ارداقتى انا, اسىل جار, اياۋلى قارىنداس
كەشە استانادا قازاقستان ايەلدەرىنىڭ تۇڭعىش سەزى بولىپ ءوتتى
شۋاقتى كوكتەم ارداقتى انا, اسىل جار, اياۋلى قارىنداستىڭ مەيرامىمەن باستالادى. سوندىقتان, ەڭ اۋەلى بارشاڭىزدى الداعى مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن, دەپ باستادى سەزدەگى ءسوزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇل – قازاقستان ايەلدەرىنىڭ تاۋەلسىز ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش سەزى. جىلۋ مەن جىلىلىق سىيلايتىن جارقىن مەرەكەنىڭ قارساڭىندا وزدەرىڭىزبەن جۇزدەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. الەمدەگى اسەمدىك پەن سۇلۋلىق ايەل كوركى مەن انا مەيىرىمىنەن ءنار العان دەگەن دانالىق ءسوز بار. تاعىلىمدى تاريحىمىز قايراتكەرلىك قاسيەت قونعان انالاردان كەندە بولعان ەمەس, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت. ۇلان-عايىر دالادا ۇرپاق ماقتانىشىنا اينالعان تالاي ۇلاعاتتى انالار وتكەن. ولاردىڭ وشپەس ونەگەسى مەن ولمەس ءداستۇرى جاڭا قازاقستاندا جاراستى جالعاسىن تابۋدا. ەل مەن ەرگە سىن بولعان كەزەڭدە ايەل-انالار وتباسى مەن قوعام جۇگىن قايىسپاي قاتار كوتەرە ءبىلدى. سىزدەر وتباسى بەرەكەسىن ساقتاۋمەن بىرگە, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە دە ەسەلى ۇلەس قوسىپ كەلەسىزدەر.
پرەزيدەنت ايەلدەردىڭ ومىرلىك ماڭىزدى سالالاردا جۇمىس ىستەيتىنىنە نازار اۋداردى. ولار بۇگىندە بارلىق پەداگوگتاردىڭ 73 پايىزىن قۇرايدى. دارىگەرلەر مەن مەديتسينا پەرسونالىنىڭ 87 پايىزى – ايەلدەر. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا 5800 كسك بولسا, سولاردىڭ 3 مىڭىنا ايەلدەر جەتەكشىلىك ەتەدى. بارلىق بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 60 پايىزى دا ايەلدەردىڭ ۇلەسىندە. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسى كوپ جاعدايدا ولاردىڭ كاسىبيلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ونداعان ايەل مينيسترلەر جانە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى بولىپ تاعايىندالدى. جۇزدەگەن ايەل پارلامەنت پەن ماسليحاتتارعا سايلاندى.
ايەلدەر مەن بالالارى بار وتباسىلارىنا الەۋمەتتىك كومەكتىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسى قالىپتاسقان. تاۋەلسىزدىكتىڭ اسا اۋىر العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە مەملەكەت ولارعا اتاۋلى قولداۋ كورسەتتى. 2006 جىلدان بەرى بارلىق قازاقستاندىق وتباسىلارىنا 1 جاسقا تولماعان بالالارعا قاراۋ ءۇشىن جاردەماقى تولەنەدى. از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلار كامەلەتكە تولماعان بالالارى ءۇشىن جاردەماقى الادى. 2003 جىلدان بەرى بالالارى بار وتباسىلارىنا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ كولەمى 20 ەسەدەن استامعا ارتتى. انا جانە بالا ءولىمىن ءتومەندەتۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى شارالار قابىلداندى. استانا مەن بىرقاتار ءىرى قالالاردا جاڭا پەريناتالدىق ورتالىقتار سالىندى.
وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇگىندە «بالاپان» باعدارلاماسى ءجۇزەگە اسىرىلا باستاعانىن, اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 35 بالالار باقشاسى, 137 مەكتەپكە دەيىنگى جەكەمەنشىك مەكەمەلەر, 1,5 مىڭنان استام بالالاردىڭ شاعىن ورتالىقتارى سالىنعانىن اتاپ كورسەتتى. 2020 جىلعا دەيىن, دەدى پرەزيدەنت, ءبىز بارلىق بالالاردى بالالار باقشاسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بالا تۋعاننان كەيىن جۇمىسقا, بيزنەسكە قايتا ورالاتىن جاس انالار ءۇشىن ايتارلىقتاي قولداۋ.
يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ جانە جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات مىندەتتەرىن شەشۋ – ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاق وركەندەۋىنە باستايتىن جول. ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ومىردەگى, ساياسات پەن مادەنيەتتەگى, قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىنداعى يننوۆاتسيالار ءبىر عانا ماقساتتى – ءاربىر قازاقستاندىق وتباسىنىڭ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ لايىقتى ءومىر دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جاڭا كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ۇكىمەتكە مىندەت جۇكتەدى.
الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ءىسىنىڭ جولداۋ مەن 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ باستى باعىتتارى بولىپ تابىلاتىنىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ قاجەت, دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى. ەڭ الدىمەن ءبىز حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزىن جۇمىسپەن قامتۋى ماسەلەسىمەن اينالىسۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ وتىرمىز. ولاردىڭ اراسىندا ايەلدەر دە از ەمەس. ادامداردىڭ مۇنداي توپتارى ءۇشىن مەملەكەت ەسەبىنەن وقىتۋ, ماماندىق الۋ جانە ەڭبەككە ورنالاستىرۋ سياقتى كومەكتەر ۇسىنىلادى. اۋىلدا بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر ءۇشىن مەملەكەت ميكرونەسيەلەر بولمەكشى.
قازىرگى ۋاقىتتا ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 5,5 پايىزدى قۇرايتىن ورتاشا كورسەتكىش جاعدايىندا 6,3 پايىزدى قۇراپ وتىر, دەپ جالعادى ودان ءارى ويىن مەملەكەت باسشىسى. ءوزىن-ءوزى ەڭبەكپەن قامتۋشى حالىقتىڭ جارتىسى ايەلدەر. ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس ماسەلەسى بۇگىندە ۇكىمەت ازىرلەپ جاتقان ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىندا جەكە باعىت رەتىندە ءبولىپ كورسەتىلۋى ءتيىس.
ءبىز ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى سالالارىن ناقتى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك, دەپ اتاپ ءوتتى ودان ءارى پرەزيدەنت. تاياۋداعى ونجىلدىقتا 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر. تەك 2011 جىلى عانا وسى سالاعا 75 ميلليارد تەڭگە باعىتتالاتىن بولادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا ايەلدەردىڭ قاتىسۋىن كۇشەيتە تۇسۋلەرى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەر ەڭ الدىمەن ايەلدەردىڭ ومىرلەرى مەن ءال-اۋقاتىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولادى, دەپ جالعادى ويىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 2015 جىلعا قاراي ءۇش ءجۇز مىڭ كىشكەنتاي قازاقستاندىقتار ءۇشىن 3400-گە جۋىق مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر اشىلماقشى. تاياۋداعى 5 جىلدا 400 مەكتەپ سالۋ كوزدەلىپ وتىر.
تاياۋ جىلداردا ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ اياقتالادى, دەدى ەلباسى ودان ءارى. 2015 جىلعا قاراي 350 جاڭا دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, ەمحانالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ول انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە, جالپى ءولىمدى 30 پايىز قىسقارتۋعا جاعداي جاسايدى.
حالىققا جولداۋدا بەلگىلەنگەن ەڭبەكپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كوپتەگەن قازاقستاندىق وتباسىلارىنىڭ تابىستارىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى, دەپ جالعادى ويىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇتىندەي العاندا ول 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىقتاردى قامتىماق. وسى ورايدا پرەزيدەنت «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا كىرەتىن ۇلتتىق كومپانيالار اكتسيالارىن حالىققا ساتۋ باعدارلاماسىن ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىكپەن پايدالاناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءبىز, 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردا قاراستىرىلعانداي, حالىقتى اتاۋلى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاسايتىن بولامىز, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. ونىڭ نەگىزگى باعىتى بالالى وتباسىلاردى, ءبىرىنشى كەزەكتە كوپ بالالى وتباسىلاردى قولداۋ بولىپ تابىلادى.
2006-2016 جىلدارعا ارنالعان گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى ايەلدەر وكىلەتتىلىگىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. 2010 جىلى ول كورسەتكىش تەك 10 پايىزدى عانا قۇرادى. ايەلدەر ورتالىق ورگانداردا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە باسشىلىق لاۋازىمدارعا وتە ناشار ۇسىنىلادى. بۇگىندە ەلدە بىردە- ءبىر ايەل وبلىس اكىمى جوق, 3 اۋدان اكىمى مەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ 5 ورىنباسارلارى عانا ايەلدەر. وسى رەتتە پرەزيدەنت قازىرگى زامانعى مەنەدجمەنتتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى توم پيتەرستىڭ توپ-مەنەدجمەنتتەگى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ازدىعى «ستراتەگيالىق سيپاتتاعى ءراسۋاشىلدىق پەن قاتەلىك» دەگەن ءسوزىن كەلتىرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن, ۇلتتىق كوميسسيامەن, «نۇر وتان» پارتياسى باسشىلىعىمەن بىرلەسىپ, ايەلدەردى شەشىمدەر قابىلداۋ دەڭگەيىنە دەيىن جىلجىتۋ جونىنەن 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ناقتى ءىس-قيمىلدار جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇكىل 20 جىلى ىشىندە, كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى ەكونوميكادا تولىق داعدارىس ورناعان اسا كۇردەلى كەزەڭدە جانە ودان كەيىنگى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ تابىستى جىلدارىندا سىزدەر – ايەلدەر ءار كەزدە دە بىرگە بولىپ, مەنىڭ باعىتىما, بارلىق قادامدارىما قولداۋ كورسەتىپ وتىردىڭىزدار, دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى. ول كەزدە كوپتەگەن ادامدار سەنبەسە دە, سىزدەر مەن ءبىز جەڭىسكە جەتتىك. سول ءۇشىن سىزدەرگە زور راحمەت. ەركەكتەر ايتاتىنداي, ايەلدەرمەن وتكىزگەن ۋاقىتتى بوس كەتكەن ۋاقىت دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى, ويتكەنى ايەلدەر جاڭا جاسامپازدىقتارعا رۋحتاندىرادى. سىزدەردىڭ سەزدەرىڭىزدىڭ جۇمىسىنا قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ ەڭ لايىقتى ايەلدەرىمەن تىلدەسۋدى مەن ءدال وسى تۇرعىدان قاراستىرىپ وتىرمىن. ايەلدەر اناعۇرلىم ءجيى كۇلەتىن بولعاندىقتان ەركەكتەرگە قاراعاندا ۇزاق ءومىر سۇرەدى دەيدى. سىزدەردى ءار كەزدە دە كۇلكى اسەمدەندىرە ءتۇسسىن, دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى وسى ورايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
بيىل ءبىز ۇلى وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىن ايرىقشا اتاپ وتەمىز, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. العاشقى سەزدىڭ وسى مەرەيلى مەجەگە ورايلاس ءوتۋىنىڭ وزىندىك ءمانى زور. بۇل رەتتە التىن قۇرساق انانىڭ اماندىعى مەن بالانىڭ جارقىن كۇلكىسى – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. سوندىقتان, انا مەن بالا تاعدىرى مەملەكەت قامقورلىعىنان ءبىر ءسات تە تىس قالعان ەمەس. بۇل ءجايتتى ءبىز ۇدايى باستى نازاردا ۇستاپ كەلەمىز. ويتكەنى, ول – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز! ءبىز بولاشاققا بىرگە بارامىز, كەمەل كەلەشەكتىڭ بەرىك ىرگەسىن بىرگە قالايمىز! ەندەشە, وسى جولدا بارشاڭىزعا زور جەتىستىكتەر مەن وتباسىندا يگىلىكتەر تىلەيمىن, دەپ اياقتادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
