وسىدان ءدال ون جىل بۇرىن, 2001 جىلدىڭ كوكتەمىندە باسىلىم بەتىندە «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» اتتى ايدار اشىلىپ, ونىڭ اياسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى, ارتار جاۋاپكەرشىلىگى, قويار تالابى, بەرەر مۇمكىندىگى تۋرالى ماقالالار جاريالانا باستاعان بولاتىن. سول ايداردىڭ اياسىندا كەزىندە جۇزەگە اسقان جوبانىڭ ءبىرى – تاۋەلسىزدىك بەلەستەرىن جىل-جىلىمەن اڭگىمەلەپ شىعۋ ەدى. «1991», «1992», «1993»... «2001» دەگەن تاقىرىپتار عانا قويىلعان ول ماقالالار اۆتورلارىنىڭ اراسىندا زەينوللا قابدولوۆ, كامال سمايىلوۆ, ماناش قوزىباەۆ, شەرحان مۇرتازا, فاريزا وڭعارسىنوۆا, قۋانىش سۇلتانوۆ سياقتى ايتۋلى قالامگەر-قايراتكەرلەر بولىپ ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعىنا «ەگەمەن قازاقستان» وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, 2002-2011 جىلدار ارالىعىنداعى بەلەستى كەزەڭدەردى قامتيتىن ماقالالار تسيكلىن جاريالاۋدى باستاعالى وتىر. ول ماقالالار جۇرتشىلىق كۇتىپ ءجۇرەتىن «ەتجەڭدى» نومىرلەردە جاريالانباق. العاشقى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
2002 جىل, سوعان دەيىنگى جانە وسى كەزدەگى ءىس-ارەكەتتەرىمىزدى, جوسپارلار مەن ناتيجەلەرىمىزدى ساراپقا سالساق, سول امالدى تاپقان ەلدىڭ ءومىردى ءتۇبەگەيلى وزگەرتۋگە باتىل بەت بۇرعان جىلى بولىپتى. قازاقستان دەربەس تۋ كوتەرىپ شىققان سوناۋ توقسانىنشى جىلداردا ەسىمدەرى جاھانعا ءماشھۇر كەيبىر قايراتكەرلەر ەكونوميكاسى قۇلدىراعان (1990 جىلى ينفلياتسيا 3000 پايىزدان اسىپ ءتۇستى) كوپ ۇلتتى ەلدىڭ ساياسي عۇمىرى ۇزاق بولمايدى دەگەن بولجامىنان باس تارتىپ, رەسپۋبليكامىزدا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردى تمد مەملەكەتتەرىنە ۇلگى ەتۋگە كوشىپتى. بىزدە جۇزەگە اسىرىلعان, جەدەل ءارى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرىلعان شارالارعا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى نازار اۋدارا باستاعان. كەشەگى وداقتىڭ تۇسىندا ونەركاسىبى ايتارلىقتاي دامىعان رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەردى بار-جوعى ون جىلدا ارتتا قالدىرعان قازاقستاننىڭ ءار جىلى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. الىس تا, جاقىن دا ۇشقىر زامانعا تەز بەيىمدەلگەن ەلدى سەنىمدى ارىپتەس دەپ تانىدى. سونىڭ كوپ ايعاعىنىڭ ءبىرى – امەريكا قۇراما شتاتتارى كونگرەسىنىڭ جيىرما ءبىر مۇشەسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا وسى ەلگە رەسمي ساپارىنان سوڭ جازعان حات.
اتالعان حات «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2002 جىلعى 1 اقپان كۇنگى سانىندا جاريالاندى. «قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! – دەلىنگەن وندا. – بىزگە ءسىزدى حالىقتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلدىعىمەن جانە باسقا كوپتەگەن ۇلى جەتىستىكتەرمەن قۇتتىقتاۋ ءبىر عانيبەت. ءبىز ورتالىقتاندىرىلعان جوسپارلى ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن توتاليتارلىق كوممۋنيستىك قوعامنان كۇن سايىنعى ءوسىمدى كورسەتىپ وتىرعان قاۋىرت دامۋ ۇستىندەگى ەكونوميكاسى بار شىنايى اشىق جانە دەموكراتيالىق قوعامعا كوشۋ بارىسىندا قازاقستان قول جەتكىزگەن تاڭدانارلىق تابىستارمەن قۇتتىقتايمىز... ءبىز قۇراما شتاتتار قازاستان ارقىلى شىنايى دوس تاپتى دەپ بىلەمىز. ءبىز قازاقستاندا جانە ونىڭ توڭىرەگىندە بەيبىتشىلىكتى, دەموكراتيانى جانە تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرۋداعى ءسىزدىڭ كوشباسشىلىعىڭىزدى جوعارى باعالايمىز. ءبىز سىزگە جانە قازاقستان حالقىنا الداعى بارلىق ونجىلدىقتاردا كوپتەگەن تابىستارعا جەتۋدى تىلەيمىز».
قازاقستان 2002 جىلدى الەمنىڭ ەڭ ءالدى مەملەكەتىنىڭ الدىنداعى وسىنداي زور بەدەلمەن باستادى. ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىردى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسى تۇستاعى ناقتى ءوسىمى پولشا مەن ۆەنگريادا 25 پايىز بولسا, قازاقستاندا 26 پايىزعا جەتتى. باتىس ساراپشىلارى بىزدە قالىپتاسقان قارجى جۇيەسىن تمد-داعى ءۇزدىك جۇيە دەپ باعالادى جانە الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە بارلىق نەگىز قالاندى.
پرەزيدەنت «نەزاۆيسيمايا گازەتاعا» بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى وسى وڭتايلى احۋالدى سيپاتتاي كەلىپ: «نوبايلاپ ايتقاندا, بۇل دامۋدىڭ «ەكسترەمالدىق», «داعدارىستىق» مودەلىنەن جۇرت «تىرلىك ەتۋ» ەمەس, قالىپتى ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتەتىن ۇيلەسىمدى ادامي قوعام قۇرۋعا بىرتىندەپ ءوتۋ», دەگەن ەدى.
سول تۇستا «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىندا جۇمىس ىستەگەن بىزدەر, جۋرناليستەر, وسى يگى وزگەرىستەر ەلدىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرە باستاعانىن اڭعارىپ جۇردىك. ستۋدياعا ءار ءوڭىردەن الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قيىندىقتار تۋرالى اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن شاعىم-تالاپتار كۇرت ازايدى. ونىڭ ورنىنا جەر ۇلەسىن پايدالانۋ, نەسيە الۋ, وندىرىلگەن ءونىمدى وتكىزۋدىڭ جولدارىن سۇراستىرعان حاتتار كوبەيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەل ءوزىنىڭ شارۋاسىن دوڭگەلەتە باستاعان ەدى. نارىق ساناعا دا, تۇرمىسقا دا بويلاپ ەنىپ كەلە جاتتى.
مەملەكەت جاڭا دامۋ كەزەڭىنە قادام باستى. ەندى بۇرىن مۇمكىن بولماعان مىندەتتەردى شەشۋگە كىرىسۋ كەرەك ەدى. پرەزيدەنت ول مىندەتتەردى جىلدىڭ باسىندا, قاڭتار ايىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر باس قوسقان كەڭەستە ايقىنداپ بەردى. ولار: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتتالۋى, تەرەڭ ەكونوميكالىق تالداۋ مەن جوسپارلاۋ, كونتسەپتسيالار مەن باعدارلامالاردىڭ ورىن-ورنىنا قويىلعان جۇيەسى, وندىرىستىك ەمەس سالانى جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ.
وسى ورايدا ايتا كەتەيىك, مەملەكەت 2002 جىلى حالىققا الەۋمەتتىك قارىزداردى العاش رەت تولىعىمەن وتەدى. ءبىرىنشى قاڭتاردان باستاپ ايلىق پەن زەينەتاقى ءوسىرىلدى. مۇنىمەن قاتار ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى ارتتى. رەسپۋبليكا ەندى قارجىنى ەكونوميكاعا بولۋمەن بىرگە ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت سالالارىنا ماقساتتى تۇردە باعىتتاي باستادى. 2002 جىل پرەزيدەنت جارلىعىمەن دەنساۋلىق جىلى دەپ جاريالاندى. ءۇش نەگىزگى مىندەت تاڭدالىپ الىندى: حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ.
كوپتەگەن ومىرلىك ماڭىزى بار شارالاردى قيىن-قىستاۋ جىلداردىڭ وتىندە ءجۇرىپ جۇزەگە اسىرعان قازاقستان سول كۇندەردە سونشالىقتى بيىك بولماسا دا ەڭ اۋىر, ەڭ تايعاق اسۋدان اسىپ, قارسى الدىنداعى الاتاۋداي اسقارعا جىگەرلى كوز سالىپ وتىرعان جولاۋشىنى ەلەستەتىپ ەدى. ات-تۇرمانى ساي, تەك جەلدىرەتىن جەردە جەلىپ, اياڭدايتىن جەردە تىزگىن تارتىپ وتىرۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق: «جاي جۇرسەڭ – قاسىرەت قۋىپ جەتەدى, قاتتى جۇرسەڭ – قاسىرەتتى قۋىپ جەتۋىڭ مۇمكىن». ءار ءىستىڭ, ول كەزەڭدىك پە, الدە ۇزاق مەرزىمدى مە, ءوز كەزەگى بار. 2002 جىلى مەملەكەتتىڭ نازارى اۋىلعا اۋدى. مۇنىڭ دا سەبەپتەرى مەن دايەكتى نەگىزدەرى بار ەدى.
اگرارلىق سەكتوردا 1998-2001 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن رەفورما بارىسىندا 2284 شارۋاشىلىق توقىراۋعا ۇشىرادى, ياعني بانكروت دەپ جاريالاندى. 2002 جىلدىڭ قارساڭىندا 1981 شارۋاشىلىق تاراتىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, اۋىل العاشقى داعدارىس كەزەڭىندە بەلشەدەن باتقان قارىزدان قۇتقارىلدى. 35 مىڭ جەكە شارۋا قوجالىقتارى قۇرىلدى. ولار ويداعىداي نىعايۋى ءۇشىن نەسيەمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەدى. الايدا, يپوتەكالىق نەسيە الۋ ءۇشىن جەردى كەپىلگە سالۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى رەتتەلمەگەن. جەرگە جەكە مەنشىك زاڭداستىرىلماسا, ونى جاساۋ دا ءمۇمكىن ەمەس-ءتى. وسىعان ءسايكەس پرەزيدەنت 2002 جىلى ءساۋىر ايىندا جاريالانعان قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇكىمەتكە «جەرگە جەكە مەنشىك تۋرالى» زاڭ جوباسىن جاساپ, پارلامەنتكە ۇسىنۋدى تاپسىردى.
بۇل جىلدى ەسكە العاندا وسىعان ارنايى توقتالۋىمىزدىڭ سەبەبى بار ەدى. زاڭ جوباسى پارلامەنتتە بارىنشا قىزۋ تالقىلاندى. جەرگە مەملەكەتتىك مەنشىكتى جاقتاۋشىلار حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ۇلتتىق ءمۇددەگە جۇرەكپەن قارايتىن شىعارماشىلىق ەليتا جەر ساتۋ وتاندى ساتۋ دەپ دابىل قاقتى. قايسىبىر توپتار وعان ساياسي استار بەرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحي قۇقىنا قول سۇعۋ تۇرىندە ايىپتادى. ال پارلامەنتتەگى پىكىرتالاس نەگىزىنەن جەر تەلىمدەرىن ولاردى شارتتى يەلەنۋشىلەرگە تەگىن ءبولىپ بەرۋ, جەكە مەنشىككە ساتىلاتىن جەردىڭ كولەمى, ونى انىقتاپ بولۋدەگى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇقى سەكىلدى وتكىر ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى. جەردى ساتۋدان تۇسەتىن قارجى تۋرالى دا داۋ تۋدى. وسى جانە باسقا وي مەن مۇددە قايشىلىقتارى شيەلەنىسە كەلىپ, جىل وتكەننەن كەيىن ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتتى. سوڭى وسىلاي اياقتالعان جەر زاڭى 2002 جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعاسى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ەل ۇعىمىنداعى كەيبىر قۇندىلىقتارى نارىق اتتى ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قاعيدالارىمەن بىردەن قابىسا قويمايتىنىن كورسەتتى. ۇلتتىق سەزىم مەن سانا نارىقتانۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ەدى.
* * *
ەڭسەسىن تىكتەپ, قازاق ەسىمدى بايىرعى حالىقتى جاھانعا جاريا ەتكەن, پرەزيدەنت سوزىمەن ايتساق: «ۇلتتىڭ بەدەلىن قايتارىپ بەرگەن» جاس مەملەكەت وتكەن ون جىلدا يگەرگەن جەتىستىكتەرىن ودان ءارى باياندى ەتۋ ءۇشىن عالاممەن قاناتتاسا وركەندەۋگە ءتيىستى. سوندىقتان دا 2002 جىل قازاقستاننىڭ الەممەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ارنالعان ءىس-شارالارىنا تولى بولدى. ەلباسىنىڭ اقپان ايىندا قاۋىرت دامىپ كەلە جاتقان ۇندىستانعا ساپارى ەۋروپا مەن قىتايدا جالعاستى. وسى العاشقى ساپاردا پرەزيدەنت ءۇندىستان – قازاقستان بىرلەسكەن دەكلاراتسياسىنا قول قويۋمەن بىرگە 15 ميلليون حالقى بار دەلي قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي ەسىمىنىڭ بەرىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. ميللياردتان استام ءۇندى حالقى قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىنا وسىلاي قۇرمەت كورسەتتى. بۇل الاش جۇرتىنىڭ جاھانعا ەكونوميكالىق ءال-قۋاتىمەن, ساياسي پاراساتىمەن تانىلۋمەن بىرگە رۋحاني جاقىنداسۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى ەدى.
حالىقارالىق قاتىناستا وسىلاي جەمىستى باستالعان جىل قازاقستاننىڭ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايماقتىق قانا ەمەس, الەمدىك مانگە يە بولعان اسا ماڭىزدى يدەيالارىنىڭ سالتانات قۇرعان جىلىنا اينالدى. 2002 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. 1996 جىلى ەلباسى تىكەلەي ۇيىتقى بولىپ, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي مەن تاجىكستان مەملەكەتتەرى اراسىندا شەكارالىق قاۋىپسىزدىك پەن سەنىمدى نىعايتۋ جانە اسكەري كۇشتەردى ءوزارا قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىم تۇرىندە دۇنيەگە كەلگەن ۇيىم جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى حارتياسىنا, ايماقتىق تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىم جونىندەگى كەلىسىمگە جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. بارلىق تاراپتار بۇل قۇجاتتاردى جوعارى باعالاپ, الەمدىك ساياساتتا ناقتىلىققا اينالعان ءىرى تاريحي وقيعا دەپ مالىمدەدى.
وسى 2002 جىلى قازاقستان ءۇشىن دە, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىمىنە مۇشە بولعان باسقا دا مەملەكەتتەر ءۇشىن دە ساياسي-ستراتەگيالىق ءمانى ەرەكشە تاعى ءبىر شەشىم قابىلداندى. كاسپي جاعالاۋىندا باس قوسقان ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي مەن تاجىكستان رەسپۋبليكالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى ورتالىق ازياداعى ۇجىمدىق جەدەل ارەكەت كۇشتەرىنىڭ تۇراقتى وپەراتيۆتىك توبىن قارجىلاندىرۋ, بىرلەسكەن اسكەري شتاب قۇرۋ, ءاسكەري-تەحنيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن تياناقتادى. ەندى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وڭتۇستىك شەبىنە سىرتقى كۇشتەردىڭ قاۋپى تونگەن كەزدە بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر بىرىگىپ تويتارىس بەرە الاتىن ەدى. مۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى «قامسىزداندىرۋ ءپوليسى» دەپ اتادى.
2002 جىلدىڭ قازاقستاندا تۋعان وي-ۇسىنىستاردىڭ تۇپكى ءمانىن جاھان دا, عالامنىڭ ءبىر ءبولشەگى – تمد ەلدەرى دە بۇرىنعىدان دا تەرەڭ ۇعىنعان, ىنتىماقتاستىقتا ۇيىتقان جايدارى ءجۇزدى جىل بولعانىنا ايعاق كوپ. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ كەزەكتى ءماجىلىسى سونىڭ ءبىرى عانا. وسى قاۋىمداستىقتىڭ قۇرىلۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ۇيىتقى بولعانى بەلگىلى. الەمدە جاھاندانۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان كەزدە ۇلان-عايىر كەڭىستىكتىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ۇيلەستىرە دامۋ ماقساتىنان تۋعان ەۋرازيا يدەياسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءومىرشەڭدىگىن دالەلدەي تۇسكەن ەدى. وسى ماجىلىستە قاۋىمداستىق تامىرىن تەرەڭگە جايا الاتىنىن كورسەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى توراعالىق ەتكەن باسقوسۋدا الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر كەزىندە قاۋىمداستىقتىڭ ىشكى رىنوگىن قورعاۋى, ءوزارا ساۋدادا دەمپينگكە قارسى جانە وتەمدىك شارالاردى قولدانباۋ, تەرروريزم مەن ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس, باسقا دا وزەكتى ءماسەلەلەر دايەكتەلدى. ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ بولاشاقتا ەكونوميكالىق وداققا اينالۋىن مۇشە ەلدەر باسشىلارى قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
2002 جىل وسىلايشا ايماقتىق ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تاعدىرلى شەشىمدەرگە تولى جىل بولدى. ەۋرازيا قۇرلىعى قازاقستاندى ءوزارا ىقپالداسا وركەندەۋدىڭ ۇلاعاتتى شاڭىراعىنا اينالدىرعانداي ەدى. الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتى مەن سارىارقانىڭ توسىندەگى استانادان شارتاراپقا جاڭا عاسىردىڭ تىڭ وي-بايلامدارى تاراپ جاتتى. قازاقستان جانە ونىڭ پرەزيدەنتى, اسىرەسە, ازيا قۇرلىعى ءۇشىن بارىنشا ءتيىمدى ومىرلىك شەشىمدەرگە عۇمىر بەردى. الماتىدا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى تابىستى ءوتىپ, «الماتى اكتىسى» قابىلداندى. «ون جىل بۇرىن, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋشىلار, – دەدى ءسامميتتى اشۋ كەزىندەگى ءسوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ, – وسى زامانعى وزەكتى پروبلەمالاردى تالقىلاۋ, ءححى عاسىر سىناقتارىنا بارابار شارالاردى تالداپ جاساۋ ءۇشىن ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ تۇراقتى ارەكەت ەتەتىن كەڭەسىن شاقىرۋ تۋرالى مەنىڭ ۇسىنىسىما تۇسىنىستىك تانىتىپ, قولداۋ بىلدىرگەن بولاتىن... مەن جوعارى دەڭگەيدە كەڭەس شاقىرۋدى ءبۇكىل ازيا اۋماعىنىڭ 90 پايىزىن الىپ جاتقان مەملەكەتتەر قولداعانىن قاناعاتپەن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ولاردا ءۇش ميللياردقا جۋىق حالىق, ياعني جەر شارى حالقىنىڭ جارتىسى تۇرادى. ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ جيىنتىق ەكونوميكالىق الەۋەتى تاڭدانارلىق جانە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ سۇبەلى فاكتورى بولىپ تابىلادى. ازيا ەلدەرىندەگى جالپى ىشكى ءونىم دوللارلىق بالامادا 13 تريلليونعا جۋىقتايدى».
قازاقستان پرەزيدەنتى وسىنشا قۋاتتى, ءوزارا ىقپالداسۋ باعىتىندا جاڭا كەلىسىمدەرگە كەلۋ ارقىلى ودان دا قۋاتتانا الاتىن ازيانى اۋقىمدى قاقتىعىستارعا ۇرىنباۋعا, جاعدايدى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستا ۇستامدىلىق پەن جاۋاپتىلىق تانىتۋعا شاقىردى. الماتى اكتىسىنە بىرقاتار تمد مەملەكەتتەرىمەن بىرگە ەگيپەت, ءۇندىستان, يران, يزرايل, قىتاي, پاكستان, رەسەي, تۇركيا, موڭعوليا پرەزيدەنتتەرى قول قويدى.
قازاق ەلى وسىلاي الەم تورىنە ورلەدى. حالىقارالىق ساياسي كەڭىستىكتە جاڭا كەمەلدى مەملەكەت پايدا بولدى. 2002 جىل الەمنىڭ كۇنتىزبەسىنە قۇرلىقتار مەن ەلدەر تاعدىرلارى توعىسقان ءساتتى كەزەڭ رەتىندە جارقىن جۇزبەن ەندى.
* * *
رەسپۋبليكامىزدىڭ وسى جىلداعى ءار قادامىنا سىرتقى ەلدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۇراقتى نازار اۋدارىپ كەلىپتى. سولاردىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ «ريا نوۆوستي» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ تىڭعىلىقتىلىعى ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. اگەنتتىك 2002 جىلعى 26 اقپاندا نۇرسۇلتان نازارباەۆقا احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىق تاپسىرىلعانىن حابارلاعان. قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وسى سىيلىعىنا بۇدان بۇرىن تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمان دەميرەل يە بولعان ەدى.
ەلباسى وسى جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ پرەزيدەنتى دجەيمس ۆۋلفەنسونمەن كەزدەسكەن. ەكى جاق قۇنى 700 ميلليون دوللار بىرىككەن باعدارلاما ازىرلەۋ ۇستىندە ەكەنىن مالىمدەگەن. ال 29 ءساۋىردە پرەزيدەنت ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالاۋدى ۇسىنادى. 9 قىركۇيەكتە قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى استانادا ەكى ەلدىڭ شەكارالارىن رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوز ويداعىداي اياقتالعانىن مالىمدەيدى. بۇرىن داۋلى بولىپ كەلگەن ءۇش بولىك تۋرالى ورتاق شەشىم قابىلدانعان. 17 قازاندا قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى گريگوري راپوتا قاۋىمداستىق شەڭبەرىندە بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىك قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. 24 جەلتوقساندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ساپارىن حۋ تسزينتاو جوعارى باعالايدى. پەكين ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسوز سويلەگەن قازاقستان باسشىسىنا قۇرمەتتى دوكتور اتاعى بەرىلەدى.
2002 جىلى جارىق كورگەن ءتۇرلى اقپارات قۇرالدارىن پاراقتاساڭىز جۋرناليستەرگە پرەزيدەنتتىڭ ەسىگى اشىق بولعانىن كورەسىز. ءجيى سۇحبات بەرگەن, «ءتورتىنشى بيلىك» وكىلدەرىنىڭ قازاقستاندا وتكەن فورۋمدارى مەن جيىندارىنا تۇگەل قاتىسىپ, جۋرناليستيكانىڭ حالىق, مەملەكەت ومىرىندەگى ىقپالى تۋرالى وي بولىسكەن.
جالپى العاندا, وسى جىلدى – جۋرناليستەر جىلى بولدى دەسەك تە ارتىق ەمەس. 26 ساۋىردە الماتىدا ءبىرىنشى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم جۇمىسىن باستادى. 13 ناۋرىزدا استانادا قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسى ءوتتى. ماۋسىمنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە لەنينوگوردا باستالعان «ەۋرازيا شەڭبەرى» جاس جۋرناليستەر فورۋمى كەندى التايداعى ريددەردە اياقتالدى.
بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە تالپىنعان قازاقستان ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ءوزارا ىقپالداسا وركەندەۋگە, ورىن الىپ كەلگەن جانە كورىنىس تاۋىپ وتىرعان كەرەعارلىقتاردى پاتۋامەن رەتتەۋگە پەيىلدى جاھان ءۇشىن دە ءماندى ەدى. سوعان وراي ءبىرىنشى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمعا الىس-جاقىن ەلدەردىڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا عالامنىڭ 63 مەملەكەتىنەن 400-دەن استام دەلەگات قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا اۋزى دۋالى, قۇرلىقتار تۇگەل تانىعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, وتكىر ويلى تانىمال جۋرناليستەر, تورتكۇل دۇنيەگە جاعالاي حابار تاراتاتىن, مەملەكەتارالىق ساياساتتا ىقپالدى تەلەراديو اگەنتتىكتەرىنىڭ باسشىلارى, شىعارماشىلىق دارىنىن شارتاراپ قۇرمەتتەگەن قالامگەرلەر بار ەدى.
مەديا-فورۋمنىڭ جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسىپ, ءسوز سويلەۋى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى. ەلباسى الەمدىك تۇراقتىلىقتا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ورنالاسۋى جاعىنان گەوساياسي ىقپالى ايتارلىقتاي قازاقستاننىڭ جاھانداعى جاڭا رولىنە جان-جاقتى توقتالدى. «كاسپي ءححى عاسىرداعى دامۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەنەرگەتيكالىق بازاسىنا اينالۋدا, – دەدى پرەزيدەنت. – اتلانت جانە ەۋرازيا ساياساتى ناق وسىندا قيىلىسادى دەپ بەلگىلەنۋدە. سوندىقتان دا, ءبىز مۇندا مۇددەلەردىڭ ىمىرالاسپاس تايتالاسىنا جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. بۇكىل الەم ءۇشىن مۇندا تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىق ايماعىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى».
2002 جىلدىڭ ايتۋلى ساياسي-رۋحاني وقيعالارىنىڭ بىرىنە اينالعان وسى مەديا-فورۋم دەموكراتيالىق ۇستانىمداردىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ءسوز بوستاندىعى قازاقستاندا الەمدىك تالاپقا ساي ەكەندىگىن كورسەتتى. رەسپۋبليكا بۇل سالادا دا تمد ەلدەرىنەن وق بويى وزىق ەدى. 13 ناۋرىزدا استانادا وتكەن قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرىنشى كونگرەسىندە وسى العى قادامعا لايىقتى باعا بەرىلدى, اقپارات قۇرالدارى ەركىن بولا وتىرىپ, حالىق پەن مەملەكەتتىڭ ءمۇددەسىنەن تىس قالا المايتىندىعىنا نازار اۋدارىلدى. كونگرەستىڭ شاقىرىلۋىن اۋەلدەن قولداعان پرەزيدەنت وندا دا باعدارلامالىق ءسوز سويلەدى. وسى كونگرەستە ەلباسى باق-تاعى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى تۇعىرلى وي قوزعادى. تەلەارنالاردا وتاندىق كينوفيلمدەر, مۋلتفيلمدەر, ارحيۆ ماتەريالدارىن كورسەتۋدىڭ ەسەبىنەن مەملەكەتتىك تىلدەگى حابار تاراتۋ اۋقىمىن تولتىرا الۋى كەرەك. قازاق تىلىنە اۋدارىلعان الەم كينوسى التىن قورىنىڭ ەكى مىڭنان استام فيلمدەرى سۇرلەنىپ جاتىر. انا تىلىمىزدەگى راديو-تەلە باعدارلامالاردى دايىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ماقساتتى تۇردە ارنايى ءبولۋ كەرەك. ناق وسى نۇسقاۋ, پرەزيدەنتتىڭ اقپاراتتاعى ءتىلدى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ءجونىندەگى تاپسىرماسى تاريحي مانگە يە بولدى دەسەك, ورىندى ايتقانىمىز. 2002 جىلى قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ ۇلەسى بارلىق باعدارلامالاردىڭ ەلۋ پايىزىن قۇراۋى جونىندە تالاپ قويىلۋى جانە وعان ۇلتتىق ءمان بەرىلۋى رۋحاني ءومىرىمىزدەگى ەلەۋلى جەڭىس ەدى. ەلباسى وسى كونگرەستە قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ بەدەلى بيىكتەپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتتى. «مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانعان شارالاردىڭ ەشقايسىسى دا جۋرناليستەردىڭ ءوزىنىڭ ىنتاسى مەن ىسكەرلىگىنسىز پارمەندى بولمايدى. مىسالى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ءبىر جىلدىڭ وزىندە تارالىمىن 27 مىڭ داناعا ارتتىرا الدى. مىنە, وسىنداي باق-تارعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت (2002. ودين گود پرەزيدەنتا. ا., 2003., 235-بەت).
2002 جىلى قازاقستاندا باق-قا وسىنشا ءمان بەرىلۋى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قۋاتى رۋحاني-الەۋمەتتىك وزەكتى مىندەتتەرمەن ناقتى اينالىسۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋعىزعانىن كورسەتەدى. وسى جىلى قازاق جۋرناليستيكاسى جاھانعا قۇلاش ۇرىپ, الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە ءساتتى كىرىگە باستاعانىن دالەلدەدى.
* * *
تاۋەلسىز ەلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن كوز الدىڭنان وتكىزسەڭ, ۋاقىت جاعىنان العاندا سونشالىقتى قىسقا, اتقارىلعان ىستەر تۇرعىسىنان قاراعاندا سونشالىقتى ۇزاق ەكەنىن اڭعاراسىڭ. 2002 جىلدا تىندىرىلعان الەمدىك, ەلدىك, ايماقتىق اۋقىمداعى شارالار, بەينەلەپ ايتقاندا, عاسىرعا جۇك بولعانداي. ولاردىڭ قاي-قايسى دا ماڭىزدى, شۇعىل ءارى ومىرشەڭ. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن جانە تاباندىلىعىمەن ءجۇزەگە اسىرىلعان قىرۋار جۇمىس بۇگىنگى كۇننىڭ مۇراتىن قامتي وتىرىپ, بولاشاققا قۇلاش ۇرادى. ءوز ىشىندەگى ارمان-مۇراتتاردى تياناقتاعان ەل ەندى الىستاعى اعايىنعا جۇرەك جىلۋىمەن قاراپ, عاسىرلاردىڭ قولدان شىعارىپ العانىن تۇگەندەۋگە كىرىسكەن. ەرتەڭگى كۇنگە الەمدەگى باۋىرلارمەن بىرگە اتتانۋدى كوكسەگەن.
23 قازاندا ەكى دۇنيەنىڭ ەسىگى, ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى – تۇركىستاندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايى باستالدى. ەۋروپادان, ازيا مەن رەسەيدەن, قيىرداعى قىتايدان قانداستارىمىزدىڭ ىستىق ءسالەمىن ۇكىلەپ جۇزدەگەن ەنشىلەسىمىز جەتتى. اتاجۇرتتى ءبىر كورۋ ارمان بولعان اعا-قارىنداسقا قازاق دالاسى قۋانىشپەن قۇشاق جايدى. اتامەكەننىڭ ايبىندى دا ابىرويلى ەكەنىن پاش ەتكەنشە اسىقتى. قۇرىلتايدا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ سىرت جەرلەردە تۇراتىن وتانداستارعا سوڭعى ون جىل بويى ۇدايى قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتقانىن, بۇل تاريحي پارىز, اتا-بابالارىمىزدىڭ وسيەت-مۇراتى ەكەنىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن مالىمدەدى. الىستاعى اعايىنعا سوناۋ الاساپىراندانعان 90-شى جىلداردا قولۇشىن سوزعان, بۇگىندە ۇشاقپەن كوشىرىپ الىپ جاتقان جالعىز ەل – قازاق ەلى. بۇل بايلانىس ءاردايىم نىعايا تۇسەدى, شەت جەرلەردەگى باۋىرلار قازاقستانمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەيدى. قاي قياندا جۇرسە دە, ازات ەلىمەن بىرگە تاۋەلسىز. «شەتەلدەردەگى وتانداستاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بويىنشا سىرتتاعى ءار قازاق تۋعان ەلىنىڭ قورعاۋىنا الىنعان. وسى قۇرىلتايدا ونىڭ جاڭا نۇسقاسى قابىلداندى.
قازاندا جەر-انا جەمىسىن ەل داستارقانىنا شاشۋ عىپ شاشقاندا, تۇركىستاندا التى الاشتىڭ عالامعا قانات قاعىپ كەتكەن ۇل-قىزى رۋحاني تۇلەدى, قازاقتىڭ زامانى تۋعانىنا قايتا-قايتا سەندى, تۋ ۇستاپ تىزە قوستى. 2002 جىل وسىلاي كىندىگى – التايداعى, جاماعاتى – جاھانداعى ۇلتتىڭ الەمىنە باۋىرمال جىل بولىپ ەلجىرەدى. وسى جاز ديدارلى كۇندەرى قازاقستان ىستامبۇلدا تۇرىك اعايىندارمەن دە قاۋىشىپ جاتقان بولاتىن. وندا الماتىنىڭ مادەني كۇندەرى وتكەن-ءدى. ءتۇبى ءبىر جۇرت قازاق ونەرىنە ءشولىن قاندىردى. ۇلى دالا اۋەنىنەن ورتاق تاريحتىڭ سارىنىن تاۋىپ, كونە عاسىرلارعا ءۇڭىلدى. اتاجۇرت سىزدەر بولساڭىزدار, اناجۇرت ءبىز ەدىك, الداعى زامان تانىسۋ مەن تابىسۋ زامانى بولسىن دەستى. تۇركياداعى 20 مىڭ قازاق ەرتىس اعىپ كەلگەندەي, ەسىل شالقىپ جەتكەندەي شاتتاندى.
2002 جىلى حالىق بولىپ رۋحاني تۇلەدىك. تاۋەلسىزدىكتى تاريحي قۇشتارلىقپەن, سەزىم تۇنعان جۇرەكپەن قۇلاي ءسۇيۋ ازدىق ەتەتىنىن پايىمدادىق. ازاتتىقتىڭ الدىندا بارشامىز قانشالىقتى تەڭ بولساق, سونشالىقتى جاۋاپتى ەكەنىمىزدى اڭعاردىق. جول باستار تۇلعا شىقپاي, باۋىرداعى پەرزەنت ازامات ۇلعا اينالمايتىنىن تۇسىندىك. ەلباسى كوكەيگە قايتا-قايتا قۇيعانىنداي: «ەڭسەسى بيىك ەلدىككە ەسى كەتكەن عانا توپىراق شاشاتىنىن, حالقىنا جانى شىنداپ اشيتىن قايراتكەر ورعا جىعاتىن ەمەس, ورگە شىعاتىن جول سىلتەيتىنىن, ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋ كەرەكتىگىن, رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الاتىنىن, مەملەكەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – قازاق حالقى ەكەنىن, ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا بولاتىنىن, بىزگە ەندى ۇلكەن ۇلتقا ءتان ءتوزىم مەن سابىرلى مىنەز قاجەتتىگىن ۇقتىق. باسقاعا جالتاقتايتىن كۇننەن كەتتىك, ەگەمەن ەل بولۋدىڭ ەڭ اۋىر بەلەسىنەن وتتىك». جىل ەل ساناسىنداعى وسىنداي جاڭعىرۋمەن شۇرايلى ەدى.
رۋحاني قۋاتتانۋدىڭ وتاندىق ءتولتۋما ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولسا, 2002 جىلى ونىڭ توعىزىنشى سەسسياسىندا جاڭا دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. ول نەگىزىنەن ءۇش ماقساتقا ارنالدى: ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى رەتىندە كونفەسسيالىق ءۇن قاتىسۋ; ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن ايقىنداۋ; ۇلتارالىق قاتىناستاردى قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرۋ.
اسسامبلەيا سەسسياسىندا پرەزيدەنت شارتاراپتى تولعاندىرعان ساۋال سالدى: «جاھاندىق كونفەسسياارالىق قاقتىعىستىڭ قاتەرى قانداي؟ ءوركەنيەتتەردىڭ بەتپە-بەت كەلۋىن بولدىرماي كەتەتىندەي باسقا جول بار ما؟». الەمنىڭ مازاسىن الا باستاعان وسى سۇعاناق سۇراقتىڭ جاۋابىن دا ءوزى بەردى.
اشىق اقپاراتتىق قوعام كەز كەلگەن كونفەسسيانىڭ كوزقاراسىن تاراتۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ءححى عاسىردى ءدىنىنىڭ عانا ەمەس, ءدىننىڭ اتىن جامىلعان ءوزىنىڭ يدەولوگياسىن «ەكسپورتقا» شىعاراتىن عاسىرعا اينالدىردى. وسىنداي جاعدايدا ءدىني فاكتوردىڭ ساياساتتانۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى. قازاقستاندا ءدىن ءوزىن ەتنوستىق نەمەسە ساياسي قاۋىمداستىقتارعا قارسى قوياتىن, رايىنان قايتپايتىن باسەكەلەستىك بەينەسىندە ەمەس, ۇلت وكىلدەرى مادەنيەتىنە سان تۇرلىلىك بەرەتىن قوسىمشا سيپات رەتىندە كورىنىس تابۋعا ءتيىس. بىزدە مۇنداي تاجىريبە بار.
ەل قاۋىپسىزدىگىنە كەلسەك, ول – ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن تولىق ىسكە اسىرۋ دەگەن ءسوز. ءبىر ادامنىڭ ەركىندىگى كەلەسى ادامنىڭ ەركىندىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى كەرەك. زاڭعا ق ۇلىقتىلىق ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ باستى شارتى. ەل قاۋىپسىزدىگى, سونداي-اق, قازاقستانداعى ءاربىر ەتنوستىڭ قاۋىپسىزدىگى. بۇل ماقساتتار الەۋمەتتىك-رۋحاني ءومىردى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان وراي سەسسيادا ازاماتتىق قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مەن دامىتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەيتىن رەسپۋبليكالىق تۇراقتى كەڭەس قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى.
اسسامبلەيا دەلەگاتتارى وسىمەن بىرگە ۇلتتىق ساياساتتا قازاقستاننىڭ ءوز مۇددەسى بولا الاتىنىن مالىمدەدى. ۇلتارالىق قاتىناستاردى ايقىنداۋدىڭ مۇلدەم داۋسىز, بارلىق ەلدەر ءۇشىن بىردەي قولايلى ۇلگىسى دە, تاجىريبەسى دە جوق. سوندىقتان بۇگىندە ەشكىم دە باسقا ەلدەرگە ۇلتتىق ساياساتتىڭ ءوزى تاڭداعان مۇددەسىن ۇسىنا المايدى. ءار مەملەكەتتىڭ تاريحي-مادەني قالىپتاسۋ جولىنا ۇيلەسىمدى ۇلتارالىق دارا كوزقاراسى بولۋعا ءتيىس.
2002 جىلى ىزدەنىسكە, ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا, رۋحاني دا جاڭعىرۋعا باعىتتالعان جىگەرلى ۇمتىلىسقا تولى جىلى قازاق ەلىنىڭ قاي جاعىنان دا كەمەلدەنە تۇسكەنىن كورەسىڭ. وسى كەزەڭدە جاۋاپسىز قالعان ساۋال جوق, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىنگەن مۇراتتار ناقتى قولعا الىنعان, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق دامۋ جولدارىنا دەيىن ويلاستىرىلعان. عىلىم مەن ەكونوميكانىڭ ۇندەسۋىنە قول جەتكىزۋگە كىرىسىپپىز. عالىمداردىڭ الدىنا كۇردەلى مىندەتتەر قويىلدى. ەندى ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ, يننوۆاتسيالىق وركەندەۋ باعدارلاماسىن دايەكتى جۇزەگە اسىرۋ جۇكتەلدى. ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە, يننوۆاتسيالىق بەلدەۋ, نارىقتىق-ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك سەكىلدى تىڭ ۇعىمدار عىلىمي اينالىمعا ەندى.
ءتۇيىپ ايتساق, قازاقستان 2002 جىلى نارىق دەپ اتالاتىن جارىسۋ, جاعالاسۋ, باسەكەلەسۋ, تالاسۋ مەن تارتىسۋ جولىنا ءتۇسىپ قانا قويماي, وسى جويداسىز الاماندا قامشى سالدىرمايتىن شاعىنا جەتتى. ءبىر ساتكە دە ايالداي المايتىن تاعاتسىز ۋاقىت «تاڭعى ءناسىپ – تاڭىردەن» دەيتىن قازاققا «وسىناۋ الاماندا توگىلگەن تەردىڭ ءدامى اششى, جەمىسى ءتاتتى» دەگىزدى. جىلدان جىلدىڭ مويىنى وزىق بولۋى داستۇرگە اينالدى.
ءححى عاسىردىڭ قازاقتىڭ جۇلدىزى جاناتىن عاسىرى بولاتىندىعىنا حالىق كامىل سەندى.
الدان سمايىل, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
