اۋىلداعى اكادەميك

ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم جيناپ, دۇنيەنىڭ ءىلىمىن مەڭگەرۋ ءۇشىن گارۆاردتا وقۋ مىندەتتى ەمەس سياقتى. سىرداريا اۋدانىنىڭ ايدارلى ­اۋىلىندا تۇراتىن اسان رۇستەمبەكوۆ اقساقالدى كورگەننەن كەيىن وسىنداي ويعا توقتادىق. سەنىڭىز نە سەنبەڭىز, ول كىسى ايىنا 28 كىتاپ وقيدى ەكەن. سوندا جىلىنا 336 كىتاپتىڭ بەتىن توڭكەرەدى دەگەن ءسوز. ءوزى ءبىر جىلدا 365 كۇن بولسا, سونىڭ 29 كۇنىندە عانا كوزى دەمالاتىن بولىپ تۇر عوي. ايدارلىدا وسىنداي اقساقال تۇرادى دەگەندى ەستىپ, ارنايى باردىق. جۇمىس بولمەسىنە كىرىپ كەلگەنىمىزدە, سورەدە قاز-قاتار تىزىلگەن كىتاپقا الدىمەن كوزىمىز ءتۇستى. ەڭ قىزىعى, جەردە, شكافتىڭ ۇستىندە سارعايعان گازەت-جۋرنالداردى كورىپ تاڭعالدىق. قاريانىڭ قورجىنىندا 1960 جىلدان بەرگى باسىلىمداردىڭ بارلىق تىگىندىسى سول كۇيىندە ساقتالعان. «مەن ءوزى قاعاز جىرتقان ادامدى جەك كو­رەمىن. گازەتتى جىرتقاندى ادام ءولتىر­گەنمەن بىردەي سانايمىن. قو­لىما تۇسكەن گازەت-جۋرنال, كىتاپ­تاردىڭ شەتىن بۇزعىزباي ساقتاي­مىن», دەيدى. «جۇلدىز» جۋرنا­لىنىڭ 1978 جىلى شىققان ءنومىرى تۇر. «لەنينشىل جاس» پەن «لەنين جولىنىڭ» بارلىق ءنومىرى بار شىعار-اۋ. مىناۋ تۇرعان سونىڭ ءبىر شيرەگى عانا دەيدى اسان اقساقال. قالعانى... ءۇي­دىڭ توبە­سىندە جيناۋلى جاتقان كورىنەدى. ورتا مەكتەپتى 12 جىلدا ءبىتىر­گەن, 1 سىنىپتى ءۇش جىل قاتارىنان وقىعان اسان رۇستەمبەكوۆتىڭ كى­تاپ­قا دەگەن قۇمارلىعى 1955 جىل­دان باستالسا كەرەك. وندا دا ءبى­لىمسىزدىگىنەن ورنىندا قالماعان. ايدارلىعا سەگىز شاقىرىم جەردەن قاتىناپ وقىپتى. قاتىناعاندا دا, جاياۋ. كۇنىنە 16 شاقىرىم جولدى ەڭسەرىپ ءجۇرىپ ءبىلىم العان. بۇل دا بىلسەم, ءومىردى تانىسام دەگەن جان­كەشتىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى شىعار. ەڭ العاش وقىعان كىتابى «قازاق­ستاننىڭ 28 باتىرى» دەگەن تۋىن­دى ەكەن. اسكەرگە بارعاندا دا قۇر جۇرمەيدى. ورىسشا كىتاپ­تار وقيدى. ءبىلىمىن ارتتىرادى. اۋىل­عا كەلگەسىن ايدارلى, جەتىكول, امان­گەلدى, ماحامبەتوۆ, بەس­ارىق اۋىلدارى مەن تاسبوگەت كەنتىنىڭ كىتاپحانالارىن تاۋىسادى. 1996 جىلدان باستاپ وبلىستىق ءابدىلدا تاجىباەۆ اتىنداعى امبەباپ كىتاپحانانىڭ تۇراقتى وقىرمانىنا اينالادى. ۇزىن-سانى قانشا كىتاپ وقىعانىن سۇراپ ەدىك. ناقتى سانىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. بۇگىندە 81 جاسقا كەلگەن قاريا وقىعان دۇنيەلەرىنەن كونسپەكت جاسايدى. جۇمىس ۇستەلىندە 36 كىتاپشا تۇر. ارقايسىسىندا ءارتۇرلى سالا بو­يىنشا وقىعان كىتاپتارىنان ناقىل سوزدەر مەن ناقتى فاكتىلەردى تىركەپ وتىرادى. بۇل 36 كىتاپشا 2000 جىلدان بەرى قارايعىسى عانا. وعان دەيىنگىلەرى كادىمگى داپتەرگە جازىلعان. بولەك ساقتالىپ تۇر. مىسالى, «جۇمباق» دەپ اتالاتىن كىتاپشا بىزگە ەرەكشە اسەر ەتتى. مۇنى ول كىسى بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە ارنايى جاساعان سياقتى. ايتالىق, ءبىر كىتاپتان الدەبىر دەرەكتى كەزدەستىرەدى دە سونى جۇمباق رەتىندە جاسىرادى. ال جاۋابىن كىتاپشانىڭ سوڭىنا جازادى. 714 جۇمباق جاسىرىلىپتى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ويىن رەتىندە جاسىرىپ, تانىم-تۇسىنىگىن ارتتىرۋعا تاپتىرمايتىن قۇرال ەكەن. مۇنان بولەك, سپورت, مەديتسينا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, تاريح, گەوگرافيا سالالارى بويىنشا بولەك-بولەك كىتاپشالار جيناۋلى تۇر. «وقىعان-توقىعانىڭىز مول, كورگەن-بىلگەنىڭىز بار, ءوزىڭىز كىتاپ جازۋعا ىنتالى ەمەسسىز بە؟» دەيمىز ءبىز بۇگىندە اركىمنىڭ كىتاپ جازىپ, ءتۇرلى شىعارمالاردى شىعارىپ جاتقانىن مەڭزەپ. سويتسەك, اقساقال: «كىتاپ دەگەن ماگنيت سياقتى ادامدى وزىنە تارتىپ تۇرۋى كەرەك. ال ولاي جازا الماساڭ كىتاپتىڭ قادىرى كەتەدى. مەن ولاي قاسيەتتى دۇنيەنىڭ قادىرىن قاشىرعىم كەلمەيدى», دەيدى. اسان رۇستەمبەكوۆتىڭ كىتاپ سورە­سىندەگى دۇنيەلەردى قاراپ وتىرمىز. بايقايمىز, ءار كىتاپتىڭ مازمۇنىنىڭ تۇسىندا ءبىر بەلگى بار. قول قويىلعان سياقتى ما, الدە ءوزىنىڭ جەكە تاڭباسى ما, بىردەڭە. مۇنىڭ دا سىرىن سۇرا­دىق. «ءبىر وقىعان دۇنيەمدى قايتا وقى­ماۋىم ءۇشىن ويلاپ تاپقان نارسەم عوي. سوڭىنا ويىمدى جازىپ, قولىمدى قويامىن. سوندا بۇل كىتاپ وقىلدى دەگەن ءسوز», دەيدى قاريا ك ۇلىپ. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اقساقال قازىر كىتاپ وقۋدى سيرەتىپتى. ويتكەنى, كوزى ناشارلاعان. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى قاتتى سىرقات­تانىپ, ەكى رەت پىشاققا ءتۇسىپ, مازاسى قاشىپتى. دەگەنمەن, اراسىندا لۋپامەن كىتاپ وقيدى ەكەن. ال وسىعان دەيىن جيناعان كىتاپتارىنىڭ ءبىرازىن بالالارىنا تاراتىپ بەرىپتى. ايتپاقشى, كىتاپ سورەسىندە قاپتاعان قالامساپ كوردىك. ونشاقتى قۇتىعا سالىنعان قالامساپتىڭ بارلىعى تاۋسىلعان. دەي تۇرعانمەن, بولاشاقتا بالا-شاعام قولىمنىڭ تابى قالعان قالامساپتاردى كوزىندەي كورسىن دەپ ساقتاپ ءجۇر ەكەن. ەرىنبەي ساناپ شىقتىق. 208 قالامساپ تۇر ەكەن. بۇل دا وزىنشە ءبىر قىزىق حوببي بوپ كورىندى. جالپى, اسان رۇستەمبەكوۆ كىتاپ وقۋدى, ودان تۋعان ويلارى مەن ناقىل سوزدەردى ءتىزىپ كونسپەكت جازۋدى, تاۋسىلعان قالامساپتارىن جيناۋدى ءوزىنىڭ ءحوببيى, كۇندەلىكتى ادەتى سانايدى. وسىنىڭ وزىنەن ونىڭ قاراپايىمدىلىعى بايقالادى. دەسەك تە, وتە ءبىلىمپاز ادام ەكەنى ءبىر­دەن اڭعارىلادى. بىردە ايدارلىعا مۇح­تار شاحانوۆ كەلىپتى. ەكەۋى از-كەم سۇح­باتتاسقاننان كەيىن مۇحاڭ «اكادەميك اۋىلدا تۇرىپ جاتىر ەكەن عوي» دەپ تاڭعالىپتى. ايتسا ايتقانداي-اق ەكەن. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى, سىرداريا اۋدانى, ايدارلى اۋىلى