري ۇجىمداردى بىرىكتىرۋگە, جەكە قۇرامنىڭ ار-نامىسى مەن ابىرويىن قورعاۋعا, اسكە­ري قىزمەتتىڭ بەدەلى مەن يميد­جىن نىعايتۋعا باعىتتالعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ سالا­سىن­دا اۋقىمدى جۇمىس جاسا­دى. جاۋىنگەرلىك جارىستى ۇيىمداستىرۋ, اقپا­راتتىق-تاربيە, اسكەري-الەۋمەتتىك, مادە­ني-دەمالىس, پسيحولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ جانە جەكە قۇرامدى سىڭارجاق يدەيالاردان ساقتاۋ شەڭبەرىندە كوپ ءىس تىندىرىلدى. قۇقىق ءتارتىبى مەن اسكەري ءتارتىپتى نىعايتۋ ۇدەرىسىنە دە ولار مول ۇلەس قوستى. ولاردىڭ وسى باعىتتاعى تەڭدەسسىز ەڭبەك­تەرىنىڭ ءبىرى – ارميادا 90-جىلدارى ورىن العان قىلمىستار مەن وقيعالاردىڭ لەگى توقتاتىلدى. ارينە, قارۋلى كۇشتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىندە اۋىر سىنعا شىداعان ءبىزدىڭ قۇرمەتتى ارداگەرلەرىمىز ەرەكشە ماقتاۋعا لايىق, ولار ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. اسىرەسە, تاربيە جۇمىس­تارىن جانداندىرا ءتۇستى. ءدال سولاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستى. قارۋلى كۇشتەردىڭ دامۋىن نىعايتۋعا بايلانىس­تى جەكە قۇرامنىڭ الدىنا قويىل­عان جاۋىنگەرلىك جانە وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ورىنداۋعا مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ازىرلىگىن باعا­لاۋعا جاڭا, جوعارى ولشەمدەردى تالاپ ەتەتىن يدەولوگيالىق جۇ­مىستى جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى. سوندىقتان دا, قازىرگى ۋاقىتتا قارۋلى كۇشتەردە تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ تۇتاس قالىپتاسقان جۇيەسى قۇرىلعان. ولاردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلگەن, قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق تۇرلەرىندە, وڭىرلىك قولباسشىلىقتاردا, اسكەر تەكتە­رىندە تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار باسقارمالارى, ءبولىم­دەرى قىزمەت ەتەدى, ولاردى باس قولباسشىلاردىڭ جانە قولباسشىلاردىڭ ءتيىستى ورىنباسارلارى باسقارادى. تاربيە جۇمىستارى ورگان­دارىنىڭ وزەكتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارىندا سالاماتتى مورالدىق-ونەگەلىك جاع­داي قالىپتاستىرۋ, بۇل جەكە قۇرامنىڭ مىندەتتەرىن ويدا­عىداي جۇزەگە اسىرۋعا كومە­گىن تيگىزەدى. سوندىقتان, اسكە­ري باسقارۋ ورگاندارىندا, اسكەري بولىمدەردە اسكەري قىزمەت­شىلەردىڭ وتباسىلارىمەن جۇمىس­تى ۇيىمداستىرۋ بويىن­شا لاۋازىمدار ەنگىزىلۋدە. سونى­مەن قاتار, قارۋلى كۇشتەردە پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جۇمىستاردى جاقسارتۋ, اسكەري قىزمەتتىڭ قاۋىپسىز تالاپتارىن قۇرۋ ءۇشىن باتالوندار مەن بريگادالاردىڭ پسيحولوگتارى لاۋازىمدارى ەنگىزىلگەن. يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە سىڭارجاق يدەيالاردىڭ اسكەر ورتاسىنا ەنۋىنە جول بەرمەۋ بويىنشا شارالار بەل­سەندى ۇيىمداستىرىلۋى ءۇشىن يدەولوگيالىق جۇمىستار مەن ارنايى ناسيحات جونىندەگى وفيتسەرلەر مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداۋدا. سونداي-اق, جەكە قۇرامنىڭ جوعارى مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاي-كۇيىن قا­­­لىپ­تا ۇستاۋ, اسكەري جانە قۇ­قىق ءتارتىبىن نىعايتۋ, اسكەري ۇجىم­داردى بىرىكتىرۋ مەن وتان­دى قورعاۋ بويىنشا اسكەري ءمىن­دەتتى ورىنداۋعا باعىتتالعان قۇن­دىلىقتاردىڭ جۇيەسىن جەكە قۇرامدا قالىپتاستىرۋ ماق­ساتىندا ۇدايى ءىس-شارالار كەشەنى جۇرگىزىلەدى (مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دايىندىق, كونفەرەنتسيالار, لەكتسيالار, اڭگى­مەلەسۋلەر, پىكىرتالاستار, ءدوڭ­گە­لەك ۇستەلدەر, ترەنينگتەر, ساۋال­دا­مالار, تەستىلەۋلەر, وزات­تار­عا قۇر­مەت كورسەتۋ, كەزدەسۋلەر جانە ت.ب.). كومانديرلەرمەن جۇرگىزىلە­تىن جۇمىستار ناتيجەسىندە, اسكەري جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ مەن قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بو­يىن­شا تاربيە جانە يدەو­لوگيالىق جۇمىستار ورگاندارىمەن قىلمىستاردىڭ سانىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزىلگەن. سوڭعى جىلدارى قىلمىستاردىڭ سانى 4 ەسە ازايدى. 2016 جىلدى اسكەري بولىمدەر مەن مەكە­مەلەردىڭ 80 پايىزى قۇقىق بۇزۋ­­­شىلىقتارسىز جانە جەكە قۇ­رام­د­ا كىسى ءولىمىن بولدىرماي اياق­تادى. اسكەري قىزمەتشىلەردى جانە ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ رۋحىندا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل ماقسات ءۇشىن مەكتەپتەردە جاسوسپىرىمدىك پاتريوتتىق ۇيىمداستىرۋ جەلىسى كەڭەيتىلدى, ءسويتىپ, 63 مىڭنان استام ءجاسوسپىرىم مەن قىزدار قامتىلدى. اسكەري-پاتريوتتىق كلۋب­تاردىڭ ءاربىر ءتورتىنشى ءتار­بيە­لەنۋشىسى ءوز ءومىرىن ارميا­مەن بايلانىستىرادى. جىل سايىن ءداستۇرلى نەگىزدە اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتاردىڭ تاربيە­­لەنۋ­شىلەرىنىڭ, رەسپۋب­ليكالىق (وبلىستىق) مەك­تەپ-ينتەرناتتاردىڭ تاربيەلەنۋ­شىلەرىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندار اسكەري كافەدرالارى ستۋ­دەنت­تەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «اي­بىن» رەسپۋبليكالىق اسكەري-پاتريوتتىق جاستار جيىنى ءوت­كىزىلەدى. «جاس ۇلان» اسكە­ري اندەر فەستيۆالىنىڭ فورماتى ايماقتاردىڭ مەكتەپ وقۋ­شىلارىن قاتىستىرۋ ارقى­لى كەڭەيتىلدى. رەسپۋبليكا كوم­پوزيتورلار وداعىمەن بىرلە­سىپ, «سارباز اندەرى» ءبىرىنشى رەسپۋب­ليكالىق اسكەري-پاتريوتتىق اندەر بايقاۋى وتكىزىلدى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلە­سىپ, وقۋ ورىندارىندا ەرلىك ساباقتارىن وتكىزىپ تۇرۋ دا ادەت­كە اينالعان. مۇحامەدجان تالاسوۆ, گەنەرال-مايور, قارۋلى كۇشتەر باس شتابى باستىعىنىڭ ورىنباسارى – تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى دەپارتامەنت باستىعى