ولار اجىراسادى...

اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ «ماحاببات – ەكى ادامنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى عانا» دەگەن ءسوزى بار. باسقا باسقا, وسى ءسوز ءاسانالى اعامىزدىڭ ون رەت ويلانىپ, ءجۇز رەت تولعانىپ, ءومىردىڭ بۇكىل قىزىق-شىجىعىن كورىپ, ماحابباتتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا تەپەرىشىن تارتىپ بارىپ جاساعان پايىمى عوي دەپ ويلايمىز. قازىر تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتى جەڭىلدەدى. ىقىلىم ءبىر زاماندارداعىداي بۇگىندە ەشكىمدى قىشتاپ ۇيلەندىرىپ جاتقان جوق. اركىم سۇيگەنىن الادى, قىزدار تاپقانىنا بارادى. بىراق, نەگە اجىراسۋ تىم وڭاي؟ ءبىر كەلىنشەك: «تۇسىمدە ءبىزدىڭ جاتىن بولمەمىز جانىپ جاتىر ەكەن. باسقا بولمەلەر ءدىن امان. ءبىر ۋاقىتتا كۇيەۋىم ەكەۋىمىز جاتاتىن قوس توسەك تە ورتەنىپ كەتتى. قاپ-قارا بولىپ جانىپ, كۇيەلەنگەن بوس بولمەنىڭ توبەسىنە شوشىنا قاراپ جاتقانىمدا ويانىپ كەتتىم» دەدى. جوريتىن تۇگى دە جوق. بۇلار ونسىز دا اجىراسۋدىڭ الدىندا تۇرعان جۇپ ەدى. ايەل بايعۇس وت باسىن, وشاق قاسىن قانشاما ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ, قانشاما كەشىرىمشىل بولسا دا, ەكىنشى تاراپتان وسىنى كەرەك ەتكەن ادام بولعان جوق. قانشاما جىل ومىرىمەن الىسقان ايەل وسى تۇسىنەن كەيىن كوپ ۇزاماي اجىراستى. ولاردىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە اجىراساتىنى ءسوزسىز ەدى. ءبىرىن ءبىرى سۇيمەك تۇگىلى, سىيلاۋدان قالعان ەرلى-زايىپتىلار ۋاقىت وتە كەلە جۇرتتىڭ كوزىنشە دە ىرىلداسىپ, ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ جۇرگەندەرىن جاسىرا الماي قالۋشى ەدى. ءوزى تۇگىلى, ءسوزى, ءتىپتى, قالا بەردى, پالتوسىنىڭ تۇيمەسىنە دەيىن ءبىر-ءبىرىنىڭ جىنىنا تيەتىن ەكەۋىنىڭ پىكىرى دە ەشقاشان قابىسىپ كورگەن ەمەس. ايەلى بىردەڭە دەسە كۇيەۋى ونى جوققا شىعارىپ, كۇيەۋى ءبىر ءۋاج ايتسا كەلىنشەگى دە كوپتىڭ ورتاسىندا وتىرمىز-اۋ دەمەستەن, مىندەتتى تۇردە قارسىلاسا كەتەتىن. «ءاي, وسى سەن ەكەۋىڭنىڭ ءبىر توسەككە قايدان باستارىڭ سىيىپ ءجۇر؟» دەگەن قالجىڭ ارالاس سۇراقتىڭ وسى ەكەۋىنە قويىلمايتىنى سيرەك. شاپىلداسىپ ءجۇرىپ-اق كۇندەرى وتكەن جۇپتار از ەمەس قوي. دەگەنمەن, ءبىرىن ءبىرى ەگەپ ءجۇرىپ, ءبىر بەرىلگەن عۇمىردى كيكىلجىڭگە قۇربان ەتۋ قانداي ازاپ! ەڭ جامان قاسىرەت تە وسى! قولدايدى دەگەن ادامىڭ قورلاسا, سەنى جان-تانىمەن تۇسىنۋگە ءتيىستى جارىڭنىڭ جانىندا وتىرىپ تا جالعىزدىق كەشسەڭ, زايا تىرشىلىك سول بولىپ شىقپاي ما؟! ايتپەسە, ءار ادامعا ءبىر ادام كەرەك. الديلەگەن سابيدەن باستاپ, قارتايعاندا ءبىر بالا بولىپ وتىراتىن قاريا دا ءومىر بويى مەيىرىمگە مۇقتاج بولىپ وتەدى. ال ۇزدىگىپ ءجۇرىپ قوسىلىپ, جاۋىعىپ ايىرىلىسىپ جاتقاندار قانشاما؟! ارينە, سىيلاستىق جوق جەردە ءالسىز, ونسىز دا كۇيرەۋىك سەزىمگە قايدان ورىن بولسىن! ءبىرىن ءبىرى سىيلاپ, قادىرلەي الاتىندار عانا ماحابباتتارىن قورعاي الادى. قورلاۋ باستالعان جەردەن باستاپ سورلى سەزىم دە ولمەك. قاراپ وتىرساق, مىنا زاماندا ەشكىمدى ەشكىمگە زورلاپ قوسىپ جاتپاسا دا, عايىپتان, بولماسا باقاي ەسەپپەن, قالا بەردى, ۋاقىت وتە ءتۇسىنىسىپ, ايتەۋىر ءبىر جاقسى كورىپ, وتانداسىپ كەتەرمىز دەپ, ءوز تاعدىرىن تاۋەكەلگە بايلاپ جىبەرىپ, ولە-ولگەنشە بارماق تىستەپ جۇرگەندەردى كورىپ, جار تاڭداۋ دا, كۇيەۋگە شىعۋ دا كويلەك اۋىستىرۋ ەمەس ەكەندىگىن تۇسىنەسىڭ. مۇنى ءتۇيسىنۋ ءۇشىن اللا ادامدارعا اقىل بەرگەن, ال ەندى بىرەۋلەر ونى ماڭدايىنا جازىلعان تەپەرىشتىڭ ءبارىن وتكىزىپ بارىپ قانا مويىنداپ جاتادى. ومىرىڭدە كوڭىلىڭدى قالدىرماعان, جانىڭدى جارالاماعان, شىنايى ءسۇيىپ, كوزىمەن ۇعىپ تۇرعان ادامعا قىزمەت ەتۋدىڭ راحاتىن اسىعىس قادامىنان ازاپ شەگىپ, شىنايى جار قوساعىنا جولىقپاعان ادامدار عانا بىلەدى. بىراق, كىمدەر ءسوزىز اجىراسادى, ياكي بولماسا, قانداي جاعدايدا جانىڭا جالاۋ بولا الماعان جاننان باسىڭدى الا قاشۋعا تۋرا كەلەدى؟ شىنداپ كەلگەندە, «جاماننىڭ جانىندا جاتقانشا, جاقسىنىڭ اياعىندا جات»  دەگەن ءسوزدى دە اتا-بابالارىمىز تەگىن ايتپاعان عوي. ەگەر, قۇداي قوسقان قوساعىڭ مۇلدە سەن ويلاعانداي ادام بولىپ شىقپاسا, ءسوزى ءبىر بولەك, ءوزى ءبىر بولەك بولىپ, وتىرىگى سوڭىندا ءورىپ جۇرسە, وندا ونداي اداممەن ءومىر وتكىزۋ قانداي بولماق؟ «سۇيمەگەنگە سۇيكەنبە» دەگەن دە بار. ءوزىڭدى سۇيمەگەن ادامدى ەشقاشان زورلاپ سۇيگىزە المايتىنىڭ اقيقات. ءوزىڭدى قالاماعان ادامدى ءارتۇرلى ايلا-شارعىمەن قاراتىپ الىپ, ەبىن تاۋىپ, ەسەبىن كەلتىرىپ تە ءۇيلى-باراندى بولاتىندار بار. بىراق, شىن ماحاببات بولماعان جەردە ءبارى ءبىر كۇنى بىتەدى. ال ءبىرىن ءبىرى شىن سۇيگەن ادامدار ءوز سەزىمدەرىنە كۇمان كەلتىرۋگە جول بەرمەيدى. سول سياقتى, مىناداي وقيعالاردى ءسىز دە تالاي رەت ەستىگەنسىز, كۋا بولعانسىز, ەڭ بولماسا كىتاپتان وقىعانسىز. ماسەلەن, سۇلۋلىق تا اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن سىيى. ەگەر سۇلۋلىعىن اقىلمەن, پاراساتىمەن سۋعارعان جاندى كەزدەستىرسەڭىز, وندا ول تاعدىردىڭ ولشەۋسىز نىعمەتى. مۇنداي جانمەن ديدارلاسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. الايدا, سىرت ءپىشىنى كەلىستى بولعانىمەن, اۋزىن اشقاندا اقىماقتىعىن, قىلىعىمەن جەڭىلتەكتىگىن, كوكىرەگىمەن مەنمەندىگىن كورسەتەتىن ارزان سۇلۋلىقتان ءبىر كۇنى ادام ءبارىبىر جەريدى, ءىشى مەن سىرتى قابىسپايتىن جاننان جەمە-جەمگە كەلگەندە باس تارتاسىز. سول سياقتى, كۇمان دە  – كوڭىلدەگى جىلان سياقتى, ادامنىڭ جانىن جاي تاپتىرمايدى. ءبىر-بىرىنە سەنبەيتىن, قىزعانىشتىڭ قىزىل يتىنە سابىردىڭ ىرقىن بەرىپ قويعان ادامداردىڭ دا جۇبايلىق ءومىرى جاقسى اياقتالا بەرمەيدى. ەگەر سەن ونى, ول سەنى سۇيەتىن بولسا, نەگە سەن ول ادامعا سەنبەۋىڭ كەرەك؟! قالعان تىرشىلىگىڭنىڭ بۇكىل قامىن ارتقان, ەكى دۇنيەدە ادال بولۋعا سەرتتەسكەن ادامىڭنىڭ سەنىمىنەن شىققانعا نە جەتسىن! ءسۇيدىڭ بە, وندا سول ادامعا ولەردەي سەن, بار جان-تانىڭمەن سەن. سوندا عانا ءۇمىتىڭ اقتالادى. ايتپەسە, كۇن سايىن تۇرتىنەكتەپ جاماندىق ىزدەپ, ءسات سايىن سوزىنە كۇمان كەلتىرىپ, ونى ءوزىڭنىڭ كولەڭكەڭنەن دە قىزعانا بەرسەڭ, ىزدەگەنىڭ ءبىر كۇنى الدىڭنان شىعادى. «و, قىزعانىش, ادامزاتتىڭ سەرىگى! ساعان توتەپ بەرە الماس تەمىردىڭ دە تەمىرى» دەپ اقىندار بوسقا جىرلاماعان... ءسۇيۋ از. اسىراۋ دا از. ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى كورگەن سوڭ ۇيلەنگەن جوقپىز با دەگەندەي, قالعان ومىرىڭە ءجۇردىم-باردىم قاراساڭ, جارىڭنىڭ جاقسىلىقتارىن باعالاماساڭ, ادامگەرشىلىگىن ايتىپ وتىرماساڭ تاعى بولمايدى. وتباسىنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – جارىڭنىڭ قادىرىن ءبىلۋ. باعالاماساڭ, ونىڭ دا مازداعان وتى وشەدى. سوسىن, ءبىرى ءبىرىنىڭ جۇرگەن ءىزىن اڭدىپ, نە سوزىنە, نە وزىنە ەركىندىك بەرمەگەن ادامداردىڭ دا ءبىر كۇنى شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسەدى. مۇنداي قىسپاققا شىداي الماعان ادام ساناسىنىڭ تۇكپىرىندە ودان سىتىلىپ شىعۋدىڭ جولىن ىزدەستىرە باستايدى. سوندىقتان, جارىڭنىڭ پىكىرى دە, كوزقاراسى مەن اۋەس ىستەرى دە, دوستارى مەن تۋعان-تۋىستارى دا سەنىڭ جەكەمەنشىگىڭ ەمەس. ارالاسۋعا, ءومىر سۇرۋگە مۇرسات بەر. ازدى-كوپتى ومىردە جەكە باسىن وتباسىنىڭ باقىتى ءۇشىن قۇربان ەتتى دەپ جۇرگەن جانداردىڭ دا كۇندەردىڭ كۇنىندە ودان باس تارتقانىن كوردىك. بۇكىل ارماندارىن تارك ەتىپ, بالا-شاعاسى مەن ءۇي شارۋاسىنا ءوزىن تولايىم ارنادى دەپ جۇرگەن ادامدار دا كەيدە بۇلقىنادى. كەرەك دەسەڭىز, بەينەلى تۇردە ايتساق, توڭكەرىس جاساۋعا دەيىن بارادى. ەگەر كۇيەۋى نەمەسە ايەلى تەك ءوزىن ويلاي بەرسە, ەكىنشى جارتىسىنىڭ دا ءبىر كەزدەگى بالا ارماندارى مەن بويىندا بار قابىلەتىن اشۋعا كومەكتەسپەسە, دەمەۋ كورسەتپەسە, ءبىر جاقتى عانا باقىتتىڭ قۇيرىعى شولتاڭداپ تۇرادى.  سوندىقتان, ول دا, سەن دە باقىتتى بولاتىنداي بولۋعا تىرىس, ءوزىڭ ءۇشىن ءسۇيىپ قوسىلعان ادامنىڭ مۇددەلەرىن قۇرباندىققا شالا كورمە! ەڭ باستىسى, «باس ەكەۋ بولماي – مال ەكەۋ بولماس» دەگەن سياقتى, ەكەۋ بولىپ وتىرىپ دا شارۋاسىنىڭ دوڭگەلەگى العا جىلجىمايتىن, تاپقان-تايانعاندارىنىڭ بەرەكەسى جوق, باستاعان ىستەرى بايانسىز بولا بەرەتىن ەرلى-زايىپتىلار بار. ولار ءالى وزدەرىنىڭ نەگە ءبۇيتىپ جۇرگەنىن وزدەرى دە تۇسىنە بەرمەيدى. جاندى جەگەن ءبىر كۇيزەلىس ادامدى العا ادىمداتپايدى. دەمەك, تۇسىنىستىكتە ءبىر كىلتيپان بار. مۇنى پسيحولوگتار سايكەسسىزدىك سيندرومىنان دا ىزدەپ ءجۇر. وتباسىندا باقىتتى ادام – جۇمىسىندا دا, دوستارىنىڭ اراسىندا دا باقىتتى. ادام شىنايى سىيلاستىقتان قۋات الادى. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. كوپ ادامداردىڭ قاتەلىگى سول, كوپشىلىگىمىز ماحابباتقا بۇيىم سياقتى قارايمىز. مەرزىمى ءبىتىپ, ەسكىرىپ قالعان زات سياقتى كورەمىز. شىن مانىندە ولاي ەمەس قوي. سۇيىسپەنشىلىك بارلىق كەزدە ولمەۋى كەرەك. ماسەلەن, «بالا-شاعا وسكەندە قايداعى ماحاببات, بۇگىن ۇيلەندى دەيسىڭ بە؟» دەگەن سياقتى ۇيرەنشىكتى ۋاجدەردى ويلانباي ايتا سالامىز. ەندەشە, ەكەۋدەن ەكەۋ قالعاندا  وڭاشا سىرلاسىپ, ءبىرىڭدى ءبىرىڭ بالا سياقتى ەركەلەتىپ كوردىڭ بە؟ ونى نە مازالاپ جۇرگەنىن سۇرادىڭ با, جاۋلارى جانىن جارالاعاندا جانىنا جالاۋ بولا الدىڭ با؟ سوڭعى رەت قاشان جۇباتتىڭ؟ ايەلىڭ گۇلدى جاقسى كورە مە, كىتاپتى ما؟ كۇيەۋىڭ كاۋاپ جاساپ, بالىق اۋلاۋعا بارعاندى ۇناتۋشى ەدى عوي. نەگە ونى ۇزاق جىلدار ۇمىتتى؟ ءبارى مايدا-شۇيدە سۇراقتار سياقتى, بىراق ءبارى دە تىرشىلىكتى قۇرايتىن تۇيتكىلدەر... ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىمىز دە وسىنداي مايدا-شۇيدەلەردەن باستالادى. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە كۇيىپ-جانىپ, تاۋلىك بويى جانىم-كۇنىم دەپ وتىرماساڭ دا, جارتىڭا دەگەن ىشىڭدەگى وتتى وشىرمەي, مازداتىپ وتىراتىن مەيىرىم مەن ادامگەرشىلىك, سىيلاستىقتىڭ سىي-سياپاتى بارلىق ادامعا كەرەك. ايتپەسە, ولار اجىراسادى. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»