ۇتىمدى ۇسىنىستار ەل بەدەلىن كوتەرەدى
ەلىمىز ۇستىمىزدەگى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىعىن باستاعالى وتىر. تاياۋ شىعىس پەن اراب ەلدەرىندەگى جانە سولتۇستىك افريكا مەملەكەتتەرىندەگى (تۋنيس, يەمەن, ليۆيا, ەگيپەت, يوردانيا, الجير, ليۆان جانە سۋدان) ساياسي داعدارىستار ۇيىم جۇمىسىن ايتارلىقتاي كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى قازىردەن بەلگىلى. ءبىز سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءادىل احمەتوۆتى سوزگە تارتىپ, جوعارىدا اتالعان وڭىرلەردە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالارعا بايلانىستى سۇراقتار قويعان بولاتىنبىز. – ءادىل قۇرمانجان ۇلى, اراب الەمىندەگى دۇمپۋلەرگە نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز؟ – اراب الەمىندەگى دۇمپۋلەر سول ەلدەردەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ەلدەردە دەموگرافيالىق ءوسۋ قارقىنى جوعارى بولعاندىقتان, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى جاستار بولىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدىق وتە ۇلكەن دەڭگەيدە. مىسالى, سيريادا ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاپپاي جۇرگەندەر 40 پايىزعا جەتەدى ەكەن. مۇنداي جاعداي وزگەلەرىندە دە, اتاپ ايتقاندا, يەمەندە 35 پايىزدى, تۋنيستە – 22, الجير مەن ەگيپەتتە 20 پايىزدى قۇراپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە جاھاندانۋ زامانىندا ينتەرنەت بايلانىسى قوعام ومىرىندە ەرەكشە مانگە يە بولا باستادى. ينتەرنەت ارقىلى باسىندا تۋنيستە ورىن العان دۇمپۋلەر وزگە اراب ەلدەرىنە دە سول ساتتە جەتىپ, سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى دەمەكشى, سوڭعىلار دا وت قويعان پىلتەدەي تۇتانا باستادى. – جۇمىسسىزدىق, اسىرەسە, جاستار اراسىندا وتە جوعارى دەڭگەيدە دەگەندى ايتتىڭىز. وسى ويىڭىزدى تارقاتىڭقىراپ بەرسەڭىز. – اتالعان ايماقتاعى تۇراقسىزدىققا, جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمدەي, كەيبىر ەلدەردەگى ىشكى ساياسات پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تىم تومەندىگى ىقپال ەتكەنى ايقىن. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ءمالىمەتتەرى تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا ايماعىندا جۇمىسسىزدىق 75 پايىزعا جەتكەندىگىن كورسەتەدى. وكىنىشتىسى سول, بۇل ەلدەردە جۇمىسسىزدار ارمياسىن تولىقتىرىپ وتىرعاندار كىلەڭ جاستار. ەگيپەتتى الار بولساق, حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى 15 جاسقا دەيىنگىلەر, ال الجيردە بۇل كورسەتكىش حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر ءبولىگىنە تەڭ. يوردانياداعى ورتاشا جاس 21 بولسا, يەمەندە بۇل كورسەتكىش – 18. – سول ەلدەردەگى شيەلەنىستىڭ ۋشىعۋىنا بۇدان باسقا نە اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ – ارينە, باستى سەبەپتى الەمدىك قارجى داعدارىسىمەن بايلانىستىرعان ءجون بولار. اتالعان داعدارىس قيىنشىلىقتى باسىنان كەشىپ وتىرعان ەلدەردى تىعىرىققا ودان بەتەر تىرەپ قويدى. ونىڭ ۇستىنە الگى ەلدەردەگى ىشكى ساياسات پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ السىزدىگى دە بوي كورسەتىپ قالدى. وسى ورايدا ءوز ەلىمىزدەگى جاعدايدى دا نازارعا الا كەتكەن دۇرىس. قازاقستاندا تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان سىندارلى ىشكى ساياسات پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ جۇيەلى ۇيلەسىمدىگى ەلىمىز قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىردەن-ءبىر مىزعىماس كەپىلىنە اينالىپ وتىر. – ايماقتاعى تۇراقسىزدىققا ءۇشىنشى جاق ساياساتىنىڭ اسەرى بار دەپ ايتا الامىز با؟ – ەندى ونى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ الماعان سوڭ بىرەۋ تۇرتكىلەپ وتىر, دەپ ايتۋ قيىن شىعار. ال ەندى مىسال ءۇشىن اقش-تىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى باراك وباما ءوز قىزمەتىنە كىرىسە سالىسىمەن العاشقى مەملەكەتتىك ساپارلارىن مۇسىلمان ەلدەرىنەن باستادى. ەگيپەتتەگى بەلگىلى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان ءدارىسى كەزىندە بۇكىل مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن ايشىقتاپ بەردى. عىلىمنىڭ باستى سالالارىن ەسكى الەم ارابتاردان, ياعني شىعىستان ۇيرەنگەندىگىن شەگەلەپ تۇرىپ ايتتى. ونىڭ الدىندا, ياعني اقش-تاعى 2001 جىلعى تەررورلىق ارەكەت باتىس پەن شىعىس وركەنيەتى اراسىنا شوق تاستاپ, جارىقشاق تۇسىرگەنى بەلگىلى. مىنە, سول ەكى وركەنيەتتىڭ اراسىن جاقىنداتۋدا وباما كوپ ارەكەت جاسادى. جىلى-جىلى سوزدەر ايتىپ, كەز كەلگەن تۇيتكىلدى ءماسەلەلەردى ءبىر ءۇستەلدىڭ باسىندا وتىرىپ شەشەيىك, ءۇنقاتىسۋدى جالعىستىرايىق دەگەن تۇرعىدا نيەت ءبىلدىردى. بۇل, ارينە, قۇپتارلىق ساياسات دەر ەدىم. – ورىن العان كيكىلجىڭدەردى شەشۋدىڭ جولى بار ما؟ – تىعىرىقتان نەمەسە الەمدىك قارجى داعدارىسىنان شىعۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلى رەسەي گازەتتەرىنىڭ بىرىندە جان-جاقتى كورسەتىپ بەرگەن بولاتىن. وندا قازىرگى كەزدە بۇكىل الەمدە ۇلكەن باسىمدىقپەن قولدانىستا جۇرگەن الەمدەگى ەڭ الپاۋىت ەلدىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنان شىعۋعا ءمۇمكىندىك جاساي الماي وتىرعانىن اشىپ ايتقان ەدى. سوندىقتان ۇلتتىق ۆاليۋتالاردان بيىك تۇراتىن جاڭا زامانعا لايىق امبەباپ ۆاليۋتانى ويلاپ تابۋ قاجەتتىگىن, ونى حالىقارالىق دەڭگەيدە ابدەن تالقىلاپ, ءپىسىرىپ الۋ قاجەتتىگىن باسا كورسەتكەن-ءتىن. ونداي ۆاليۋتانىڭ قاجەت ەكەنىنە بارلىق ەل مۇددە ءبىلدىرىپ, جاپپاي قولداسا عانا, ودان دا دالىرەك ايتقاندا, ءار ەلدىڭ قۇقى تەڭ ساقتالىپ, كونسەنسۋس نەگىزىندە قابىلداسا عانا ومىرگە كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن اشىق مالىمدەگەنى بەلگىلى. نەگىزىنەن, ءاربىر ەل الەمدە ەڭ تۇراقتى سانالاتىن ۆاليۋتالارمەن ساناسادى. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ جيىرما الپاۋىت ەلى كىرەتىن ۇيىم بار. بۇعان مۇشە ەلدەر قازاقستانمەن ەسەپتەسەدى. ويتكەنى, ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىندا «التىن كوپىر» بولىپ وتىرعان قازاقستاننان كوڭىلگە قوناتىن سونى يدەيالار مەن ۇسىنىستار شىعىپ جاتىر. ەلوردامىز سوڭعى كەزدەرى حالىقارالىق ساياسي استاناعا اينالا باستادى. جاقىندا عانا سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ءارى وسى ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى (شۆەيتساريا) ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالۋى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ءمارتەبە. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى الەۋەتىن كورسەتەدى. قازاقتا: «جاسى كىشى دەمەگىن, اقىلى اسسا اعا قوي», دەگەن اتالى ءسوز بار. ەكونوميكاسى شاعىن, سوندىقتان ونىمەن ەسەپتەسۋ شارت ەمەس دەگەن اڭگىمە بولماۋ كەرەك. كىمنىڭ اقىلى بار, قاي ەل تاتىمدى ۇسىنىستار جاساي الادى, مىنە, سول ەلدەرمەن ەسەپتەسۋ كەرەك دەگەندى ايتۋ ءلازىم. ەندەشە, جاس بولعانمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە الەم وركەنيەتىنە قوسارى بار. – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىعىمىز الداعى شىلدە ايىنىڭ 1-ىندە باستالادى. ءبىز ءتوراعا رەتىندە اراب الەمىنە نە ۇسىنا الامىز؟ – ءبىز ەڭ الدىمەن بەيبىتشىلىك ميسسياسىن ۇستانامىز. بىلتىرعى ەقىۇ-عا توراعالىعىمىز حالىقارالىق دارەجەدە وڭ باعاسىن الدى. ءتىپتى, وسى ۇيىمنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ج.سوارەش «قازاقستاننان باسقا بىردە-ءبىر مەملەكەت ەقىۇ-نى باسقارۋعا سونشالىقتى ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن جوق», دەگەندى ايتتى. ونىڭ ءسوزى شىنىمەن دە راستالدى. پرەزيدەنت توراعالىققا كىرىسەر الدىنداعى ۇندەۋىندە ءتورت «ت»-دان باستالاتىن باسىمدىقتاردى ءمالىم ەتتى. ءبىز سول قاعيدانى ۇستاندىق. تۋرا سول قاعيدانى يكۇ-عا توراعالىعىمىز بارىسىندا دا ۇستانۋىمىز كەرەك. قازاقتا «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. تۋرا ءجۇرىپ, ەشكىمدى الالاماي, ساياساتتى ۇستارانىڭ جۇزىمەن وتكىزە ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا بىزگە دەگەن سەنىم ارتادى. بىلتىرعى جيناقتاعان ءتاجىريبەمىز جەتكىلىكتى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى – بۇۇ-دان كەيىنگى ەڭ ءىرى حالىقارالىق ۇيىم. ونىڭ سىرتىندا بايقاۋشى مەملەكەتتەر مەن ۇيىمدار بار ەكەنىن دە نازاردان تىس قالدىرماعانىمىز ءجون. مىنە, الەمدەگى وزىق ۇلگىلەردى ساراپتاپ, سونى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ تەتىگى رەتىندە ۇسىنا بىلسەك, وندا ول ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولماق. اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى.
