ناتاليا ديۋگاي: «ترەندتەر وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق باسقارۋ شەبەرلىگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا»

ۆاليۋتا نارىعىنداعى سوڭعى كەزدەگى احۋال جۇرتشىلىقتى كۇندە­لىك­تى اۋا رايى نەمەسە باعا ديناميكاسى تۋرالى ماسەلەدەن كەم تول­عاندىرمايدى. قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستى قانداي فاكتورلار ايقىندايدى, قانداي الەمدىك ۆاليۋتالار نارىقتا بەلسەندى قولدانىستا, ولاردىڭ تازا ساتىلۋى قانداي. بۇل ماسەلەلەر – ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ءبىز ولاردى بۇگىن قر ۇب تولەم بالانسى جانە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا ديۋگايمەن تالقىلايمىز. ءار ماۋسىم ءوز الدىنا – ناتاليا نيكولاەۆنا, حالىقتىڭ دوللار ساتىپ الۋ­دى ارتىق كورەتىنى بارشاعا ءمالىم. دوللارعا سۇرانىس ماۋسىمعا بايلا­نىس­تى اۋىتقىپ تۇرا ما جانە ونىڭ نا­رىق­تاعى ۇلەسى قانداي؟ – دوللار, ءسوز جوق, ساتىلاتىن باسقا ۆا­ليۋ­تالاردىڭ ىشىندە باسىمدىققا يە. وتكەن جىلى قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن تازا ساتۋدىڭ اي سايىنعى ءوسىمى 30-150 ملن. دوللاردى قۇرادى, مۇنداعى دوللاردىڭ ۇلەسى – 80%. رەسپۋبليكادا قولما-قول ۆاليۋتاعا سۇرانىس­تىڭ ءار كەزدە دە ساقتالىپ كەلگەندىگىن اتاپ ايتۋ قاجەت. مۇنى 1997-2010 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرا­نىس­تىڭ ماۋسىمدىق سيپاتىن كورسەتكەن تازا ساتۋ كولەمىنە جاسالعان تالداۋ راستايدى. بۇل رەتتە, ءار جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنان باستاپ ايىر­باس­تاۋ پۋنكتتەرىنىڭ جىل اياعىندا ەڭ جوعارى كور­سەتكىشكە قول جەتكىزە وتىرىپ, شەتەل ۆاليۋ­تالا­رىن تازا ساتۋى توقسان سايىن ءوسىپ وتىرادى. 2007 جانە 2009 جىلدار ەرەكشەلەنەدى. بۇل ەڭ الدى­مەن جىل اياعىنا قاراي تاۋارلار يمپور­تىنىڭ وسۋىنە, شەتەلگە ساپارلار سانىنىڭ ۇلعا­يۋىنا, سونداي-اق جەكە تۇلعالاردىڭ ءبىر بولىگىن جيناق ماقساتىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋعا جىبەرىلەتىن قوسىم­شا كىرىس الۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. – 2007 جانە 2009 جىلداردا بۇل ۇردىسكە نە اسەر ەتتى؟ – بۇل كەزەڭدەر ۆاليۋتاعا سۇرانىستىڭ وسۋىنە سەبەپشى بولعان 2007 جىلعى تامىزداعى, 2009 جىل­عى قاڭتارداعى جانە شىلدەدەگى ەكونوميكادا بولعان ءالى ۇمىتىلا قويماعان وقيعالاردىڭ سالدا­رىنان ماۋسىمدىلىقتىڭ جالپى دينامي­كاسىنا «سىيمايدى». رەسپۋبليكانىڭ ۆاليۋتا نارىعىنىڭ بۇكىل دامۋ تاريحىنداعى توقساندىق تازا سۇرا­نىس­تىڭ شىڭى نەگىزىنەن تامىزداعى دۇربەلەڭدى سۇ­را­نىسقا بايلانىستى 2007 ج. 3-توقساندا بايقالدى. حالىقتىڭ وسى ايداعى تازا ساتىپ الۋى رەسپۋب­لي­كاعا اكەلىنگەن شەتەل ۆاليۋتاسىن دەكلاراتسيالاۋعا بايلانىستى ۋاقىتشا پروبلەمالار سەبەبىنەن 1,8 ملرد. دوللارعا جۋىق قۇرادى (1-سۋرەت). 2009 ج. 1 جانە 3-توقساندارىنىڭ باسىندا حا­لىقتىڭ وسى توقسانداردا الدىڭعى كەزەڭ­دەگىگە قاراعاندا نەعۇرلىم جوعارى تازا ساتىپ الۋلارىنا سەبەپشى بولعان ايقىن دەۆالۆا­تسيا­لىق كۇتۋلەر ورىن الدى. ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ جەكە تۇلعالارعا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋى/ساتىپ الۋى بويىنشا دەرەكتەردى تالداۋ 1997-2010 جج. قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن تازا ساتۋدىڭ دي­نا­ميكاسى دۇربەلەڭدى سۇرانىسقا سەبەپشى بولعان ەڭ جوعارى كورسەتكىشتى كەزەڭدەردى قوسپاعاندا, جىل سايىنعى تۇراقتى ەكسپونەنتسيالدى ءوسۋ ۇردىسىنە يە بولعاندىعىن كورسەتتى.   ترەندتەر جانە ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەر – جاڭا دەۆالۆاتسيانى كۇتۋ ءبىر جا­عىنان, ال ەكىنشى جاعىنان مۇنايدىڭ جانە قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ باسقا تاۋارلارى باعاسىنىڭ قايتا وسۋىنە بايلانىستى ۆاليۋ­تالىق تۇسىمدەر كولەمىنىڭ ءوسۋى كەزىندە وتكەن ەكى جىلداعى ساتۋ ديناميكاسى قانداي بول­دى؟ – 2010 جىلى قولما-قول ۆاليۋتانى تازا ساتۋ ديناميكاسى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ جىل سايىن­عى جالپى ساتۋ كارتيناسىنا سايكەس كەلەدى جانە تۇتاستاي العاندا الدىڭعى كەزەڭدەردەن ايىر­ما­شى­لىعى جوق. وسى جىلدىڭ 3-توقسان­داعىنى قوس­پا­عاندا, الدىڭعى توقسانمەن سالىس­تىرعاندا كو­لە­مى بويىنشا 2007 جىلعىدان كەيىنگى ەكىنشى سەكىرىس بايقالدى. بۇل ءوسۋ قازاندا دا جالعاستى, بۇل رەت­تە قىركۇيەكپەن سالىس­تىر­عاندا تازا ساتۋ 100 ملن. دوللارعا ءوستى جانە 1 239 ملن. دوللاردى قۇرادى. 2009 جىلعى قازاندا قىركۇيەكتەگىمەن سا­لىس­تىرعاندا تازا ساتۋ 68 ملن. دوللارعا ازايدى. بۇل دوللاردىڭ 2009 ج. قاراشادا ءوز شىڭىنا جەتكەن الەمدىك نارىقتارداعى السىرەۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. وسى كەزەڭدە مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى ءوستى, بۇل ۆاليۋتا اعىنىنا سەبەپشى بولدى, سونىڭ سالدا­رىنان تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا دا العىشارتتار جا­سالدى. رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە دوللاردىڭ پو­زي­تسياسىنىڭ جويىلۋىنا قاتىستى جارىسسوزدەر كۇشەيدى جانە وسىنداي جاعدايلاردا قازان – قاراشا ايلارى ءۇشىن ءداستۇرلى بولىپ تابىلاتىن ترانزاكتسيالىق سۇرانىستىڭ ورنى 2009 جىلى بۇعان دەيىن, دۇربەلەڭدى ساتىپ الۋ كەزەڭىندە جيناقتالعان جيناق اقشا ەسەبىنەن جابىلعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ناتيجەسىندە 2009 جىلعى قاراشادا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن جيىنتىق تازا ساتۋ كولەمى نەبارى 470 ملن. دوللاردى قۇرادى, بۇل رەتتە 2005-2008 جىلدارى وسى ايلاردا تازا ساتۋ كولەمى كەمىندە ەكى ەسە جوعارى بولدى. ياعني 940 ملن.دوللاردان تومەن ەمەس. بىراق 2009 جىلعى جەلتوقساندا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن تازا ساتۋ 1 ملرد.دوللارعا جۋىق ءوستى. 2009 جىلعى 4-توقساندا نارىققا قاتىسۋشى­لاردىڭ ءىس-ارەكەتى نەگىزىنەن ترانزاكتسيالىق سۇ­رانىسقا قاراعاندا, ۆاليۋتالار باعامىنا قاتىس­تى كۇتۋلەرمەن ايقىندالۋ فاكتىسىن بيرجاداعى جانە بانكارالىق سەگمەنتتەگى بانكتەردىڭ اقش دوللارىمەن وپەراتسيالارى تۋرالى اقپارات راس­تايدى. 2009 ج. قاراشادا بانكتەر الدىڭعى ايلاردا ۇلتتىق بانكتەن تۇراقتى ساتىپ العان دول­لارعا جولامادى: بانكتەردىڭ وسى كەزەڭدە بير­­جاداعى تازا ساتۋى 2,8 ملرد.دوللارعا جەتتى. سون­داي-اق رەزيدەنت ەمەس بانكتەردىڭ بانكتەر ارا­سىنداعى تازا ساتۋى 2009 جىل ءۇشىن قارا­شادا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە – 622 ملن. اقش دوللا­رىنا جەتىپ, ايتارلىقتاي ءوستى. الايدا, 2010 جىلعى ەكىنشى جارتىجىلدىقتاعى دەرەكتەر, 2009 جىل­داعىعا قاراعاندا بانكتەردىڭ نارىقتىڭ نە­عۇر­لىم حاباردار جانە كاسىبي قاتىسۋشىلارى رەتىندە ۆاليۋتالار دەۆالۆا­تسيا­سىنا/رەۆالۆا­تسيا­سى­نا قاتىستى قانداي دا بول­سىن تۇراقتى كۇتۋ­لەر­دىڭ بولۋى تۋرالى بولجاۋلارىنا نەگىز بولمايدى. وسىلايشا, 2009 جىلعى 4-توقسان جانە سول جىل بويىنا, 2010 جىلدىڭ ترەندتەرىن تالداۋ ءۇشىن با­عامدىق كۇتۋلەر سونشالىقتى ايقىن بو­لىپ تابىل­مايتىن اسا سايكەس كەلمەيتىن سا­لىس­تىر­مالى بازا بولىپ تابىلۋى ىقتيمال. سونى­مەن قاتار قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرا­نىس­تىڭ وسۋىنە سەبەپشى بولاتىن جەكەلەگەن جاڭا فاكتورلار تۋىندادى. وسىعان بايلانىس­تى, 2009 جىلعى وسىنداي توق­ساندارداعى جانە ايلارداعى كولەم­دەر­مەن سالىس­تىرعاندا 2010 جىلى سۇرا­نىس پەن ۇسىنىستىڭ اراقاتىناسىن ايقىندايتىن فاكتور­لار­عا دەن قوي­عان نەعۇر­لىم ورىندى بولىپ تابىلادى. ىقپال ەتۋ فاكتورلارى – سۇرانىسقا ىقپال ەتۋدىڭ قانداي فاك­تور­لارى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر؟ – حالىق تاراپىنان وتكەن جىلى قولما-قول ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىسقا ىقپال ەتۋدىڭ بىرنەشە نەگىزگى فاكتورلارىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, مەن حالىقتىڭ كىرىسى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋىن ايت­قىم كەلەدى. ەكىنشى وبەكتيۆتىك فاكتور – كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ باستالۋى جانە وعان بايلانىستى كەدەندىك زاڭنامانىڭ اۆتو­مو­بيل­دەر­دىڭ يمپورتى جانە «سۇر» يمپورت ءۇشىن جەڭىل­دىك رەجىمىن جويۋعا قاتىستى وزگەرىستەر. سونداي-اق حالىقتىڭ ەلدەن تىس ساپارلارعا شىعۋى سانى ءوسۋىنىڭ ىقپالى ەلەۋلى بولدى. تاعى ءبىر جاعداي –جىلجىمايتىن م ۇلىك نارى­عىن­داعى قوزعالىستىڭ جاندانۋى. تمد-نىڭ كەيبىر ەلدەرىندە 2010 جىل­عى قىركۇيەك-جەلتوقساندا قولما-قول دوللار­دى سا­تۋ­دىڭ ءوسۋىن, سونداي-اق 2010 جىلعى قاراشاعا جاقىن نەگىزگى ۆاليۋتانىڭ كوپشىلىگىنە قاراعاندا دوللاردىڭ نىعايۋىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. – حالىق كىرىسى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى تۇتاستاي العاندا ۆاليۋتالىق نارىققا قالاي اسەر ەتەتىندىگىن تسيفرمەن كورسەتۋگە بولا ما؟ – 1997 جىلدان باستاپ حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا نومينالدى اقشالاي كىرىسى 12 ەسە ءوستى. قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا نومينالدى اقشالاي كىرىسى 2010 جىلعى قاراشادا 2009 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 13%-عا ۇلعايىپ, 38 689 تەڭگە بولدى, ناقتى اقشالاي كىرىستەر (ياعني ينفليا­تسيانى ەسكەرە وتىرىپ) 4,6%-عا ءوستى. تالداۋ 2005-2008 جىلدارى اقشالاي كىرىس­تەردىڭ ءوسۋى كرەديتتەر مەن زاەمدار, ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق كرەديتتەر جانە اۆتوكرەديتتەر ءتۇ­رىن­دەگى ۆاليۋتانى ساتىپ الۋعا ارنالعان قو­سىم­شا رەسۋرستارعا بايلانىستى قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن نەتتو-ساتۋدىڭ اناعۇرلىم جىلدام وسۋىمەن ءوزارا بايلانىستى. ايماقتىق بولۋدە كىرىستەردىڭ ەلەۋلى دەڭگەيى استانا جانە الماتى قالالارىنا, ال ەڭ تومەن كىرىستەر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى. رەسەيمەن شەكتەس ايماقتار جانە باسقا اي­ماق­تار ورتا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تۇر. 2003 جىل­­دان باستاپ بارلىق ايماقتار بويىنشا ايىر­باستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ دوللاردى نەتتو-ساتۋى بويىنشا دەرەكتەرمەن راستالعان كىرىستەردىڭ ۇلعايۋى باي­قالدى. ايماق بويىنشا 2010 جىل­عى جەلتوق­ساندا اناعۇرلىم تازا ساتۋلار الماتىدا (554 ملن. دوللار), وقو (105 ملن. دوللار), استانادا (104 ملن. دوللار) بايقالدى. الماتى جانە استانادا ترانزاكتسيالىق سۇرا­نىسپەن قاتار, ءبىزدىڭ ويىمىزشا الىپساتارلىق سۇرانىس بار. رەسەيمەن شەكارالاس اۋماقتىڭ ۇلەسى ۆاليۋ­تانى ساتۋدىڭ جالپى سوماسىندا – 23%. شەكارالاس اۋماقتاردا اقشالاي كىرىستەر جوعارى ەمەس, بىراق قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن جوعارى سۇرانىس ترانزاكتسيالىق مۇقتاجدىقپەن تۇسىندىرىلەدى. وقو-دا حالىق كىرىسىنىڭ تومەن دەڭگەيىنە قاراماستان, جوعارى نەتتو-ساتۋلار بۇل ايماقتىڭ حالقىنىڭ جوعارى سانىمەن, سو­نىمەن قاتار كورشى قىرعىزستان مەن وزبەك­ستان­نان رەزيدەنت ەمەستەر تاراپىنان سۇرانىستىڭ بولۋىمەن تۇسىندىرىلەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. حالىق كىرىسى دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى ساتىپ الۋ قابى­لەتتىلىگىنە, تۇتىنۋ كولەمىنىڭ وسۋىنە, جيناق اقشا­عا اسەر ەتەدى. يمپورتتالاتىن تاۋارلاردى جەتكى­زۋشىلەردىڭ تاراپىنان ۇنەمى سۇرانىستىڭ بولۋى سونداي-اق شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ, باسىم تۇردە اقش دوللارىنىڭ قاتار اينالىستا بو­لۋىمەن قولداۋ تابادى. تازا ساتۋ مەن حالىق كىرىسىنىڭ ديناميكاسىن سالىستىرۋ 2005 جىلدان باستاپ حالىق ارا­سىن­دا بوس قاراجاتتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن شوعىر­لان­دى­رۋعا قابىلەتتى «جىكتىڭ» پايدا بولعان­دىعىنا نەگىز بولىپ وتىر. بۇل تەك قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن ساپالى جيناقتاۋدا عانا ەمەس, سونداي-اق ۆاليۋتا باعامدارىنىڭ اۋىت­قۋ­لارىنان پايدا الۋ ماقسا­تىن­دا بولعاندىعى كورىنىپ وتىر, بۇل قۇبىلىس 2009 جىلدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرىندە انىق كورىندى.   كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى – كەدەن وداعىنىڭ قىزمەتى قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن تازا ساتۋ كولەمىنە قالايشا اسەر ەتتى؟ – 2010 جىلى جازدا اۆتوموبيل نارىعى ءبىرشاما جاندانۋمەن سيپاتتالدى, بۇل كەدەن ودا­عىنا كىرمەيتىن ءۇشىنشى ەلدەرمەن ساۋدا جاساۋدا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريفتەرگە كوشۋمەن بايلا­نىستى اۆتوموبيلدەردىڭ يمپورتىنا كەدەندىك باجداردىڭ ءوسۋىن كۇتۋمەن بايلانىستى بولدى. الايدا, جەكە پايدالانۋعا ارنالعان اۆتو­ما­شينالاردى كەدەن وداعىنىڭ باسقا ەلدەرىندەگى ستاۆكالاردان تومەن ستاۆكا بويىنشا يمپورتتاۋ مۇمكىندىگىن جاساۋ ماقساتىندا ۇكىمەت قازاق­ستانعا اكەلىنەتىن اۆتوماشينالارعا 2011 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن باجداردى ۋاقىتشا تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. «جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە پايدالانۋعا ارنالعان جەڭىل اۆتوموبيلدەردى وتكىزۋ ماسەلەلەرى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 1 شىلدەدەگى № 682 قاۋلىسىنا سايكەس 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ قر-دا جەكە تۇلعالاردىڭ جەڭىل اۆتوموبيلدەردى اكەلۋىنە يمپورتتىق كەدەندىك باجداردى جانە قوزعالتقىش جۇمىس كولەمىنىڭ ءبىر تەكشە سانتيمەترى ءۇشىن 0,35-دان 0,6 ەۋروعا دەيىن ققس تولەگەن كەزدە پايدالانۋ مەرزىمى ءۇش جىلدان ون جىلعا دەيىنگى اۆتوموبيلدەردى اكە­لۋدى كوزدەيتىن جەڭىلدىك تاريفتەر قولدانىلادى. شەتەلدەن ءاۆتوموبيلدى ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالاردىڭ اقپاراتى بويىنشا جە­ڭىل­دىك رەجىمىمەن اكەلىنەتىن اۆتوموبيل اۆانس جو­لىمەن تولەنەدى. وسىدان كەيىن ول 2 ايدان 4 ايعا دەيىنگى كەزەڭ ىشىندە جەتكىزىلەدى. جەڭىلدىك رەجىمىنىڭ 2003 جىلدان بۇرىن شىعارىلعان اۆتوموبيلدەرگە تاراتىلاتىندىعىن جانە مۇن­داي اۆ­توموبيلدەردىڭ ورتاشا قۇنى 15 مىڭ اقش دول­لارىن قۇرايتىندىعىن ەسكەرە وتى­رىپ, 2010 جىل­دىڭ 2-جارتىسىندا ءاۆتوموبيلدى اكەلۋگە باي­لا­نىستى قولما قول شەتەل ۆاليۋ­تاسىن تەك قو­سىمشا تازا ساتۋ 2011 جىلى اكە­لىنەتىن اۆتوموبيل­گە الدىن الا اقى تولەۋ تۋرالى ءسوز قوز­عا­ما­عاندا, 1,5 ملرد. دوللار جۋىق بولۋى (قر كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا 2009 جىلدىڭ 2-جارتى­سىن­دا كاسىپكەر جەكە تۇل­عالار جالپى سوماسى 250 ملن. دوللارعا 43105 اۆ­توموبيل اكەلدى جانە دەكلاراتسيالادى) مۇمكىن. اۆتوموبيلدەردىڭ بۇدان بىلاي قىمباتتاۋ­ىن كۇتۋ سونداي-اق بۇرىن اكەلىنگەن جانە سا­تىل­ماعان اۆتوموبيلدەردى ساتۋدىڭ وسۋىنە, سون­داي-اق ازاماتتاردىڭ قولدا بار ەسكى اۆتوموبيلدەرىن اناعۇرلىم جوعارى باعاعا قايتا سا­تۋىنا اسەر ەتەدى. وسىلايشا, بۇل فاكتور 2010 جىلى رەسپۋبليكادا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسى نارىعىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى.   جىلجىمايتىن م ۇلىك جاندانۋدا – اسەر ەتۋ فاكتورلارى ىشىندە ءسىز جىل­جىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى جاندانۋدى اتاپ ءوتىڭىز. وسىنى تۇسىندىرسەڭىز؟ – شىن مانىندە, ءبىز 2010 جىلدىڭ جازىنان باستاپ قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرا­نىس­تىڭ ءوسۋى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى جاندانۋمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن دەپ سانايمىز. ماسەلەن, ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلعى قاڭتار-قىر­كۇي­ەكتە تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىن تىركەۋ سانى 101151 مامىلەنى قۇرادى. 2009 جىلدىڭ 9 ايىمەن سالىستىرعاندا مامىلەلەردىڭ سانى 17%-عا ءوستى. استانادا 2010 جىلدىڭ 9 ايى ءۇشىن ءمامى­لەلەردىڭ سانى 52%-عا ءوستى, الماتى بويىنشا 2009 جىلدىڭ 9 ايى دەڭگەيىندە قالدى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قىركۇيەكتە ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىنىڭ سانى رەسپۋبليكا بويىنشا 14170 مامىلەنى قۇرادى. 2009 جىلعى قىركۇيەكپەن سالىستىرعاندا – ءوسۋدىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىق, ال 2010 جىلعى تامىزبەن سالىس­تىرعاندا – ءوسۋ 11%-دى قۇرايدى.   دوللارعا قازاقستاندىق ازاماتتار دا باسىمدىق بەرەدى – تمد-نىڭ كەيبىر ەلدەرىندەگى قولما-قول دوللار ساتۋدىڭ ءوسۋى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا قا­لاي قولدانىلادى؟ – حالىقتىڭ, مەن ايتىپ وتىرعان, بوس اقشا­سىن قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى جيناق اقشا رەتىندە جانە سول سياقتى باعامدىق ايىر­مادا كىرىس الۋ ماقساتىندا شوعىرلاندىراتىن «ءجى­گى» باسقا ەلدەردەگى قارجى-ەكونوميكالىق احۋالدى قاداعا­لاپ وتىرادى, وندا بولىپ جات­قان وزگەرىستەردى شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن وزىنشە «بەلگىسى» دەپ سا­نايدى. وسى بىلىمدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ولار نە­گ­ىزگى ترەندتەرگە تۇزە­تۋ­لەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىگى بار. تمد بويىنشا كورشىلەردەگى احۋالدى قاراس­تى­رايىق. ۋكراينا. ۋكراينا ۇلتتىق بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلى بانك جۇيەسىنەن تىس قولما-قول دوللار مەن ەۋرونىڭ ءوسۋى 7,3 ميلليارد دول­لاردى قۇرادى. گريۆنا باعامىنىڭ تۇ­راق­تانۋىنا قاراماستان, بانكتەردەن ۆاليۋتا­لار­دىڭ اكەتىلۋى وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ءتورت ايىندا 6,1 ملرد. دوللارعا كۇشەيدى. بۇل رەتتە حالىق­تىڭ ۆاليۋتا ساتىپ الۋ كولەمى جەلتوقساندا ونى ساتىپ الۋدان اسىپ ءتۇستى جانە وتكەن جىلى رەكوردتىق سوما – 1,7 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ۋكراينا ساراپشىلارى ەكونوميكانى دوللار­لان­دىرۋدىڭ تەرىس ءۇردىسى جاقىن ارادا كۇشەيۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. بەلورۋسسيا. ەنەرگيا تاسىمالداۋىشتار با­عا­لا­رىنىڭ ۇنەمى ءوسۋى, بەلارۋس-رەسەي قاتى­ناس­تارىنىڭ كۇردەلى سيپاتتا بولۋى سالدارىنان بەلارۋس حالقى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتى­لى­عى ءۇشىن ءجيى قاۋىپتەنە باستادى. ماسەلەن, 2006 ج., 2008 ج. جانە 2010 ج. كۇزىندە دە وسىنداي كورىنىس بولدى. حالىق ۆاليۋتانى ەكى جىل بۇرىن – دەۆالۆاتسيا قارساڭىندا بولعان كەزدەگىدەي بەلسەندى ساتىپ الۋدا جانە رۋبلدەگى سالىم­دارىن ۆاليۋتالىق سالىمدارعا اۋدارۋدا. رەسەيدە, ءازىربايجاندا دا 2010 جىلعى 3-توق­ساندا – 4-توقساننىڭ باسىندا قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن تازا ساتىپ الۋدىڭ ۇلعايۋى تىركەلدى. ۆاليۋتا نارىعىندا بارلىعى دا قۇبىلمالى – ەۋروپاداعى, اتاپ ايتقاندا گرەكيا­دا­عى, پورتۋگالياداعى, يرلاندياداعى احۋال­دار­دىڭ قازاقستانداعى ۆاليۋتالىق كوڭىل-كۇيگە جانە ۇردىستەرگە ىقپالى قانداي؟ – ەۋروپا بورىشتىق داعدارىسى ينۆەستور­لار­دى دوللار ساتىپ الۋعا يتەرمەلەدى. ەۋرونىڭ 2010 جىلعى قازان-قاراشادا شامالى نىعايۋىن قوسپاعاندا, 2010 جىلعى ساۋىردەن باستاپ جانە وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەۋرو پوزيتسياسىن جوعالتا باستادى. بۇل رەتتە, اقش دوللارى قا­راشادا كوپتەگەن نەگىزگى ۆاليۋتالارعا قاراعاندا ءوستى, سەبەبى ينۆەستورلار ەۋروايماقتاعى جانە كو­رەي تۇبەگىندەگى پروبلەمالاردىڭ قايتا كوتە­رى­لۋىنە جاۋاپ قاتتى. وسىلايشا, سىلكىنىس كە­زە­ڭىن­دە بۇرىنعىشا ۆاليۋتا-قورعانىش رەتىندە بول­عان دوللار ەۋروپا ماڭايىنداعى قاۋىپتەنۋ تاراپىنان, سونداي-اق كورەي تۇبەگىندەگى شيە­لە­نىستىڭ ۇلعايۋ تاۋەكەلى تاراپىنان قولداۋ الدى. – بۇگىنگى كۇنى تاعى قانداي ۆاليۋتالىق «قورقىنىشتار» وزەكتى بولىپ وتىر؟ – باتىس ساراپشىلارى شەتەلدىك ينۆەستور­لار­دىڭ دوللارداعى اكتيۆتەرگە ينۆەستيتسيا­لار­دى شەكتەيتىن اقش بيۋدجەتىنىڭ دەفيتسيتىنە قاتىستى وتە الاڭداپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى. Gold­man Sachs تالداۋشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ەۋ­­روپاداعى بورىشتىق داعدارىس يرلانديا, گرە­كيا جانە پورتۋگاليادان تىسقارى تارا­مايدى. بۇل ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ كۇشەيۋىنە سەبەپشى بولادى جانە ەۋرونى قولدايدى. تۇتاستاي العاندا ۆاليۋتا نارىعى بىرەسە دوللاردىڭ, بىرەسە ەۋرونىڭ نىعايۋىنا قاراي اۋىتقي وتىرىپ, اسا قۇبىلمالىلىعىمەن (وزگەرمەلىلىگىمەن) سيپاتتالادى. سوندىقتان ۆاليۋتا نارىعىنىڭ قالاي داميتىنىن باعالاۋ كۇردەلى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, حالىق تاراپىنان قولما-قول دوللارعا سۇرانىستىڭ ترانزاكتسيالىق سۇرانىس­پەن جانە دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەرمەن قاتار ينفليا­تسيا­لىق كۇتۋلەرگە دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەكەنى جالپىعا بەلگىلى. ەگەر باعالار جىلدام قار­قىنمەن وسەتىن بولسا, وندا ادامدار ءتىپتى, عالام­دىق ەكونوميكالىق سەبەپتەر مەن ۇدەرىستەردى ءتۇ­سىن­بەسە دە, تەڭگەدەن قۇتىلۋعا تىرىسادى. قارجى­لىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ءالى دە تومەن دەڭگەيدە بولىپ وتىرعاندىقتان, حا­لىق­تىڭ كوپ بولىگىندە وزگە قارجى قۇرالدارىنا سەنىمسىزدىك قالىپتاستى. حالىق ءوز اقشاسىن قاي­دا سالارىن بىلمەيدى, سەبەبى كاپيتالدى سالۋ­دىڭ بالاما كوزدەرى جوق جانە اقشا ساقتاۋ, ءوز كاپيتالىن باسقارۋ جۇيەلەرى تۋرالى ۇنەمى حاباردار بولا بەرمەيدى. سوندىقتان جيناق اقشا شەتەل ۆاليۋتاسىنا اۋدارىلادى جانە ءىشىنارا «ش ۇلىقتا» جانە «كورپە استىندا» ساقتالادى. بۇل رەتتە حالىقتىڭ وسى بولىگىنىڭ پىكىرىنشە, دوللاردىڭ بالاماسى ازىرشە جوق. ەۋروعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, وندا با­عامنىڭ كۇرت قۇبىلۋىنا بايلانىستى, قازىرگى ۋاقىتتا ونى ساتىپ الۋدىڭ ءتيىمدى نەمەسە ءتيىمسىز ەكەنىن ءبىلۋ مۇمكىندىگى از. سوندىقتان حالىق ەۋروپا ۆاليۋتاسىن ۇزاق مەرزىمدى ءۇي «دەپوزيتتەرى» ءۇشىن الادى, ال دوللاردى كولەمى وبەك­تيۆتى تۇردە جوعارى بولىپ وتىرعان قىسقا مەرزىمدى جيناق اقشا ءۇشىن دە پايدالانادى.   قورجىن تۋرالى الدىن الا ويلان – ءسىز نارىقتاعى اعىمداعى احۋالدى قا­لاي باعالايسىز؟ – وتكەن جىلى ۆاليۋتا نارىعىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتكەن سەبەپتەردى تالداۋ ناتيجەلەرى بوي­ىن­شا جانە الدىڭعى كەزەڭدەرمەن سالىستىر­عان­دا, 2010 جىلى قالىپتاسقان احۋالدىڭ تەك وسى كەزەڭدە عانا ورىن العان فاكتورلارمەن سيپات­تا­لاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جەكە ماقساتتارى ءۇشىن جەڭىل اۆتوموبيلدەر اكەلۋدىڭ جەڭىلدىكتى رەجى­مىنىڭ اسەر ەتۋى سياقتى وسى فاكتورلاردىڭ ۋاقىتشا سيپاتتا ەكەنىن جانە ولاردىڭ قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساتۋ قارقىنىنا ودان ءارى اسەر ەتۋى شامالى بولاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماكروەكونوميكالىق فاكتورلار 2011 جىلى تەڭ­گەنىڭ نىعايۋىنا ارنالعان العىشارتتاردىڭ جا­سالاتىنىن راستايدى. بىرقاتار تۇبەگەيلى فاك­تور­لار, ونىڭ ىشىندە مۇناي باعالارىنىڭ ءوسۋى, رەس­پۋب­ليكانىڭ اۋقىمدى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى, نومي­نالدىق اقشالاي كىرىستەرى ءوسۋىنىڭ جىل سايىنعى قارقىنى قولما-قول شەتەل ۆاليۋ­تاسى نارىعىنا اسەر ەتەدى. شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ شاما­لى ءوسۋ قارقىنى بولعان كەزدە ساقتالاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى, جيناق اقشانىڭ قۇ­رى­لىمى (قورجىنى) تۋرالى ويلاۋ قاجەت. دوللار­دى ساتىپ الۋ جانە ولاردى ۇزاق ۋاقىتقا جي­ناق­تاۋ اسا دۇرىس ەمەس, سەبەبى قازىر دوللارعا باسقا ۆاليۋتالاردىڭ باسەكەلەس بولۋ ىقتيمالدىلىعى بار. مىسالى, قىتاي ءيۋانى اقشا جيناقتاۋ ۆاليۋتاسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا ءيۋاننىڭ نىعايۋى بايقالىپ وتىر جانە ونىڭ رەزەرۆتىك ۆاليۋتالار ساناتىنا ءوتۋى مۇمكىن. قىتاي ءيۋانىنىڭ تۇراقتىلىعى ازيانىڭ قىتاي ءيۋانىن اقش دوللارىمەن قاتار ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتا رەتىندە قولدانۋ ىقتيمالدىلىعىن تال­قىلاۋدى باستاعان ەلدەرىندە وسى ۆاليۋتاعا سەنىمدىلىك تۋعىزدى. وتكەن ءۇش جىلدان استام ۋا­قىت­تاعى يۋان رەۆالۆاتسياسى امەريكا دوللا­رىنا قاتىستى 20% استى. ناتيجەسىندە ءيۋاندى ينتەر­ناتسيونالداندىرۋ بارىسى قحر-دىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى جانە بىرتىندەپ ىسكە اسىرۋعا جانە ءيۋاندى سىرتقى ساۋدا سالاسىندا جانە سىرتقى ساۋدا وپەرا­تسيا­لا­رىندا ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتاسى رەتىندە قولدانۋ اۋماعىن كەڭەيتۋگە جاتادى. نارىقتى باسقارۋ شەبەرلىگى تەك ترەندتەردى كورۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردى ەسكەرە وتىرىپ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا. • «قرۇب تولەم بالانسى جانە ۆاليۋتالىق رەت­تەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ تولىق نۇسقاسى «سالىق جانە قار­جى» جۋرنالىندا جاريالاناتىن بولادى.