حالىقارالىق ساياسات تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا الەم جۇرتشىلىعى ەرەكشە ساقتىقتى قاجەتسىنگەن ۇرەيلى جاعدايدا ءومىر سۇرگەندىگىن جاسىرا المايمىز. ويتكەنى, كەزىندە «قىرعي-قاباق سوعىس» اتاۋىمەن بەلگىلى بولعان ءۇستى-ۇستىنە قارۋلانۋ ۇدەرىسىن ايتپاعاندا, كسرو جانە اقش-پەن قاتار, يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تۇرلەرىن سىناقتان وتكىزۋدەن «جارىسقا» ءتۇسىپ جاتتى. ءسويتىپ, ۋاقىت وتە كەلە يادرولىق قارۋعا يە ەلدەردىڭ قاتارى توعىزعا جەتتى...
ەڭ قاتەرلى قارۋعا يەلىك ەتەتىن مەملەكەتتەردى شارتتى تۇردە «يادرولىق كلۋب» دەپ اتايدى. ولاردىڭ ىشىندە حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا زاڭدىلارى – اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيا. بۇل ەلدەردىڭ حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە زاڭدى بولاتىن سەبەبى, اتالعان بەس مەملەكەت يادرولىق قارۋدى 1967 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن سىناقتان وتكىزگەن. ال 1970 جىلى كۇشىنە ەنگەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا سايكەس, وسى بەس مەملەكەت وزدەرىندە يادرولىق قارۋ ۇستاۋىنا بولادى. بىراق, ولار يادرولىق قارۋ جاساۋدىڭ تەحنولوگياسىن وزگە ەلدەرگە تاراتپاۋى ءتيىس جانە وزدەرىندە بار جويقىن قارۋدى بىرتىندەپ جويۋى قاجەت ەدى. يادرولىق قارۋعا يە توعىز مەملەكەتتىڭ ۇشەۋى – ءۇندىستان, پاكىستان, سونداي-اق سولتۇستىك كورەيا حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا وزدەرىندە يادرولىق قارۋدى زاڭسىز ۇستاپ وتىر. ءارى بۇل ەلدەر «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە ەمەس. سەبەبى, ولار يادرولىق سىناقتى 1967 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەيىن جاسادى. توعىز ەلدىڭ سوڭعىسى – يزرايل رەسمي تۇردە يادرولىق قارۋدىڭ يەسى سانالمايدى. بىراق, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, يزرايلدە وزدەرى جاساعان يادرولىق قارۋ بار. الەمدىك پروبلەمالاردى زەرتتەيتىن ستوكگولم حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, اقش پەن رەسەيگە الەمدەگى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ 90 پايىزى تيەسىلى. سوڭعى جىلدارى وسى ەكى مەملەكەت يادرولىق قارۋلارىنىڭ سانىن ءبىرشاما ازايتتى. سونداي-اق, اقش پەن رەسەي وزدەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارىن قايتادان جاڭالاۋدى قولعا الىپ جاتىر. حالىقارالىق زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, يادرولىق قارۋى بار ەلدەردەگى يادرولىق قارۋ سانىنىڭ قوسىندىسى 16,3 مىڭ بىرلىككە تەڭ ەكەن. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جويقىن قارۋ سانى 900 بىرلىككە ازايعان. ال 2011 جىلعى ستراتەگيالىق شابۋىلدارعا قارسى قارۋ-جاراق سانىن شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس, اقش پەن رەسەي يادرولىق قارۋ سانىن 1,5 مىڭعا دەيىن قىسقارتۋى ءتيىس بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, يادرولىق قارۋى مول ەكى ءىرى دەرجاۆانىڭ اراسىنداعى كۇردەلى جاعداي بۇعان مۇمكىندىك بەرمەۋدە. ونىڭ ۇستىنە, اتالعان مەملەكەتتەر الداعى ونجىلدىق جوسپارلارىندا يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋگە بولىنەتىن قاراجاتتى كوبەيتەتىندەرىن اشىق ايتىپ وتىر. جاسىراتىنى جوق, يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ەشقايسىسى يادرولىق قارۋدان سانالى تۇردە باس تارتپايتىنى بايقالادى. وسى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتكىسى كەلەتىن ەلدەر دە بارشىلىق. ساراپشىلار ولاردىڭ قاتارىنا يران, جاپونيا, كانادا, گەرمانيا, برازيليا جانە ساۋد ارابياسىن قوسادى. كەيبىر دەرەكتەر سوڭعى ونجىلدىقتا الەمدىك اسكەري بيۋدجەتتىڭ ەسەلەپ ارتىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. مىسالى, بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا اسكەري سالاعا بولىنەتىن قارجى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, 1,6 تريلليون دوللاردى قۇراپتى. بۇل الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,2 پايىزى ەكەن. يادرولىق قاۋىپ-قاتەر ءالى سەيىلە قويعان جوق. ول باسقاشا سيپات الىپ بارا جاتقان سەكىلدى. بۇل جويقىن قارۋ قارا نيەتتى ەكسترەميستەردىڭ قولىنا تۇسپەسىن دەڭىز. «مۇنداي سوعىس باستالسا, ودان بىردە-ءبىر مەملەكەتتىڭ امان قالۋى مۇمكىن ەمەس, – دەپ اتاپ وتكەن ەدى ەلباسىمىز ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق سىناققا قارسى حالىقارالىق سامميتتە سويلەگەن سوزىندە. – بۇگىنگى تاڭدا لاڭكەستەردىڭ يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ناقتى شىندىققا اينالدى. مۇنداي جاعدايدا الەم كوشباسشىلارى كۇش بىرىكتىرىپ, اتالعان سىن-قاتەرمەن بىرگە كۇرەسپەسە, تىم كەش بولادى». يادرولىق قارۋ قاتەرى كەزدەيسوق جاعدايدا دا تونەتىنى جونىندە مىسالدار بار. 1996 جىلدىڭ ناۋرىزىندا «گرينپيس» ۇيىمى اپات سالدارىنان مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردە 51 يادرولىق وقتۇمسىقتىڭ جوعالعانىن جاريالادى. ونىڭ 44-ءى كسرو-نىڭ, 7-ەۋى اقش-تىڭ قارۋى ەكەن. سونداي-اق, اپاتتى جاعدايلارعا بايلانىستى جەتى اتوم رەاكتورى بار بەس اتوم سۇڭگۋىر قايىعى سۋعا باتىرىلعان. ال وسى قاتەرلى وقتۇمسىقتار مەن قارۋلار جارىلسا شە؟.. ونىڭ سوڭى اسا اۋىر زارداپتارعا سوقتىراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان دا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قالىپتاستىرۋ تۋرالى باستاماسى ءوزىنىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىن ەشقاشان جويماق ەمەس. ويتكەنى, ورنىقتى دامۋدىڭ كىلتى – بەيبىت ءومىر.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
