قازاق قوعامى بەرگى ءداۋىردىڭ وزىندە جوڭعار شاپقىنداعان, قوقان قوقاڭداعان, رەسەيگە بودان بولعان, ءسويتىپ, قوعام ازعان, داۋرەنى وزعان, زامانا توزعان, سانا كۇيرەگەن, جۇيە ارپالىسقان; ەلدىڭ باسىنان باعى, استىنان تاعى تايعان; اسپاندى بۇلت تورلاعان, جاقسىلاردى قورلاعان; ەر ەڭىرەگەن, ەل كۇڭىرەنگەن; تەكسىزدەن تۋىپ زور بولعان, تەكتىلەرى قور بولعان, ەڭسەنى باسقان, قايشىلىعى مول اسا اۋىر, كۇردەلى كەزەڭدەردى باسىنان كەشتى. قازاق ءبارىبىر سوندا دا ەلدىگىن ساقتاپ قالدى. ۇلى دالا توسىندە تالاي مەملەكەت ورناتقان, ەلدىكتىڭ تۋىن جىقپاعان, ەلدىگىمىزدى دە, كەڭدىگىمىزدى دە ساقتاپ قالعان, تار كەزەڭدە جول تاپقان, تارىققاندا اقىل تاپقان ۇلىلار از بولعان جوق. تاريحتا ساق, عۇن, تۇرىك قاعاناتى, قارلۇق, قاراحانيد, قيماق, دەشتى قىپشاق, التىن وردا, قازاق حاندىعى دەپ اتالاتىن ىرگەلى ەل تۇزەگەن, سالتانات قۇرعان, الەمدى اۋزىنا قاراتقان, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن بيلەگەن مودە, ەدىل پاتشالار; بۋمىن, ەستەمي, ەلتەرىس قاعاندار; تونىكوك, قورقىت, كۇلتەگىن دانالار; بەرگى داۋىردەگى كەرەي, جانىبەك, قاسىم, ەسىم, تاۋكە, ابىلاي حاندار; اسانقايعى, قازتۋعان, بۇقار جىراۋلار; تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر; اقتانبەردى, بەردىقوجا, قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي, ساڭىرىق, ەسەت باتىرلار – ءبارى دە ەلگە قورعان-پانا بولعان; ەل ءۇشىن دە, جەر ءۇشىن دە باسىن بايگەگە تىككەن ۇلى تۇلعالار ەدى. ءيا, ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا نەبىر حاندار مەن كوسەمدەردىڭ دە, بيلەر مەن شەشەندەردىڭ دە, جىراۋلار مەن دانالاردىڭ دا, باتىرلار مەن اقىنداردىڭ دا وتكەنى راس, بىراق ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي كىسى بولعان جوق. ويتكەنى, نازارباەۆ – تاريحتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا سىنىنان ابىرويمەن وتكەن; حالقىن قىلكوپىردەن, جانىپ تۇرعان ورتتەن امان الىپ شىققان; بابالار اماناتىن جۇزەگە اسىرعان; قيراندىدان تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتقان; ونىڭ مەكتەبىن, ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان; قازاقستاننىڭ ءوز جولىن تاپقان; ەلىن الەمگە تانىتىپ, مويىنداتقان; قازاقتىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە شىعارعان; ىنتىماق-بىرلىگى جاراسقان حالقىن سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان جاسامپاز قايراتكەر, ۇلى دالانىڭ تاريحىن قايتا جازىپ جاتقان عۇلاما; تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارحيتەكتورى, رەفورماتور; ەل-جۇرتىنىڭ پاناسى, جاناشىرى; تۋعان حالقىنىڭ تىرەگى, بايتەرەگى, التىن دىڭگەگى; شىعىس پەن باتىستىڭ, ازيا مەن ەۋروپانىڭ, مۇسىلماندار مەن حريستيانداردىڭ ءۇمىتىن جالعاعان, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق ورنىقتىرعان, ادامزات تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن الەمدىك تۇلعا. ول ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, تاڭى ارايلاپ اتاتىن, كەشى تىنىش باتاتىن, حالقى ۇيقىدا الاڭسىز جاتاتىن, ەرتەڭىنە سەنەتىن ەڭسەلى ەل ورناتتى; الاساپىران ءداۋىردىڭ اۋىر جۇگىن كاتەپتى نارداي كوتەردى, حالقىنىڭ ءسوزىن ۇستادى, اقيقاتتىڭ اق سەمسەرى, ۇلتىنىڭ ۇرانشىسى بولدى, قارا قىلدى قاق جاردى; ۇنەمى ەلدىكتى, بەرەكە-بىرلىكتى تۋ ەتىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەكونوميكالىق رەفورما, الەمدەگى تىنىشتىق, مەملەكەتارالىق قاتىناس, ساياسات, ەلدىك ماسەلەلەرىنە ارناپ تالاي كىتاپ جازدى. ولار الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى. تاياۋدا اۆتوردىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» دەپ اتالاتىن بۇرىنعى ەڭبەكتەرىنىڭ ەشقايسىسىنا ۇقسامايتىن; ءجونى دە, ءمانى دە بولەك; سىرلاساتىن, جانىڭا شۋاق شاشاتىن, سارايىڭدى اشاتىن, ماۋقىڭدى باساتىن, كوكەيىڭدەگىنى تاباتىن, ايىزىڭدى قاندىراتىن, نامىس وتىن جاندىراتىن عيبراتقا, تاعىلىمعا تولى جاڭا كىتابى قولىمىزعا ءتيدى. قىزىعىپ وقيسىز. كىتاپتىڭ نەگىزگى ارقاۋىن قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا زامانى, عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قىم-قيعاش كۇرەستەر, حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى باياندى تىرشىلىگى قۇرايدى. ءومىر جولى شىم-شىتىرىق, شىتىرمان وقيعالارمەن ءورىلىپ جاتقان اۋىل بالاسىنان ۇلى دالانىڭ داناسىنا اينالعان كىسىنىڭ باسىنان كەشكەندەرى مەن ءوز قولىمەن ورناتقان تاۋەلسىز مەملەكەتىنىڭ كەشەگىسى, بۇگىنى, ەرتەڭى باياندالادى. «تۋعان ەلىم – تىرەگىم», «ەل مەن ەر جانە جەر», «تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگى», «ساياسات سالتاناتى», «تۋعان ءتىلدىڭ تۇعىرى», «يمان مەن يبا», «قيىردان كەلسە قانداستار», «ونەردىڭ ءورىسى كەڭ», «جاڭعىرىپ كەلەر جاس تولقىن», «ەڭسەسى بيىك ەلوردا», «وتباسى – وتان تىرەگى», «قاريالارىمىز – قازىنالارىمىز», «مۇراتى ءبىردىڭ – قۋاتى ءبىر» دەپ اتالاتىن ون ءۇش بولىمنەن تۇراتىن اسا قۇندى ەڭبەكتە مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما بەس جىلدىق مەرەيلى بەلەسىنەن, زاماننىڭ زەردەسىنەن قازاق ەلى, ەل مەن جەر تاعدىرى, الماتى مەن استانا, جاھاندىق ماسەلەلەر, قوعامنىڭ دامۋى, شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى, انا ءتىلى, جاستار, يماندىلىق پەن كىسىلىك, ونەر, وتباسى, ماڭگىلىك ەل مۇراتى, جالپىۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى تەرەڭ تەبىرەنەدى, جۇرەكجاردى وي تولعايدى, وقۋشىسىمەن بۇكپەسىز, رياسىز سىرلاسادى, ومىردەن كورگەن-تۇيگەندەرىن ورتاعا سالادى. – مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىر تولعان تورقالى كەزەڭگە كەلدىك. بۇل از ۋاقىت پا, الدە كوپ پە؟ نەدەن باستادىق, قاي جەرگە جەتتىك؟ وسىنىڭ ءبارىن تارازىلاپ, باعاسىن بەرەتىن شاق كەلدى. ويلاناسىڭ. تولعاناسىڭ. عاسىرلار بويى ازاتتىعى ءۇشىن الىسىپ, سان شايقاستى باستان كەشكەن ءازيز بابالاردىڭ ارمان-ءۇمىتى كوكەيىڭە كەپتەلگەندە ەل مەن ۋاقىت الدىنداعى, زامان زەردەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ودان ءارى تەرەڭ سەزىنە تۇسەسىڭ. وسىناۋ شيرەك عاسىر عانا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا نەبىر وقيعالاردى باستان كەشتىك. قيلى كەزەڭدەر مەن بەيتانىس بوگەتتەردى باسىپ ءوتىپ, ءوز جولىمىزدى تابۋعا ۇمتىلدىق. جاڭا ءداۋىردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەدىك, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ وزىندىك ارناسىن تاۋىپ, مەكتەبىن قالىپتاستىردىق. باعزى بابالاردىڭ ۇلى اماناتىن ورىنداۋ جولىندا يىققا تۇسكەن جۇكتى ەشقاشان اۋىرسىنعانىمىز جوق. ءبارىن دە تىڭنان باستاپ, حالقىمىزبەن بىرگە قالىپتاستىردىق. جوقتان بار جاسادىق. جيىرما بەس جىل مەملەكەتىمىز ءۇشىن قالىپتاسۋ تۇعىرى عانا بولىپ قويعان جوق, ءبىز وزگەلەرگە دە ۇلگى بولاتىنداي بيىكتەردەن كورىنە الدىق. وركەنيەت كوشىندەگى ءوز ورنىمىزدى تاپتىق. قازاقستاندى الەمگە تانىتتىق. جاڭاشا ارمانداۋدى ۇيرەندىك. جاڭاشا جول تابۋدى ۇيرەندىك. ەل مەن قوعامدى دامىتۋدىڭ ناقتى مىندەتتەرىن العا قويۋدى ۇيرەندىك. ۇيرەنە وتىرىپ, ۇلگىلى جولعا تۇستىك. بۇل جول – ەندى ءبىزدىڭ جول, قازاقستان جولى. 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ءار كۇنى, ءار تاڭى مەنىڭ جادىمدا. شىنايى باقىت سەزىمىن باستان كەشىپ, شالقار شاتتىققا بولەندىم. جەكە باسىڭنىڭ قۋانىشى مەن باقىتى ءبىر بولەك تە, تۋعان حالقىڭنىڭ قۋانىشى مەن باقىتى مۇلدە باسقا ەكەنىن سول جولى ەرەكشە ءتۇسىندىم. تەبىرەندىم. تولقىدىم. بابالار اماناتىن ورىنداۋ باقىتى, ەلدى ەرتەڭگى كۇنگە باستاۋ پارىزى مەنىڭ ماڭدايىما جازىلعانىن جاراتۋشىنىڭ ەرەكشە سىيى, ايرىقشا مۇمكىندىگى دەپ ءتۇسىندىم, – دەپ تولعانادى ەلباسى. وسىلاي اعىنان جارىلادى. ءيا, راس, سول ءبىر ءۇمىت پەن كۇدىك ارپالىسقان ەلەڭ-الاڭ, ارتى بار, الدى كۇڭگىرت, كوڭىلدى ۇرەي بيلەگەن, ابىرجىگەن, شارشاعان, تيتىقتاعان شىتىرمان كەزەڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءبارىمىزدىڭ دە جادىمىزدا. سونداي اسا ءبىر جاۋاپتى شاقتا ءىستىڭ قيسىنىن تاپقان, قيىندىقتى جەڭە بىلگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندىگى دە, كوسەمدىگى دە ءدال بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ تىڭنان جول ىزدەگەن, تاريحتىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستاعان ەلباسىنىڭ سول تۇستاعى مازاسىز كۇندەرىنىڭ, ۇيقىسىز تۇندەرىنىڭ, جان تەبىرەنىسىنىڭ, كۇيزەلىسىنىڭ كۋاسىمىز. ول ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن, شايقاسقا بەرگىسىز, ەستەن شىقپايتىن ناعىز قارۋسىز مايدان ەدى. قازاق بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قوعامدى باسىنان كەشكەن جوق. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ الدى دا, ادەپكى جىلدارى دا شىم-شىتىرىق, قىم-قيعاش وقيعاعا تولى بولدى. سەڭدەي قوزعالعان قوعامدى, تولقىعان ەلدى ۇستاپ تۇرۋ, ساباسىنا ءتۇسىرۋ وڭاي بولعان جوق. نەسىن ايتايىق, تاۋەلسىزدىكتى كورۋدىڭ, ونى سەزىنۋدىڭ ءوزى دە وڭاي ەمەس ەدى. قيراندىدان ەل تۇزەپ, تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتۋ, ونى ۇستاپ تۇرۋ – قيىننىڭ قيىنى ەدى. قۋانعان دا, قورىققان دا ءبىر دەگەندەي, ەلدىڭ ەسى شىعىپ, اقىلعا سىيمايتىن, ادام ايتسا نانعىسىز جيىندار, شەرۋلەر ءوتىپ جاتتى, بۇرىن ەشكىم بىلمەيتىن كولبەڭدەگەن نەبىر «كوسەمدەر», سايراعان نەشە ءتۇرلى «شەشەندەر» شىقتى. ابىرجىدىك, بىراق داعدارعانىمىز جوق, اقىلعا سالدىق, ءالىپتىڭ ارتىن باقتىق. كوكتەگىمىز جەردەن تابىلىپ, باسىمىزعا باق قونىپ جاتقاندا, ءتىلى بايلانعان ەل سويلەسىن, ەركىندىكتى سەزىنسىن دەدىك. قولىمىزدان كەلىپ تۇرعاندا ىستەپ قالايىق, ءتىلىمىز شىعىپ تۇرعاندا سويلەپ قالايىق دەدىك. سونداي سىن ساعاتتاردا, تار جول, تايعاق كەشۋلەردە الدىمىزدا الماس قىلىشتاي جارقىلداپ نۇرەكەڭ ءجۇردى. ءبىز كۇندىز-ءتۇنى جانىندا جۇردىك. جەلەۋ بولدىق. دەمەۋ بولدىق. ءتۇن ۇيقىمىزدى ءتورت بولدىك. كۇلكىسىز كۇندەردى, ۇيقىسىز تۇندەردى باستان كەشتىك. ەلباسىنىڭ ءبىر قاپتالىندا جۇرگەن كەزىمىزدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىنداعى ەلەڭ-الاڭدا, دۇربەلەڭ مەن دۇبىردەن, ىزى-قيقىدان امان شىقساق, بۇل اۋەلى قادىرمەندى ەلباسىنىڭ, قالا بەردى سول كەزدەگى بيلىك باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى ەدى. مەملەكەت ورناتۋ, ونى قالىپتاستىرۋ, باياندى ەتۋ دەيتىن كۇردەلى پروتسەسكە قاتىسۋدى اللا كەز كەلگەن كىسىنىڭ ماڭدايىنا جازا بەرمەگەن. بىزدەر – سول باقىتقا يە بولعاندارمىز. تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ شتابىن باسقارۋدىڭ, ەلباسىن تۇڭعىش رەت تاققا وتىرعىزۋ ءراسىمىن اتقارۋدىڭ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن, قازاقستان حالقىنىڭ فورۋمىن وتكىزۋدىڭ, قازاق قازاق بولعالى باسىنا تىككەن اقوردانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا باتالى ءسوز ايتۋدىڭ ماعان بۇيىرعانىن تاريحتىڭ پەشەنەمە جازعان نەسىبەسى دەپ سانايمىن. سول ءبىر اسا جاۋاپتى كەزەڭدە جانىمدا اقىلشى دا, دەمەۋشى دە بولا بىلگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىنا جانباعان, سۋىعىنا توڭباعان, كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, قىرىمبەك كوشەرباەۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, مارات ءتاجين سەكىلدى جىگەرلى دە اقىلدى جىگىتتەر ءجۇردى جالىنداپ! انە ءبىر جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اتالىپ وتىلە مە, جوق پا دەپ ەل كۇپتى بولىپ جۇرگەن كەزدە, ۇلىتاۋدىڭ ەتەگىندە, اۋليەبۇلاقتىڭ باسىندا اتا تاريحى, ەلدىك, تاۋەلسىزدىك, قازاقى ادەپ, ءداستۇر, سالت, كەلەشەك تۋرالى ەلباسىنىڭ اعىنان جارىلىپ, ەل-جۇرتىمەن تەرەڭ سىرلاسقانى ەسىمىزدە. بۇل كىتاپ – سول سىر-سۇحباتتىڭ جالعاسى. ەڭبەكتىڭ ءون بويىندا اۆتوردىڭ ەل مەن جەر ماسەلەسى جونىندەگى ويلارى; تۋعان جەرگە, حالقىنا دەگەن شەكسىز مەيىرىمى ۇنەمى قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قالىقتاپ, داڭعىل جولداي سايراپ, كەستەدەي توگىلىپ, قامشىداي ءورىلىپ, ادەمى استاسىپ جاتادى. ءسوزدى اۆتوردىڭ وزىنە بەرەيىك: – قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرى – ءبىزدىڭ اسقاق رۋحىمىز, باعا جەتپەس بايلىعىمىز, ماڭگىلىك مۇرامىز. وسىناۋ ۇلان-بايتاق جەرىمىز بىزگە بابالار ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا مۇرا بولىپ قالعان. جەردىڭ قادىرىن ءبىلۋ ارقىلى ەلدىڭ قادىرىن بىلەسىڭ. قازاق ءۇشىن قارا جەردىڭ قاسيەتى دە, نارقى دا تىم بيىك. تاعدىر بىزگە ۇلان-بايتاق جەر بەردى, رۋحى اسقاق, نامىسى بيىك ەل بەردى. ءبىز وسى جەردە ومىرگە كەلدىك, ۇلت بولىپ ۇيىدىق, حالىق بولىپ قالىپتاستىق. حان كوتەرىپ قاتارعا قوسىلدىق. مەملەكەت بولىپ مەرەيىمىزدى وسىردىك. جەردىڭ يەسى دە, كيەسى دە – حالىق. بۇل ءبىزدىڭ ەشقاشان ەستەن شىعارمايتىن ەرەجەمىز, قاسيەتتى قاعيدامىز, – دەپ وي وربىتەدى ەلباسى. كۇنى كەشە عانا جەر ساتىلادى دەپ ەل دۇرلىگىپ, ءابىرجىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن شاقتا, 2015 جىلى قابىلدانعان جەر تۋرالى كودەكستىڭ ءتورت بىردەي بابىن تەجەپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىپ, قورىتىندىسىندا سول زاڭعا بەس جىلعا دەيىن تىيىم سالعان دا ەلباسىنىڭ ءوزى. الەم ورتاق, جەر ورتاق, مۇنى اللا ادام بالاسى ءۇشىن جاراتتى. قازاق باعزى زامانداردان بەرى كوككە-تاڭىرگە, جەر مەن سۋعا تابىنىپ كەلەدى. قاسيەتتى قازاق جەرىن قورعايمىن دەپ تالاي حاندار, تالاي باتىرلار التىن باسىن بايگەگە تىكتى. ەلىن, جەرىن قورعاعان, حالقىنا قورعان, پانا بولعان حاندار مەن باتىرلارىمىزدىڭ داڭقى اسىپ, اتى اڭىزعا اينالدى. ولاردى حالقى سول ءۇشىن ارداقتاپ, كيە تۇتتى. وسىنىڭ ءبارىن ءبىلىپ وتىرىپ قۇدايدىڭ جەرىن ساۋداعا سالعىسى كەلىپ تالاسقاندارعا نە دەرسىڭ. حالىقتان ەشكىم ۇلكەن ەمەس. كوپشىلىكپەن اقىلداسپاي, كەلىسپەي شەشكەن ءىستىڭ ارتى باياندى بولمايدى. عاسىرلار بويى جەر ءۇشىن سوعىسقاندا دا, اشتان قىرىلىپ جاتقاندا دا قازاق جەرىن ساتقان جوق. جەر – انا, جەر – وتان دەۋمەن كەلەدى. اناسىن, وتانىن ەشكىم ساتپايدى, جالعا دا بەرمەيدى. «جەرى جوق ەل مەملەكەت قۇرا المايدى, جەرى جوق ەل ءومىر سۇرە المايدى» دەگەن ەكەن عوي عۇنداردىڭ كوسەمى مودە بابامىز, قازاقتىڭ ءوز الدىنا ەل بولىپ, مەملەكەت بولىپ وتىرعانى اۋەلى سول كيەلى قارا جەردىڭ ارقاسى. جۇرە بەرسەڭ, كورە بەرەسىڭ دەگەندەي, بۇگىندە بالاسىن ساتقان «انا» شىقتى, جەردى ساتساق دەيتىن بەلسەندىلەر شىقتى. جەردىڭ تاعدىرى – ەلدىڭ تاعدىرى. جەردى ەشكىم باعالاي المايدى, ول ەشقانداي التىنمەن دە, اقشامەن دە ولشەنبەيدى. ەل كەشە دۇرلىككەندە, زاڭنان قورىققان جوق, جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ەتەك العان جونسىزدىكتەن, زاڭسىزدىقتان قورىقتى. جەردىڭ كيەسىنە, قۇشىرىنا ۇشىراپ قالامىز با دەپ ءابىرجىدى. قوعامداعى قوبالجۋدى دەر كەزىندە سەزگەن, ەلدىڭ بىرلىگىن, جەردىڭ بۇتىندىگىن ساقتاۋدا كورەگەندىك تانىتىپ كەلە جاتقان ەلباسى كۇرمەۋدىڭ ءتۇيىنىن تاعى دا ءوزى شەشتى. ەلباسىنىڭ كۇنى-ءتۇنى ويلايتىنى دا – ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعى; ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي, ءبىر كىسىنىڭ بالاسىنداي حالقىنىڭ ىنتىماق-بىرلىگى, تىنىشتىعى. اۆتوردىڭ تۋعان جەرگە, ەلىنە دەگەن اق پەيىلىن, شىن ىقىلاسىن شىعارمانىڭ ءون بويىنان ايقىن اڭعارامىز. – مەن ەشكىمدى الالاپ قاراعان ەمەسپىن. ءبارى دە – مەنىڭ حالقىم, تۋعان جۇرتىم. بەرەكە-بىرلىگى جاراسقان, ەرتەڭىنە ورتاق ارمان-ۇمىتپەن قاراعان ولاردى ەشقاشان شەكتەپ, شەتتەۋگە بولمايدى. ويتكەنى مىنا جەر, مىناۋ اسپان مەن تاۋ بارىمىزگە ورتاق. بارشاسى – ەل مەن جەردىڭ ورتاق بايلىعى, ورتاق قازىناسى. بۇگىنگىمىز دە, ەرتەڭگىمىز دە ورتاق, – دەيدى پرەزيدەنتىمىز. تاۋەلسىزدىك العان جىلى قازاقستاندا قازاقتىڭ سانى بار بولعانى 39-اق پايىز ەدى. ءبىزدى سول ءبىر قيىن-قىستاۋ, تار كەزەڭدە بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى دە قولدادى. مۇنى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى. ۇمىتپايمىز دا. ەلباسى دا ۇمىتقان ەمەس, ۇمىتپايدى, ەشكىمدى بولمەيدى, الالامايدى. سوندىقتان دا پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ-اق ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۋىنىڭ تۇعىرى ەتىپ, كوككە كوتەرىپ, اسقاقتاتىپ كەلەدى. اناسىنىڭ اق بەسىگىندە تەربەلىپ, اتا-باباسىنىڭ سالت-ءداستۇرىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىنە قانىعىپ وسكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋعان حالقىن جان-تانىمەن سۇيەدى; قاھارماندىعىن, كەڭ پەيىلىن, ىزگى قاسيەتتەرىن دارىپتەيدى, ازات قازاقستانىن ماقتان تۇتادى. – حالقىمىزدىڭ قاي مۇراسىن الساق تا, ودان تەك ۇلگى مەن ونەگەنى, اقىل مەن پاراساتتى, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىقتى, دوستىق پەن باۋىرمالدىقتى, اقىندىق پەن باتىلدىقتى, قوناقجايلىلىق پەن دارحاندىقتى, اڭقاۋلىق پەن ادالدىقتى ايقىن كورەمىز. حالقىمىزدىڭ بار اسىل قاسيەتىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن تورگە شىعارىپ, توبەگە كوتەرىپ كەلەمىز. ءبىز جوقتان بار, يماننان ار جاساعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. بوستانبىز. ازات حالىق بولىپ ەۋرازيانىڭ الىپ ايماعىن جايلاپ جاتىرمىز. بىزگە دە قىزىعا, قىزعانا قارايتىن, بىزدەن دە ۇلگى-ونەگە الاتىن ەلدەر از ەمەس. جاڭا زامان ءبىزدىڭ ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, جولىمىزدى ۇزارتتى. تىلىمىزگە تەڭدىك, ويىمىزعا كەڭدىك بەردى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تۇراقتى دوس, ساپارلاس سەرىك, قاقىسى بۇزىلماس كورشى تاپقان قازاقستان جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ۇلى كوشىندە كەرۋەن تارتىپ كەلەدى. كەشەگى جىبەك جولى ەندى ءداۋىردىڭ داڭعىلىنا اينالىپ, قازاق ەلىن دامۋدىڭ جاڭا ساپارىنا باستاپ بارادى. ءبىز كەشەگى زاماندى قايتا تۇلەتىپ جاتىرمىز, – دەيدى اۆتور. ءيا, بۇل ايتىپ وتىرعاندارىنىڭ ءبارى دە شىندىق. ەلباسىنىڭ مۇڭى دا, سىرى دا, جىرى دا, بار اسىلى مەن قىمباتى دا, ماقتانىشى دا – عاسىرلار بويى زارىقتىرىپ جەتكەن اڭساۋلى دا ارماندى تاۋەلسىزدىك; ويلايتىنى – حالقىنىڭ بولاشاعى, كوزدەيتىنى – الاشتىڭ مۇددەسى, ارمانى – ەلىنىڭ كەلەشەگى. – بۇل كىتاپتى «مەنىڭ قازاقستانىم» دەگەن تولعاۋدىڭ تۇعىرى دەپ تۇسىنگەن ابزال. «مەنىڭ قازاقستانىم» – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز! كۇن وتكەن سايىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءمانىن تەرەڭ ۇعىنا تۇسەمىز, ايبىنىمىز اسىپ, اتا-بابالارىمىز اڭساعان كۇندى باستان كەشىپ جاتقانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتەمىز. تۇعىرىمىز دا, عۇمىرىمىز دا – تاۋەلسىزدىك! تاۋەلسىزدىك – مەنىڭ قازاقستانىم, ءسىزدىڭ قازاقستانىڭىز, ءبارىمىزدىڭ قازاقستانىمىز. ءبىز وسى ەلدە تۋىپ, وسى ەلدە ەڭبەك ەتىپ, وسى ەلدە ۇرپاق ءوسىرىپ, وسى ەلدە باياندى ءومىر ءسۇرىپ, وركەندەپ جاتقانىمىزدى ماقتان ەتەمىز. ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز – ۇلى دالا ەلى, ماڭگىلىك ەل. ءبىز وسىناۋ اسا قاسيەتتى اتاۋدى ەندى ۇلتتىق بەينە-بەدەرىمىز رەتىندە كوكىرەگىمىزدەگى كۇندەي ىستىق, سانامىزداعى سەرتتەي بەرىك ۇستايمىز. ۇلى دالانىڭ ۇلى تاريحىن ءبىز جاڭاشا جازىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرەمىز, – دەپ تەبىرەنەدى پرەزيدەنت. وسى ءبىر جولداردى وقىپ وتىرىپ, باعزى زاماننىڭ تولعاۋلارىن تىڭداعانداي بولاسىڭ. كىتاپتىڭ بارىمىزگە وتە جاقىن, جۇرەگىمىزگە ەرەكشە ءبىر جىلىلىق ۇيالاتاتىن, تەبىرەنىسكە تولى بەتتەرى اياۋلى الماتى مەن اسقاق استاناعا ارنالادى. الماتىدا ءوسىپ-جەتىلدىك, ءۇيلى-جايلى بولدىق, العاش پەرزەنت سۇيدىك, قاتارعا قوسىلدىق, ەل تانىدىق, ءبىزدى ەلىمىز تانىدى. تاۋەلسىزدىك باقىتى قازاقتىڭ باسىنا وسى الماتىدا قوندى. شىڭدارىن اپپاق قار جاپقان, توبەسى كوك تىرەگەن, قويناۋى قۇت, اسقاقتاعان الاتاۋداي سۇلۋ تاۋ جوق جاھاندا; جۇپارداي ءيسى اڭقىعان الماسى كوزدىڭ جاۋىن العان الماتىداي جۇماق قالا جوق جەر بەتىندە. الاتاۋدى دا, الماتىنى دا ءسال كورمەسەك ساعىناتىنىمىز, الىستا جۇرسەك اڭسايتىنىمىز, ىلعي ايالاي, قادىرلەي بەرەتىنىمىز سودان. الماتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگى, ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ رۋحاني ورداسى, ۇلاعاتتىڭ ءتورى. الماتى – ءبىزدىڭ بالداۋرەنىمىز, ستۋدەنتتىك جالىنداعان جاستىق شاعىمىز, ەڭبەك جولىن باستاعان كەڭ وردامىز, جان-جاقتان كەلىپ جايعاسقان قۇت قونىسىمىز; سامال سوققان, گۇلگە ورانعان جان راحاتى; عاجايىپ قالا, اڭىز قالا, ابىز قالا. ءومىر ءبىر قالىپتا تۇرمايدى. ءداۋىر كوشەدى, قوعام وزگەرەدى. زامانعا ساي ساياسات قالىپتاسادى. قىم-قيعاش, ارپالىسقان, الاساپىران, زىمىراعان زاماندا ەلباسى ەلوردانى اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن ويدا ءجۇردى. ەلوردانى وتانىمىزدىڭ ورتالىعىنا كوشىرۋدىڭ ستراتەگيالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, قوعامدىق-رۋحانياتتىق ماڭىزى داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق ەدى. بۇل – ەشقاشان توقتامايتىن, جالعاسا بەرەتىن ءۇردىس. ۇلى دالادا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تالاي مەملەكەتتەردىڭ قۇلاعانىن, تالاي استانالاردىڭ اۋىسقانىن, بىردە باعى جانىپ, بىردە باسىنان باق تايعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. كەزىندە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل بيلەگەن تۇرىك قاعاناتى ىنتىماق-بىرلىكتەن ايىرىلعان كۇننەن باستاپ ىرىسى قاشىپ, ىدىراپ, ورداسى ويران بولىپ, تالاۋعا تۇسكەنى بەلگىلى. الاۋىزدىق پەن ءوزارا قىرقىس تالاي قاعاناتتىڭ, تالاي وردانىڭ تۇبىنە جەتكەن. قارلۇقتاردىڭ استاناسى قۇلان دا, ودان كەيىنگى تاراز دا, دەشتى قىپشاقتىڭ استاناسى سىعاناق تا سول زاۋالدان قۇتىلا العان جوق. سىر بويىنداعى سىعاناق پەن ساۋران, وتىرار مەن تۇركىستان, جايىق بويىنداعى سارايشىق, جەتىسۋداعى بالاساعۇن, مەركە – ءبارى دە قيلى كەزەڭدەردى, حيكمەتتى باسىنان كەشكەن, تاريحى تۇنعان سان تاعدىرلى وردالارىمىز ەدى. قازاقستان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جۇزىندە عانا ءوزىنىڭ باس قالاسىن بىرنەشە مارتە وزگەرتتى – ورىنبورعا, قىزىلورداعا, الماتىعا كوشىرىلدى. استانانى اۋىستىرۋ – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. بۇل تاريحي قاجەتتىلىكتەن تۋىندايدى. سوڭعى كوش تە سونداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى. كەزىندە ءتورت ءجۇز مىڭ تۇرعىنعا ارنالىپ سالىنعان قازانشۇڭقىرداعى الماتىنىڭ حالقى ميلليوننان اسىپ, قالانىڭ تىنىسى تارىلىپ, تۇنشىعا باستادى. كوك ازايدى, كولىك كوبەيدى. ەكولوگيالىق, دەموگرافيالىق ماسەلەلەر پايدا بولدى. قالانىڭ دامۋ قارقىنى تەجەلىپ, تۇيىققا تىرەلدى. مىڭ ءۇش ءجۇز جىلدان كەيىن ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل ورناتۋ يدەياسى قايتا تۇلەدى. وسىنىڭ ءبارى استانانى كوشىرۋ يدەياسىن تەزدەتتى. ءسويتىپ, 1997 جىلى قازاقستاننىڭ ەلورداسى ارقانىڭ تورىنە, ەۋرازيانىڭ كىندىگىنە جول تارتتى. استانا كوشەردە تولقىماعان ادام قالعان جوق. ەلدىڭ كوشىن ارقاعا باستاعان ەلباسى سول ءبىر كۇندەردى ەسىنە الىپ: – الىپ ۇشاقتىڭ باسپالداعىندا تۇرىپ, جانىم تولقىپ, اياۋلى الماتىعا باس ءيىپ, قوشتاسقان ءساتىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن. الاتاۋ سوندا اق ساقالى الدىن جاپقان ابىز قارياداي باسىن شۇلعىپ, باتاسىن بەرگەندەي سەزىنىپ, قاناتتانىپ اتتاندىم. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە جول تارتتىق, بولاشاعىمىزدى بەتكە الىپ, ساپارعا شىقتىق. بۇعان ادام دا, زامان دا كۋا, – دەپ جازادى. استانا از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيانىڭ استاناسىنا, الەمدەگى ەڭ بەيبىت, اسا قارقىندى دامىعان, ىقپالدى, مامىلەگەر قالاعا اينالدى. اۆتور ءوز كىتابىندا استانانىڭ ۇلت تاريحىنداعى, تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرىپ, دامىتۋداعى, الەمدىك ساياساتتاعى ورنىنا, كەلەشەگىنە كەڭىنەن توقتالادى, ۇلكەن مەيىرىممەن, اسقان شابىتپەن جازادى. – قازىرگى استانامىز – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق مۇددەمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ بەينەسى, تاۋەكەلىمىز بەن تاباندىلىعىمىزدىڭ كەلىستى كورىنىسى, – دەيدى. وقۋشىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداراتىن ءبولىم – «ساياسات سالتاناتى». مۇندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستى, جەمىستى جۇرگىزىلگەن ىشكى-سىرتقى ساياساتتىڭ قىرى مەن سىرى, ارعى-بەرگى تاريحى, ايلا-ادىستەرى, مەحناتى مەن سالتاناتى ەگجەي-تەگجەيلى تالدانادى. – ۋاقىت, ءار كەزەڭ ءوز ساياسي تۇلعاسىن تۋدىرادى. ءداۋىرى تاڭدايدى. زامانى قولدايدى. ءبىز – حالىقتىق ساياساتتىڭ مارتەبەلى مەكتەبىنەن شىققان ەلمىز. وسى ەلدە تۋىپ-وسكەن ۇرپاقپىز. بابانىڭ داڭقىن بۇلداپ, بۇرا تارتقان جەرىمىز جوق. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن ۇلتتىق تاريحىمىز دەپ باعالاي وتىرىپ, جاڭا تاريحتىڭ تاراۋلارىن جازىپ جاتىرمىز, – دەيدى. راس-اق ءسوز. ءار زامان وزىنە ساي ءوز قايراتكەرىن تاڭدايدى. قازاق تاريحىنىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭى, بۇگىنگى ءداۋىر باسقا ەشكىمدى ەمەس, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تاڭدادى. تاريح تا, حالىق تا قاتەلەسكەن جوق, ول ەلىن دە, حالقىن دا كەلەشەككە نىق باستاپ كەلەدى. قيتۇرقىسى, ايلا-ارەكەتى, بۇرالاڭى كوپ ساياساتتىڭ بارلىق امالىن جەتىك مەڭگەرگەن ن.نازارباەۆ بۇگىندە الەمدىك ساياساتتىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ, تورىنە شىقتى. حالقىمنىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە ماڭدايىما قادالسىن دەپ, جۇرتىمدى قاتاردان قالدىرمايمىن, ەل-جۇرتىمنىڭ بولىنبەس ءبۇتىنىمىن دەپ, وتانىنىڭ تىنىشتىعىن, باقىتىن, جارقىن كەلەشەگىن ويلاۋمەن كۇن كەشىپ, قارا شاڭىراقتىڭ يەسى دە, كيەسى دە رەتىندە كۇللى تۇرىك دۇنيەسىنىڭ قامىندا كەلەدى. مەملەكەتتى قالىپتاستىراتىن دا, ورنىقتىراتىن دا, ەل مەن ەلدى تابىستىراتىن دا, شابىستىراتىن دا – ساياسات. ەلباسى ءوز كىتابىندا سان سالالى ساياساتتىڭ تورىنەن ءبىز كەشە كىم ەدىك, بۇگىن كىمبىز, ەرتەڭ كىم بولامىز, نە بىتىردىك دەگەن ماسەلەلەردى تۇپتەن تارتىپ, تەرەڭ تولعايدى: –قازاق ەلى – ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىندا ورناعان ارعى داۋىردەگى ساق, عۇن, ءۇيسىن مەملەكەتتەرىنىڭ, بەرگى زامانداعى ۇلى تۇرىك قاعاندىعى, دەشتى قىپشاق پەن التىن وردا مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى. 552 جىلى التايدا « ۇلى تۇرىك قاعاناتى» اتتى قۋاتتى, كۇشتى مەملەكەت دۇنيەگە كەلدى. ول التاي مەن كاۆكاز اراسىنداعى الىپ دالادا جەكە دارا بيلىك جۇرگىزدى. داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندە ۆيزانتيا مەن يراننان, قىتايدىڭ ەكى پاتشالىعىنان الىم العان ەر تۇرىكتىڭ ءبىر كەزدە بەرەكەسى كەتىپ, ءوز ىشىندە بيلىككە تالاس باستالعاندا, اۋەلى باتىس پەن شىعىسقا اجىراپ, كەيىن وعىز, قارلۇق, قىپشاق بولىپ ءبولىنىپ, اقىرىندا جاۋلارىنا جەم بولدى. دەمەك, ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى – بىرلىك. بىرلىگى جەتكەن ەل وزادى, بىرلىگى كەتكەن ەل توزادى. بىرلىك – ءبىزدىڭ بارلىق جەڭىستەرىمىزدىڭ قاينار كوزى, تىنىشتىعىمىز بەن بەيبىت ءومىرىمىزدىڭ قورعانى. ءبىز بۇگىنگى ساياساتتى ۇلتتىق رۋحتىڭ ەركىندىگى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الادى. ءبىزدىڭ ۇلى ءىسىمىز – تاۋەلسىزدىك الۋ, ونى تۇعىرلى ەتۋ بولدى. ورىندادىق. ۇلان-بايتاق شەكارامىزدى شەگەندەدىك. الەمدىك وركەنيەت ولكەسىندە كوش سوڭىندا قالىپ قويماي, كۇشتىگە جاعىنىپ, جالپاقتاماي ءومىر ءسۇرۋ ءپرينتسيپىن ورنىقتىرۋدى ويلادىق. ويىمىز جۇزەگە استى. ازۋىن ايعا بىلەگەن, اتاعى جەر جارعان حالىقارالىق ۇيىمداردى تورىمىزگە شىعارىپ سويلەتۋدى جوسپارلادىق. جوسپار ورىندالدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇعىرىندا تۇنشىعىپ كۇن كەشكەن ەلىمىزدىڭ رۋحىن قايتا كوتەرۋدى مىندەتتەندىك. ۋادە ۇدەسىنەن شىقتىق. استانا تورىندە سان مارتە حالىقارالىق فورۋمدار, سامميتتەر, سيمپوزيۋمدار, قۇرىلتايلار وتكىزدىك. «بوسقا شىعىندانىپ, وسىنىڭ نە قاجەتى بار؟» دەگەن سوزدەر دە ايتىلىپ جاتتى. ءتىپتى, بۇدان دا وتكەن, شىمبايعا باتاتىن سوزدەردى ەستۋگە تۋرا كەلدى. ءار نارسەنىڭ قايتارىمى, ءار ءىستىڭ ناتيجەسى بولادى. ءبىز وسىناۋ ۇلى باسقوسۋلاردىڭ ارقاسىندا الاش جۇرتىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتتىق. ءوزىمىزدى تانىتتىق. بۇگىندە الەمنىڭ تورىنە شىقتىق, تورالقالىق جاساپ, توبە بيدەي تورەلىك ايتتىق. كەزىندە ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋىنداي بولعان ۇلىتاۋدان ءسوز ۇستاساق, ەندى ۇلى ءتور – اقوردادان الەمگە ءتىل قاتىپ جاتىرمىز. قازاقتىڭ ءسوزى عارىشقا جەتتى. قازاق ءتىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن سويلەدى. وسىلاي بولادى دەپ كۇنى كەشە كىم ويلادى دەيسىڭ, مۇنىڭ ءبارى دە – بۇگىنگى شىندىعىمىز, ەلباسى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان سارابدال ساياساتتىڭ ناتيجەسى, ىنتىماق-بىرلىكتىڭ ارقاسى. ەشكىمدى قارۋمەن قورقىتا المايسىڭ. ەڭ ۇلكەن كۇش – قارۋ ەمەس, تاتۋلىق. ونى سۇراپ تا, ساتىپ تا الا المايسىڭ. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءوز جولى قالىپتاستى; ساياسي جۇيە, دىنارالىق ۇنقاتىسۋ, مادەني-رۋحاني بىرلىك, ۇلتتىق ينفراقۇرىلىم ورنىقتى, قازاقستاندىق دامۋ جولىن الەم مويىندادى; ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ۇلتارالاق كەلىسىمنىڭ ۇلگىسى رەتىندە باعالادى. كىتاپتا ەلدى س ۇلىكتەي سورىپ, مەملەكەتتى توناپ جاتقان, قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان سىبايلاس جەمقورلىق دەيتىن دەرتكە, ودان قۇتىلۋدىڭ جولدارىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ء–بىزدى قازىر ءجۇز ويلاندىرىپ, مىڭ تولعاندىراتىن ءبىر كەسەل بار. ول – سىبايلاس جەمقورلىق. سىبايلاس جەمقورلىق – جەگى قۇرت. حالىقتىڭ قازىناسىن توناپ جاتقان, ءىس باسىنا كەلگەنشە ءمىنايىم, قولعا بيلىك تيگەسىن «قۇدايىم» ادامدار ارامىزدا ءالى دە كەزدەسىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىك بيلىك جەڭ ۇشىنا جەمىر پيعىلىن تىققان سۇعاناقتىڭ سۇعىن قايتارىپ, ۇزىندا ءوشى, قىسقادا كەگى كەتكەن كەڭپەيىل جۇرتىنىڭ كوكەيىندەگىسىن تاۋىپ, رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى, – دەپ جازادى ەلباسى. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟ ەلباسىمىز بۇل ءسوزدى جەسە دە تويمايتىن, جەگەنىن قويمايتىن, حالقىنىڭ قامباسىنا قول سالاتىن, قول سالعاندا دا مول سالاتىن سۇعاناقتارعا ارناپ وتىر. جەمقورلىق – دۇنيەگە قۇنىعۋدان, ەلىنە, ۇلتىنا جانى اشىماعاندىقتان, ءوزىم بولسام دەيتىن وزىمشىلدىكتەن تۋادى. جەمقورلىق دەگەن سۇمدىق كەشە, يا بۇگىن تۋا قالعان جوق, الىمساقتان بەرى ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. قاي قوعام دا, قاي ءداۋىر دە مۇنىمەن الىسقان, كۇرەسكەن, بىراق وسى جەتى باستى جالماۋىزدى ادام بالاسى ءالى كۇنگە جەڭە الماي كەلەدى. «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, دۇنيە دەگەن سارى التىن, تالايلاردى الداعان. كەدەي بايعا جەتسەم, باي قۇدايعا جەتسەم دەيدى. ادامنىڭ ءوزى تويسا دا, كوزى تويمايدى, بايىعان سايىن باي تۇسكىسى كەلەدى. ءسويتىپ, جەمقورلىق باقتالاستىققا اپارادى, ادامدى ازدىرادى, قوعامدى توزدىرادى. مۇنىڭ مىسالى قازاقستاندا دا از ەمەس. قازىنانى, حالىقتى توناپ, قىلمىستى بولىپ ەلدەن قاشقاندار, تۇتىلىپ تۇرمەدە جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. حالىقتان ەشتەڭەنى جاسىرا المايسىڭ, وسىنىڭ ءبارىن حالىق كوزىمەن كورىپ وتىر, بارىنە دە شىداپ, ءتوزىپ وتىر. قاراپايىم حالىق نەسىن جەسىن, جەبىرلەردىڭ دەنى – اتقامىنەرلەر, نەگىزىندە بيلىكتىڭ تىزگىنىن, قازىنانىڭ كىلتىن, قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاعاندار. ەڭ وكىنىشتىسى, سولاردىڭ قايسىبىرى – ەلباسى سەنىم ارتقاندار جانە ءولىپ-تالىپ سول كىسىنىڭ ماڭايىنا جەتكەندەر. ولار – دۇنيەنىڭ سوڭىنا تۇسكەندەر; قۇدايدان دا, زاڭنان دا قورىقپايتىندار; جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە, تاريحتىڭ دا, ۇلتتىڭ دا قادىر-قاسيەتىن بىلمەيتىندەر; ۇلتىنا ۇلگى, تۋعانىنا تۇتقا بولا المايتىندار. وتانسىزدار, پىرسىزدەر, وپاسىزدار سوندايلاردان شىعادى. تاۋەلسىزدىككە دەيىن دە, تاۋەلسىزدىك ورناعاننان بەرى دە قوعامدا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي, جۇرتشىلىقتى كۇپتى قىلىپ, ۇنەمى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان ماسەلە – انا ءتىلىنىڭ احۋالى, ونىڭ كەلەشەگى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەڭ وتكىر ماسەلە – ءدىن, جەر, ءتىل تاعدىرى بولىپ تۇر. انا ءتىلىن جاستايىنان دارىپتەپ, اتا-باباسىنىڭ ءداستۇرى مەن ادەپ-عۇرپىن, تاريحى مەن مادەنيەتىن, ءانى مەن جىرىن تۋعان تىلىندە تىڭداپ, جۇرەگىنە ۇيالاتىپ وسكەن ەلباسى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن كوپ ويلايدى. ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى – انا ءتىلىن جاڭا عاسىردىڭ بيىگىنە ابىرويمەن الىپ شىعۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى دەپ سانايدى. 1989 جىلى ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداندى, انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى, سودان بەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى ەلباسىنىڭ بىرنەشە جارلىقتارى, ۇكىمەتتىڭ كوپتەگەن قاۋلىلارى شىقتى; ارنايى ءتىل كوميتەتى قۇرىلدى; تىلگە قاتىستى سان ءتۇرلى قۇرىلىمدار پايدا بولدى; جىل سايىن بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قارجى بولىنۋدە. وسىدان ون ەكى جىل بۇرىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا ون بەس جىل تولدى. وسى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن ايۋعا دا ۇيرەتەتىن ۋاقىت بولدى عوي» دەپ كەيىگەنى دە ەسىمىزدە. ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە, ءبارىبىر ءتىلىمىزدىڭ باعى جانباي تۇر. مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىڭ ءتىلى بولا الماي تۇر. بيلىك, رەسمي ورگاندار مەملەكەتتىك تىلگە ءالى تولىق كوشپەي وتىر. قازاق ءتىلى اۋدارما ءتىلدىڭ كۇنىن كەشىپ وتىر. –ءىس باسىندا, اسىرەسە حالىقتىڭ كوز الدىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان قازاقتاردىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەي, وزگە تىلدە سويلەۋگە قۇشتار بولسا, وعان حالىق تا, ءتىل دە كىنالى ەمەس. كىنالى – ۇلتتىق نامىستىڭ ازدىعى, ارزان دۇنيەگە ەلىكتەگىشتىك, ەل داستۇرىنە ەنجارلىق, – دەپ جازادى كىتابىندا ەلباسى. ەلباسى ايتىپ وتىرعانداي, ءتىلدىڭ باعىن ۇلتتىق نامىسى جوقتار, انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىندەر, وزگە تىلگە اۋەستەر, ەنجارلار, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندەر بايلاپ وتىر. زاڭدى بۇزعاندارى ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن ولارعا ەشقانداي شارا قولدانىلماي كەلە جاتقانىنا تاڭ قالاسىڭ. قازاقستاندا ورىس تىلىنە دە, وزگە تىلدەرگە دە ءتونىپ تۇرعان ەشقانداي قاۋىپ جوق. ونى قۇداي دا, ادام دا كورىپ وتىر, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. وزگە مەملەكەتتە سول ەلدىڭ ءتىلىن بىلمەسەڭ, كۇن كورە المايسىڭ, ءومىر سۇرە المايسىڭ. ءبىز نەگە ءوز ەلىمىزدە وزگە تىلدە ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك؟ سوزدەن ىسكە كوشەتىن, زاڭدى ورىنداتاتىن, زاڭعا باعىنبايتىندارعا شارا قولداناتىن, ەكى اۋىز ءسوزدى قازاقشا باستاپ, باياندامانى ورىسشا جاساۋدى دا قوياتىن مەزگىل جەتتى دەپ ويلايمىز. ەلباسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسكەن سايىن مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرادى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداناتىندار دا مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرۋلارى كەرەك. ولار مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتى. –انا ءتىلى – ءبارىمىزدى ومىرگە اكەلگەن ارداقتى انالارىمىزدىڭ اق سۇتىمەن بويىمىزعا سىڭگەن ءتىل; سانامىزعا ۇيالاعان, كوكەيىمىزگە قونعان, جىر بولىپ جادىمىزدا تۇنعان ءتىل, – دەپ الپەشتەيدى ەلباسى انا ءتىلىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ, فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتتەرى ءوز تىلدەرىندە سويلەيدى. ىلعي انا تىلىمدە سويلەۋدى مەن دە ارماندايمىن. تۇبىندە انا ءتىلىن قورعايتىن قور قۇرۋ كەرەك – دەگەنى دە بار ەدى. قازاق ءتىلىن قورعايتىن, ونىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيىن كوتەرەتىن شارالاردى جۇيەلى ءارى باتىل جۇزەگە اسىرساق بولار ەدى. ەندىگى جەردە ءبارىمىز دە انا ءتىلىن ارداقتايىق, ايالايىق, قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايىق. ويتكەنى, ول – سەنىڭ اناڭنىڭ ءتىلى, اتا-باباڭنىڭ ءتىلى, تۋعان حالقىڭنىڭ ءتىلى, ازات قازاقستاننىڭ ءتىلى, ۇلتىڭنىڭ جانى, ۇيىتقىسى, سوندىقتان, سەن ونى بىلۋگە, وعان قىزمەت ەتۋگە ءتيىستىسىڭ. كىتاپتا ءدىن, يمان, يبالىق; ءدىننىڭ تاريحى, ءدىني نانىم-سەنىمنىڭ ادامزاتپەن بىرگە پايدا بولعانى; ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعى مەن ادامگەرشىلىگى تۋرالى ءسوز ەكەندىگى; ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاعيداتتارى ەكەندىگى تۋرالى پاراساتتى پايىمداۋلار; يسلام دىنىنە تازا ۇلتشىلدىق تۇرعىسىنان قارايتىندار مەن يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزدەرىن حالىقشىل-مەملەكەتشىل تۇرعىدان تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ونىڭ قادىرىن بىلەتىندەردىڭ بولاتىندىعى جونىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن كەزدەسە بەرمەگەن تەرەڭ بايلامدار, ساليقالى ويلار ايتىلادى. يسلام دىنىنە دەيىن دە بايتاق دالادا يماني نيەت پەن ادامگەرشىلىك ىزگى قارىم-قاتىناستىڭ بولعاندىعى; ەجەلگى عۇن پاتشالىعىنان بەرمەن قاراي ەلىمىز كوك تاڭىرىنە تابىنىپ ءومىر سۇرگەندىگى; مۇنىڭ ءداستۇرلى ەلەمەنتتەرىنىڭ حالقىمىزدىڭ ومىرىندە ءالى دە بار ەكەندىگى; كۇن مەن ايدى قاسيەت تۇتۋ ءالى كۇنگە حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقاندىعى; ونىڭ قازاق بالاسىن جاقسىلىققا, ىزگىلىككە, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدەگى ءرولىنىڭ رۋحاني كۇشىنىڭ جويىلماعاندىعى جايىندا; رۋحاني تازالىعىمىزدى ساقتاۋداعى تاڭىرلىك تۇسىنىكتەردى ءالى دە ىزگى ءدىننىڭ امالدارى رەتىندە تۇتىناتىندىعىمىز تۋراسىندا دا اسا قۇندى عىلىمي, دايەكتى تۇجىرىمدار جاسالادى. سونىمەن قاتار, اۆتور يسلام دىنىندەگى قوناقجايلىلىق, مەيماندوستىق, باۋىرماشىلدىق, قايىرىمدىلىق سەكىلدى ادامي اسىل قاسيەتتەرگە توقتالا كەلىپ, قۇران سۇرەلەرى مەن اياتتارىندا ماعىناسى اشىلا بەرمەيتىن ماسەلەنى ۇلتتىق داستۇرلەردەن ىزدەگەن ءجون, دەمەك ارۋاقتى قۇرمەتتەۋدىڭ, بەيىت باسىنا بارىپ دۇعا باعىشتاۋدىڭ, ناۋرىزدى قۋانا قارسى الۋدىڭ, جاڭا تۋعان ايمەن امانداسۋدىڭ ءدىن الدىندا ەشقانداي دا سوكەتتىگى, ايىبى جوق, بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا اللا تاعالانىڭ ءوزى جاراتقان يگىلىكتەرىنە تاعزىم دەپ تۇيىندەيدى. ءسويتىپ, بۇگىندە ەل ءىشىن الاتايداي ءبۇلدىرىپ جۇرگەن ءارتۇرلى ءدىني باعاتتاردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ زالال-زيانىن اجىراتىپ بەرەدى. ەلدى الاڭداتىپ جۇرگەن جيھات ۇعىمىنا دا, ءدىني ەكسترەميزم, لاڭكەستىك سەكىلدى دەرتتەردىڭ تابيعاتى مەن زارداپتارىنا دا كەڭ توقتالادى. بۇگىندە ەلىمىزدە مەشىتتەردىڭ دە, مەشىتكە باراتىن جاستارىمىزدىڭ دا كوبەيگەندىگىنە قۋانا وتىرىپ, يسلام ءدىنىنىڭ سان تاراۋ سۇرلەۋلەرىنىڭ بار ەكەندىگىنە, سونىڭ ءبارىن اقىلمەن, جۇرەكپەن تالعاپ-تاڭداماي, اتا-بابا ءداستۇرىن الدە ءبىر جات ۇعىمعا مانسۇق ەتىپ, تەرىس جولعا ءتۇسىپ جۇرگەندەردىڭ دە بار ەكەندىگىن ەسكەرتەدى, وسكەلەڭ ۇرپاقتى سودان ساقتاندىرادى. ء–وز ءدىنىڭدى قادىر تۇت, وگەي دىنگە باس ۇرما, اللا – ادال نيەتتە, جۇرەگىڭدى تازا ۇستا. ىزگىلىكتى, قايىرىمدىلىقتى ءوز ەلىڭە جاسا. حالقىڭدى قادىرلە, جۇرتىڭنىڭ سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتە. ءدىن – عىلىم, جان دۇنيە جاراسىمىن تابيعاتپەن ۇيلەستىر. عىلىمنىڭ عيبراتتى جولىن تاڭدا. ءبىلىمىڭدى جاقسىلىققا پايدالان. زامانىڭنىڭ بولمىسىن اڭدا, دەپ ادىلەتتىڭ اق جولىنا ءجون سىلتەيدى. تاراۋدىڭ سوڭىندا: –سيريادا سودىرلاردىڭ سويىلىن سوعىپ, تەك ءوزى عانا ەمەس, بۇكىل وتباسىن قۇرباندىققا شالىپ جۇرگەن; قولدارىنا قارۋ الىپ, مويىندارىنا قان جۇكتەپ, قىلمىسقا بارىپ, اداسىپ جۇرگەن; بەيكۇنا جانداردى جەر جاستاندىرىپ, انانى – جەسىر, بالانى – جەتىم قىلىپ جۇرگەندەردىڭ كۇناسىن قۇداي قالاي كەشىرەدى؟ – دەپ ۋايىمدايدى. ەلباسىنىڭ ءدىن, يسلام تۋرالى قاعيدالارى بۇگىندە يسلامدى توقسان تاراۋعا ءبولىپ, جاستاردى اداستىرىپ, ەلىمىزگە دە, ەلدىگىمىزگە دە قاۋىپ-قاتەر توندىرۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيگەن تۇستا وتە-موتە كەرەگىرەك بولىپ تۇر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ءدىن ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت. ءدىن مەن مەملەكەت ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز. ءبىز ءۇشىن باستى قۇندىلىق – مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى, تىنىشتىعى, بەرەكە-بىرلىگى. ءدىن ىستەرى جونىندەگى جاڭا مينيسترلىكتى پرەزيدەنت وسى ءۇشىن قۇرىپ وتىر. قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بەس رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ سەزدەرىن وتكىزدى. الەم تاريحىندا ءداستۇرلى ءدىن باسىلارى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيىلىپ, ءدىننىڭ ادامزات وركەنيەتىندەگى گۋمانيستىك قاسيەتىن ەشقاشان بىرگە تالقىلاعان ەمەس. دىنارالىق ارازدىقتى جويۋ, دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى بۇكىل ادامزاتقا پايدالى پىكىرلەستەر الاڭىنا اينالدىرۋ – بۇرىن بولماعان تاريحي وقيعا. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تابىستى اتقارىپ كەلە جاتقان الەمدىك, گۋمانيستىك ميسسياسىنىڭ ەڭ جارقىن ءبىر ايعاعى وسى. كىتاپتا اڭگىمە بولىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە بەيتاراپ, ەنجار قاراۋ مۇمكىن ەمەس. وقيعاعا ىشتەي ارالاسىپ وتىراسىڭ, اۆتورمەن تىكەلەي سويلەسكەندەي, بىرگە ويلاسقانداي, ءوز ءومىرىڭدى, ءوز تاعدىرىڭدى سەزىنگەندەي بولاسىڭ. شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزعا ارنالعان تاراۋدى وقىعاندا دا تولقيسىز, تەبىرەنەسىز. تاريحتىڭ تالايىمەن, ادام ايتسا نانعىسىز قورلىق-زورلىققا شىداماي, ءبىر كەزدە قازاقتىڭ ءبىرازى اتاجۇرتىن تاستاپ, وزگە ەلگە كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ن.ا. اريستوۆتىڭ حالىق ساناعى جايىنداعى ەڭبەگىندە 1897 جىلى قازاقتىڭ سانى ءتورت ميلليون دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. سول جىلعى شەت ەلدەردە تۇراتىن قازاقتىڭ سانى ءجۇز مىڭعا جەتىپتى. بۇگىندە ولار بەس ميلليوننان استى, قىرىقتان استام ەلدە تۇرىپ جاتىر. 1991 جىلى 31 جەلتوقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق راديوسىنان شەتەلدەگى قازاقتارعا ارناپ ءسوز سويلەدى. تەبىرەنىپ سويلەدى. تولقىپ سويلەدى. اعايىنداردى ەلگە شاقىردى. بۇل ءسوز شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باۋىرلارىمىزدى ءدۇر سىلكىندىردى. قيىرداعى باۋىرلارىمىزدىڭ بار ارمانى – ەلگە جەتۋ, تاريحي وتانىمەن, تۋعان جەرىمەن قاۋىشۋ ەدى. ونىڭ ءساتى تەك قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانان كەيىن عانا تۋدى. مەن ول كەزدە قازاقستان ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. راديودان سويلەگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە ەلباسى ماعان: - دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن ازىرلەڭدەر, – دەپ تاپسىرما بەردى. ول كەزدە قازىنانىڭ دا قالتاسى تەسىك, بيزنەستە دە ەشكىم جوق. سوعان قاراماستان, سول ءبىر ساعىنىشتى باسقوسۋدىڭ ازىرلىگىنە جان سالىپ كىرىستىك. 1992 جىلدىڭ 27 تامىزىندا شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداس-باۋىرلارىمىز جونىندە قازاقستان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. ەلباسى مەنىڭ باسشىلىعىممەن قۇرىلتايدى وتكىزۋ جونىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, وسىناۋ تاريحي باسقوسۋدى ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى ءىس-شارا رەتىندە اتاپ ءوتۋ جونىندە ايرىقشا نۇسقاۋ بەردى. توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا الماتىدا 1992 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن ويداعىداي وتكىزدىك. قۇرىلتايعا كەلگەن اعايىندار «ەلىم-اي-لاپ», كوزىنىڭ جاسىن كول قىلىپ, تۋعان جەردىڭ جۋسانىن يىسكەپ, تۇركىستاننىڭ توپىراعىن ءسۇيىپ, ورامالعا ءتۇيىپ الىپ جاتتى. پرەزيدەنت قۇرىلتايدىڭ تورالقا جيىنىندا اعىنان جارىلىپ ءسوز سويلەدى, سالتاناتتى داستارحاندا شىرقاتىپ, «سارىبيداي» انىنە سالدى. ەل ريزا بولدى. الماتىنىڭ تورىندە قۇرىلتايعا ارناپ ءجۇز ءۇي تىكتىك. سويىستا, سىي-سياپاتتا ەسەپ بولعان جوق. ەل دۇرلىكتى. قازاق رۋحتاندى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى كۇن سايىن: «تانىت, قازاق, ۇلتىڭدى, تاۋىپ اتا جۇرتىڭدى», «قازاقتىڭ اعىلىسى-اي, قانداستىڭ ساعىنىشى-اي», «جينال, قازاق, جەرىڭە – ەگەمەندى ەلىڭە», «الەمگە اتىن قوسقان, الاشتىڭ باسىن قوسقان – قازاق ەلى!», «قازاققا بىرلىك بەر, بەرەكە, تىرلىك بەر, قۇرىلتاي!» «اجىراماي اعايىننىڭ اراسى, قۇتقا تولسىن قازاعىمنىڭ دالاسى» دەپ, الاقايلاپ, كۇندە الەمگە جار سالىپ جاتتى. وسىلاي, تۇڭعىش قۇرىلتاي تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇڭعىش تويىنا, حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرگەن قۇبىلىسقا اينالدى; ەلدىگىمىزدى تانىتتى, قازاق حالقىنىڭ ابىرويىن اسىرىپ, ايبىنىن اسقاقتاتتى. كوپ كەشىكپەي الىستاعى اعايىننىڭ اتامەكەنگە ات باسىن تۇزەگەن ۇلى كوشى باستالدى. اقىندار جىر توكتى, كۇيشىلەر كۇي توكتى, تاۋەل
