بەيبىتشىل ۇستانىمنىڭ بەدەرلى بەلەسى

جاھاندانۋ زامانىندا ءور­كە­نيەت جالىنا جارماسقان كەز كەلگەن ەل ءۇشىن سىرتقى ساياساتتىڭ ورنى ىشكى ساياساتتان گورى بولەك, سيپاتى وزگەرەك. سەبەبى, سىرتقى ساياساتتىڭ ماقساتى – الەمدەگى, جالپى, دۇنيەنىڭ ءار قيىرىنداعى مەملەكەتتەرمەن جۇيەلى بايلانىس ورناتۋ, ءتيىمدى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنىقتىرۋ. ياعني, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەيبىت باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى.   2017 جىلى – ەلىمىز ءۇشىن اي­تۋلى جىل. سەبەبى, بيىل قا­زاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كە­ڭە­سىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشە­سى رەتىندە ءوز ميسسيا­سىن باستادى. 2016 جىل­دىڭ 28 ماۋسىمى كۇنى بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى شتاب-ءپا­تەر­ىندە قازاقستان بۇۇ قاۋىپ­­سىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراق­تى ەمەس مۇشەسى بولىپ ساي­لان­عانى بارشاعا ءمالىم. سول تۇستا ەلىمىز تايلاند مەملە­كەتىنەن وزىق بولىپ, ايقىن با­سىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. بۇل – مەملەكەتىمىز باعىن­دىر­عان بيىك بەلەستەردىڭ ءبىرى. بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ, ءبىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراق­تى ەمەس مۇشەسى رەتىندە ءوز جۇمىسىمىزدى باستاپ كەتتىك. ەندى ەلىمىز الداعى ەكى جىل بويى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە كەلەلى ءما­سە­لەلەرگە نازار اۋداراتىن بولادى. ماسەلەن, ەۋرا­زيا كەڭىستىگىندەگى, ورتا­لىق ازيا وڭىرىندەگى ەكونو­ميكاعا, ەكولوگياعا, مەدي­تسيناعا, كوشى-قون ساياساتىنا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر اي­رىقشا نازاردا تۇرماق. ءاسى­رەسە, ورتالىق ازياداعى ءوڭىر­لىك قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە اۋعانستانداعى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايدى ساياسي تۇرعىدان وڭتاي­لاندىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل بولىنەدى دەپ ويلايمىن. وزىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى ورىنداۋ بارىسىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ, بەيبىتشىلىك پەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ يدەياسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىمدىمىن. جالپى, سىرتقى ساياساتقا مەملە­كەت تاراپىنان ايرىقشا كوڭىل ءبو­لىنسە, ول بەلگىلى ءبىر مولشەردە ىشكى ساياساتتىڭ دا دۇرىس قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ماسەلەن, شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ, الەم ەلدەرىمەن ءوزارا مۇددەلەستىك تەتىگىن جانداندىرۋ, ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكا, مادەني-رۋحاني سالالاردى دامىتۋ... بۇلاردىڭ بارلىعىنا ءتيىمدى دە جۇيەلى جۇرگىزىلگەن سىرت­قى ساياساتتىڭ نەگىزىندە عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. ال ول ءسوزسىز, مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتى دەڭ­گەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتپەي قويماسى انىق. ەندەشە, سىن­دارلى سىرتقى ساياسات – ەلدى ىلگە­رى­لەتۋشى بىردەن-ءبىر لوكوموتيۆ. «ادامنىڭ كۇنى – اداممەن» دەگەن ءسوز بار. مۇنى ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكىنشى مەملەكەتپەن ارا-قاتىناسىنا بايلانىستى دا قولدانۋعا بولادى. دامۋ كوشىنەن قالىس قالعىسى كەلمەيتىن ەل وزگە مەملەكەتپەن ءوزارا تۇسىنىستىك راۋىشتە قارىم-قاتىناس ورناتا بىلسە, ودان ەشكىم ۇتپاسا, ۇتىلماسى انىق. ارينە, ءار ەلدىڭ تەك وزىنە عانا ءتان دامۋ جولى, باعىت-باعدارى بار. مەملەكەتىمىزدىڭ قادامى نىق بولسىن دەسەك, ءبىز وزگە ەلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنان, باعىت-باعدارىنان تاجىريبە جيناپ, بىلمەيتىن تۇستارىمىزدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. بۇل ەل ىشىندەگى سان ءتۇرلى سالانى دامىتىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, وركەنيەتتى ەلدەرمەن يىق تىرەستىرە الاتىنداي دەڭگەيگە جەتۋگە ىقپالىن تيگىزبەك. قازاقستان – ءوزىنىڭ ساياسي رە­فور­مالارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزى­لۋىنىڭ ارقاسىندا تورتكۇل ءدۇ­نيەگە تانىلعان مەملەكەت. ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتان بەر­گى سىرتقى ساياساتتاعى باس­تى باعىتى – كوپۆەكتورلىلىق. ونىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ كوپۆەكتورلىلىق دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ەلمەن جاقسى پەيىل-نيەتتە بولۋ, سول ارقىلى الەم الدىندا ابىرويلى ەل اتانۋ. دەمەك, كوپۆەكتورلىلىق – قازاقستان 25 جىل ۋاقىت بويى باسشىلىققا الىپ كەلە جاتقان باستى باعدار. ەلىمىزدىڭ وسى جىلدار ىشىندە ءجۇرىپ وتكەن جولىنا ۇڭىلسەك, كوپۆەكتورلىلىق ساياساتىنىڭ دۇرىس تاڭدالىپ الىنعانىنا, ونىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا كوپ پايداسىن تيگىزگەنىنە كوز جەتكىزە الامىز. قازىرگى تاڭدا ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سەكىلدى جەتەكشى قۇرىلىمداردىڭ, باسقا دا يسلامدىق قارجىلىق ينستيتۋتتار مەن بىرلەستىكتەردىڭ بەلدى مۇشەسىنە, سونداي-اق, جاھاندى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەر تالقىلاناتىن اۋقىمدى ۇنقا­تىسۋ الاڭىنا اينالدىق. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, قازاقستان – باتىس الەمىمەن دە, شىعىس الەمىمەن دە ءتيىمدى بايلانىس ورنىقتىرىپ ۇلگەرگەن ورتالىق ازياداعى بىردەن-ءبىر بەدەلدى مەملەكەت. مۇنداي دەڭگەيگە ءبىز الەم ەل­دەرىنىڭ بارلىعىنا تەڭدەي باعىت­تالعان كوپۆەكتورلى سايا­ساتى­مىزدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىز­دىك. قازاقستان – بۇۇ-نىڭ بەل­دى مۇشەسى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ ماڭىزدى سەسسيالارىنا سان مارتە قاتىسقانىنا تاريح كۋا. قازاقستان پرەزيدەنتى اۋقىمدى جيىندارعا قاتىسىپ قانا قويماي, بيىك مىنبەرلەردە تۇرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى وزەكتى باستامالاردى كوتەرىپ, وي-پايىمدارىن جاھان جۇرتىنا جەتكىزە ءبىلدى. بىلتىر ەلباسى ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى وتكەن IV ءسامميتتىڭ بيىك مىنبەرىندە تۇرىپ, «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىن جاريالاپ, عالامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ورتاعا تاستادى. ەلباسى ايتقان وي-پايىمداردىڭ يدەيالىق وزەگى – سوعىستىڭ الدىن الۋ, الەم بولىپ يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتۋ, جاھان بويىنشا سىناق پوليگوندارىن جابۋ. بۇل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان ۋاقىتتان بەرى ۇزبەي كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەسى. سەبەبى, ەلىمىز سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ ارقىلى دۇنيە جۇزىنە بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە تانىلدى, الەم ليدەرلەرىنىڭ ساناسىنا «سوعىس ءورتىن تۇتاتپاۋ, كەرىسىنشە, ونى ءوشىرۋ ءار ەلدىڭ ءوز قولىندا» ەكەنىن ۇيالاتا ءبىلدى. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى – جاھان جۇرتىنا تاستالعان ۇندەۋ. ال ونىڭ ماقساتى – يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ. مانيفەستىڭ ماڭىزدى بولعانى سونشالىق, ول بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتىنا اينالىپ ۇلگەردى. الداعى ۋاقىتتا ءبىز اۋقىمدى ىرگەلى ۇيىم ارتقان سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن وسى باعىتتاعى جۇمىستارىمىزدى ناتيجەلى تۇردە جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك. وتكەن جىلى استانادا «ياد­رولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» تا­قى­رىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان كوپ مەملەكەتتەن دەلەگاتتار كەلىپ, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ با­عىتىندا كوتەرگەن باستامالارىن قولداپ, ءوز تاراپتارىنان ري­زاشىلىقتارىن جەتكىزدى. جالپى, ءححى عاسىر­دا­عى الەمدىك جانە ايماق­تىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاما­سىز ەتۋدە يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى الەم­نىڭ ءار تۇكپىرىندە ءتۇرلى قاق­تىعىستار, قاراما-قايشى­لىقتار ورىن الۋدا. لاڭ­كەستىك ۇيىمدار حالىقتى ۇرەي­لەندىرىپ, جارىلىستار وشاعى كوبەيۋدە. سول لاڭ­كەستەردىڭ قولىنا الگى قارۋ تۇسەتىن بولسا نە بولا­دى؟ وندا جالپى ادامزات­قا قاۋىپ تونبەي مە؟! مىنە, سول سەبەپتى دە بۇل ماسە­لەدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ءرولى وراسان. ەن­­دەشە, عالامدىق قاۋىپ­سىز­دىكتى ايماقتىق قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرىمەن ۇشتاس­­تىرا بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستا­ما­لارىنىڭ باعالانۋى – زاڭدى­لىق. الداعى ۋاقىتتا قازاق­ستان تەرروريزم مەن ەكسترە­ميزگە قارسى ساياساتتى اشىق تۇردە جۇرگىزىپ جۇرگەن ەل رە­تىندە بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس­تاردى ودان ءارى بەل­سەن­دى تۇردە جالعاستىرا بەرمەك. بۇدان بولەك, قازاق­ستان شانحاي ىنتىماق­تاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمى سىندى جەتەكشى قۇرىلىمداردىڭ دا تولىققاندى مۇشەسى. ماسەلەن, شىۇ ەلىمىزگە ەكونوميكالىق جاعىنان ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى, جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋ باعىتىندا ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسى اياسىندا ەلىمىز اۋماعىندا قانشاما جول­دار توسەلىپ, جولعا قا­­جەتتى قىزمەت كورسەتۋ ين­فرا­قۇ­رىلىمدارى سالىندى. سوندىقتان بۇل ۇيىم اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى ءارى پايدالى. يسلام ەلدەر­ىن­دەگى اۋقىمدى ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق قۇرىلىمدارمەن, ونىڭ ءىشىن­دە يسلام ينۆەس­تيتسيالىق قورىمەن, يسلام دامۋ بان­كىمەن ءوزارا بايلانىستى جان­داندىرۋدىڭ دا ءبىز ءۇشىن بەرەرى كوپ. سەبەبى, اراب ەل­دەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسى, كاتار, ومان, يران مەملەكەتتەرىنىڭ ين­ۆەستي­تسيا جاعىنان ءمۇم­كىندىگى مول. ءبىز سول ءمۇم­كىندىكتى قۇر جىبەرمەي, ءوز ەلىمىزگە ين­ۆەستيتسيا تارتىپ, ەكونوميكا­مىزدى دامىتا بەرۋىمىز كەرەك. جالپى, جاقىن بولا­شاقتا قازاقستاننىڭ سىرتقى سايا­ساتتاعى جۇمىستارى كۇر­دەلەنىپ, جاڭاشا قارقىن الا تۇسپەك. ويتكەنى, ءبىزدى مەجە­لى مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. بيىل­دىڭ وزىندە ەلىمىزدە تاريح پاراعىنا جازىلاتىن اۋقىم­دى وقيعالار وتەدى. ماسەلەن, ەكسپو-2017 حالىق­ارا­لىق مامان­دان­دىرىلعان كورمەسى. وعان قان­شاما ەلدەن ارنايى دەلەگاتسيالار كەلىپ, قاتىسپاق. دەمەك, مۇنداي جاۋاپكەرشىلىككە تولى كە­زەڭدە ابىروي بيىگىنەن كورى­نۋ قازاقستان ءۇشىن سىن بول­عالى تۇر. ەگەر, ءدال وسىنداي سىن ساعاتىنان سۇرىنبەي ءوت­سەك, وندا بۇل ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, سىرتقى سايا­­ساتتاعى ءرولىن نىعايتۋعا, ەكو­نو­­ميكانىڭ دامۋىنا جول اشار ەدى. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, سا­لىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, قازاقستان كوپ ەلدەن كوش ىلگەرى. ەن­دىگى ماق­ساتىمىز – كەم-كەتىك جەرى­مىزدى تولتىرىپ, دامى­عان ەل­دەردىڭ قاتارىنان ويىپ تۇ­رىپ ورىن الۋ, سول ارقى­لى مەملەكەت ابىرويىن اسقاق­تاتۋ. تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى