ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ماڭگىلىك ەل» اتتى جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ ىشكى مازمۇنىن, سىرىن, رۋحىن, باستى شارتتارىن جىلىكتەپ-جىكتەپ, پايىم-پاراساتپەن تولعاپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى – ماڭگىلىك ەلدىڭ ۇلى تاريحى», «تاۋەلسىزدىكتىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى – ماڭگىلىك ەل» جانە دە وسى ءبىر التىن يدەيانىڭ وزەگىندە «تاريحتىڭ, مادەنيەتتىڭ, ءتىلدىڭ بىرلىگى» دە جارقىن كورىنىس تابارى ءسوزسىز دەپ قاداپ ايتتى, قاسيەتتى ۇعىمنىڭ ءتۇپ-توركىنىن كورەگەندىكپەن, كەمەڭگەرلىكپەن ناقتىلاپ بەردى.
«ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىنىڭ تاريحى تۇركى قاعاناتى زامانىنان (552-745 جىلدار) باستاۋ الادى. ياعني, ۇلى جىراۋ يوللىع – تەگىن تۋىنداتقان كۇلتەگىن جازۋىندا «ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ, وندا تۇركى حالقى توق», «ەل ۇستاپ, تورەلىك ەتكەن», «ەل بولسىن», «ەل باسشىسى» دەيتىن نۇسقا سوزدەر قاشالىپ جازىلعان. عاسىرلار تۇڭعيىعىندا ادامزات وركەنيەتى تاريحىنداعى ۇلى قۇبىلىس رەتىندە ەسەپتەلەتىن تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە تۇركى قاعاناتىنىڭ بايتاق تەرريتورياسى, مەملەكەتتىك يدەولوگياسى, ءتىلى, اسكەرى, قۇقىقتىق جۇيەسى, تاريحى, ءداستۇرى بولعانى كەلىستى باياندالعان. «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى – زايىرلى قوعام قۇرۋ. ەلباسى «ۇلتتىڭ تانىمىن دا, تاريحىن دا تولعايتىن ءسوز «ماڭگىلىك ەل بولۋى كەرەك» دەپ جازدى ءوزىنىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى»دەيتىن ساليقالى ەڭبەگىندە. وسى ورايدا ۇلى دالا ەلى – ماڭگىلىك ەل – تاۋەلسىز قازاقستان دەيتىن ۇعىمداردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەرەڭ تامىرلاستىعىن قاپىسىز تانىتقان.سوندىقتان دا «ماڭگىلىك ەل» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كوكەيكەستى ماسەلە بولسا كەرەك-ءتى. بۇل ينستيتۋت مىنانداي ماسەلەلەردى, اتاپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ رۋحانياتى, ءتىلى, تاريحى, ءداستۇرى, ەتنوگرافياسى, ارحەولوگياسى, گەوگرافياسى, ەكولوگياسى, ونەرى, مادەنيەتى, قۇقىقتىق-كونستيتۋتسيالىق جۇيەسى, سوت بيلىگى, بيلەر ينستيتۋتى, ابىزدار ينستيتۋتى, باتىرلار ينستيتۋتى, شەجىرەتانۋ, دالا دەموكراتياسى مەن فيلوسوفياسىن قامتىپ, ەلباسى ايتقانداي, « ۇلى دالادا تۇرعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشتەرىمىز» – «تاريحي-رۋحاني وقۋلىقتارىمىز» جان-جاقتى, تولىق زەردەلەنۋگە ءتيىس. ماسەلەن, مەملەكەت باسقارۋ, ەل بيلەۋ ونەرىنە قاتىستى شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى جاساعى», قۇبىلاي حان زامانىنىڭ «اق تاريحى», 1640 جىلعى «موڭعول-ويرات زاڭى», (اتاپ ايتقاندا, ەل بيلەۋشىنىڭ ا) ءۇش ۇلى قىزمەتى, ءا) ءتورت ۇلى بيلىگى, ب) توعىز ۇلى رامىزدەرى, ۆ) التى ۇلى وسيەتى, گ) جەتى ۇلى ءىلىمى, ءاز تاۋكە حان ۇيىمداستىرعان «جەتى جارعى» قۇقىقتىق-كونستيتۋتسيالىق قۇجاتتارىنداعى ومىرشەڭ قاعيدالار, ۇستانىمدار قولدانىسقا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. ۇلت رۋحانياتىنىڭ بەلومىرتقاسى ۇلت ءتىلى – تەرەڭ تامىرلى, سان سيپاتتى تاريحي-مادەني قۇبىلىس. اباي ء«تۇبى تەرەڭ ءسوز ارتىق, ءبىر بايقارسىز» دەگەندە وسى ءبىر كۇردەلى جايتتى مەڭزەگەن. اسىلى, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا مىڭجىلدىقتاردىڭ سىرى مەن قۇپياسىن ساقتاعان ءسوز-ۇعىمدار, ءسوز-وبرازدار, ءسوز-سيمۆولدار بار. ماڭگىلىك ەلدىڭ مىڭ قىرلى ماڭگىلىك – قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىن كۋالاندىراتىن, اتاپ ايتقاندا, اتيللا, ەستەمي, كۇلتەگىن, شىڭعىس حان, ءامىر تەمىر زامانىن تولعاعان تاريحي ادەبيەتتەردە «قاعان», ء«باھادۇر», «حان», «تۇمەن», «نويان», «جاساق», «تورسىق», «مەرگەن», «كوبەگەن» ( ۇلى حاننىڭ ۇلدارى), «تارحان», «ماڭگى», «جارلىق», «قۇرت», «اربا» «مۇحيت», «تەڭىز» دەيتىن سوزدەر بار. الاش كوسەمدەرى شوعىرلانعان اباي اتىنداعى قازپي-دە 1930-جىلداردا «حالىق ءتىلى», «جازبالار مەن ەسكەرتكىشتەر», «مۇراعاتتاۋ مەن دەرەكتانۋ» دەيتىن پاندەر وقىتىلعان. بۇل ونەگەلىك باستامانىڭ باستى سەبەبى – ۇلت رۋحانياتى, ءتىلى, مادەنيەتى, تاريحى ەجەلگى زامانداردان باستالاتىندىعىن تەرەڭ تانىعاندىقتان. ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ (1917-2010) ء«تىل قورىن جينايىق» دەگەن بايىپتاماسىندا بىلاي دەگەن: «قىتاي ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 2 عاسىر بۇرىن جيناي باستاعان. سودان بەرى قىتاي حالقىنىڭ ءبىر ۇلىلىعى بار – ءاربىر پاتشاسى, مەيلى نادانى, مەيلى عالىمى بار, ءوز داۋىرىندە ءبىر-ءبىر ءتىل قورىن جيناتىپ, سوزدىك جاساتىپ كەتەدى. ماو تسزەدۋن ۋاقىتىندا 1956 جىل مەن 1964 جىلدىڭ اراسىندا ون جىل 264 مىڭ ادامعا اقشا بەرىپ, ايلىق بەرىپ جيناتىپتى». مىنەكي, پاتريوتيزم دەگەن وسى. گرەك تىلىندە 5 ملن, اعىلشىن تىلىندە 490 مىڭ ءسوز بار. ال بىزدەگى ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ, تاريحي, مادەني, ەتنوگرافيالىق, ادەبي, تىلدىك, الەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تارازىلانعان جوق. بۇل دا «ماڭگىلىك ەل» ينستيتۋتىنىڭ كەلەلى ءبىر ءىسى بولماق. نەگىزىندە, ۇلى ماقساتتى دىتتەيتىن «ماڭگىلىك ەل» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى نەمەسە ۇكىمەتى قاسىندا ۇيىمداستىرىلۋعا ءتيىس. زادىندا, ماڭگىلىك ەلدىڭ مۇراتى – ۇلتتىق تاريح پەن رۋحانياتتى, حالىقتىڭ دانالىق, ىزگىلىك قاعيداتتارىن, ءداستۇر قۋاتىن ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن كوركەيتۋگە قىزمەت ەتكىزۋ!
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
