«قاز ءىماسى» – ءبىر داۋرەن

تۇركى تىلدەس تاتار حالقى مەن قازاقتىڭ تاري­حى جىبەكتىڭ تىنىندەي ءورىلىپ جاتىر. بۇرناعى عاسىر­لاردا قازان قالاسىنان قازاق اقىندارى مەن عۇلاما­لارىنىڭ تالاي كىتابى جارىق كوردى. ءبىلىم مەن مادەنيەتتى ەرتە كەلگەن يسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا تاراۋىنا قوسقان تاتار اعايىندارىنىڭ ۇلەسىن دە ەشكىم جوققا شىعارماس. ەرتەدەن-اق قازاق پەن تاتاردىڭ قۇداندالىعى تاعى بار. ال قوستانايداعى تاتارلاردىڭ اراسىندا ۇزاق جاسايتىنداردىڭ كوپتىگى بايقالادى. سەكسەنگە جاقىنداپ جۇرگەن فيلزا حاكيموۆا اپايدىڭ ءجۇرىسى شيراق, داۋىسى سىڭعىرلاپ تۇر. «سىرلى قاسىقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەن, قاراتورىنىڭ ادەمىسى بولعانىندا داۋ جوق. ولار تۇرعان اۋليەكول كەنتىندە ءبىر عاسىر جاسا­عان­دار ساناۋلى بولسا, سونىڭ ءبىرى فيلزا اپايدىڭ ەنەسى ماريام ءاني بولاتىن. – مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە ءانيىم 75 جاستاعى كەم­پىر ەكەن. جيىرما التى جىل بىرگە تۇ­رىپ, الاقانىمدا ۇستاعانداي ەتىپ باعىپ, ارۋلاپ قويدىم,–دەيدى فيلزا اپاي. جولداسى راشيد ەكەۋى ءۇش قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. قازىر ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ وتىر­عان باقىتتى جان. فيلزانىڭ ءوزى قوستاناي قالاسىندا تۋىپ ءوستى. جيىرما جاسىندا تۇرمىس قۇرىپ, اۋليەكولدەگى حاكيموۆتەردىڭ وتباسىنا كەلىن بوپ ءتۇستى. قالا– قاشاندا قالا عوي. قوستانايداعى ورىس مەكتەبىندە وقىعان , بۇلاڭداعان ەركە قىز ەدى. ال اۋليەكول –اۋىلدى جەر. حاكيموۆتەر دە مال, قۇس ۇستايدى ەكەن, بۇل دا قۇس باقتى, سيىر ساۋدى. ءانيىنىڭ پىسىرگەن ۋچبۋچماعىنىڭ, ءبالىشىنىڭ, چاك-چاگى مەن تۇتىرعان تاۋىعىنىڭ دامدىلىگى سونداي, جەگەننىڭ اۋىزىندا ەريتىن ەدى. جاڭا تۇسكەن ماتۋر كەلىنگە ءانيى وسىنىڭ بارلىعىن دا ءپىسىرۋدى ۇيرەتتى. – ۇلكەن كىسىلەر حالقىمىز ءداستۇرىنىڭ, ونەرىنىڭ, سال­تىنىڭ كومبەسى سياقتى ەدى. مەنىڭ ءانيىم سونداي كىسى ەدى جارىقتىق. تاتار حالقىنىڭ بارلىق ءداستۇرى مەن سالتىنا سول كىسىدەن قانىقتىم,–دەيدى ول بىزگە. – قازىر ءوزىم­نىڭ بىلگەنىمدى بالالارىما ايتىپ وتىرامىن, ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى داستار­قانعا قويۋدى استە ۇمىتپايمىز. اۋليەكولدە تۇرعاندا حاكيموۆتەر وتباسى جىل سايىن «قاز ءىماسىن» وتكىزەتىن. ءانيى كوكتەمدە قورا­داعى قاز-ۇيرەگىنە جۇمىرتقا باستىرادى. جازىمەن ماپەلەپ باققان بالاپاندار قارا كۇزدە جەتىلىپ, سەمىرىپ, سويۋعا جارايدى. ءار تاتاردىڭ ءۇيى شاماسىنا قاراي 20-30 قاز, ۇيرەك سويىپ الادى. ال حاكيموۆ­تەر­تەردىڭ وتباسى ۇلكەن بولعاندىقتان, ولار قاراشا كەلىپ, قار تۇسە قىرىق قازدىڭ باسىن الار ەدى. – ءانيىم «قاز ءىماسى» بولعاندا اۋىل ايەلدەرىن, شاڭىراق يەلەرىن شاقىرتاتىن. ۇيدە سول كۇنى توي بولعانداي كوڭىلىمىز كوتەرىلەر ەدى. قايىن اپام حاديشا مەن قايىن ءسىڭىلىم عايشا كەرەمەت ءانشى بو­لاتىن. ال قايىن اعام فاريد سكريپكادا, قاي­نىم حاميت باياندا ويناۋشى ەدى. مەن وسىنداي ونەر­لى وتباسىنا كەلدىم. ويىن دا, توي دا ءبىزدىڭ ءۇي­دە بولاتىن, – دەپ اڭگىمەسىن جالعايدى فيلزا اپاي. «قاز ىماسىنە» كەلگەندەر تاڭەرتەڭنەن ىسكە كىرىسىپ كەتەتىن. ەرلەر قوراداعى قازداردى بىرتىندەپ اكەلىپ, «ءبىسسىمىللاسىن» ايتىپ ءجۇرىپ, سويىپ بەرەدى. ال ايەل­دەر جاعى مونشانى ازداپ قىزدىرىپ, جىلى جەردە قازدىڭ ءجۇنىن جۇلادى. تەككە وتىرماي ايەلدەر سىر­ناي­داي سىزىلتىپ ءان باستايدى.تاتاردىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى بويىنشا, «قاز ىماسىنە» بۇرىن جەڭ­گەلەرى قايىن سىڭىلىلەرىن ەرتىپ كەلەدى ەكەن. اۋىل-ءۇيدىڭ اينالاسىنان قاز سوياتىن بويداق جىگىتتەر دە تابىلا كەتەدى. بوزبالالار قازدى اكەلىپ بەرىپ ءجۇرىپ, ماتۋر قىزدارعا كوز سالادى. «قاز ءىماسى» قىزداردىڭ بولاشاق كەلىن بولۋ دايىندىعىنا سىن بولسا كەرەك. قازدىڭ ءجۇنىن قالاي تەز ءارى تازا ج ۇلىپ بولعان قىز ەرتەڭ تۇرمىس قۇرعاندا ءۇيدىڭ شارۋاسىنا پىسىق كەلىن بولادى دەپ سانالعان. ءجۇنىن ج ۇلىپ, ءۇيىتىپ بولعاننان كەيىن قازدىڭ ەتىنەن جاسالعان ءبالىش ورتاعا كەلەدى. ارينە, داستارقاننان ءتىل ۇيىرەتىن باسقا دا تاعامدار ورىن الادى. جۇمىستىڭ ءبارى بىتكەن سوڭ, گارمونعا ەرىك بەرىلەدى, ءان شىرقاپ, بي بيلەيدى. ءازىل-قالجىڭ دا وسىندا. قىستىڭ ۇزاق ءتۇنىن ءان مەن جىرعا بولەيدى. – تاتاردىڭ «قاز ءىماسى» ءداستۇرى تالاي جاستىڭ قول ۇستاسىپ كەتۋىنە سەبەپ بولعان. قىز بەن جىگىتتەردىڭ شاڭىراق كوتەرۋىنە وسى ءداستۇر جول سالىپ بەرەدى ەكەن. قاز سويىپ ءجۇرىپ تانىسقان, ءبىر-ءبىرىن ۇناتقان جاستار ودان ءارى ارالاسقان, شاڭىراق كوتەرگەن. مىنە, كوردىڭىز بە, قانداي تاماشا ءداستۇر دەسەڭشى!–دەيدى فيلزا اپاي. ولار اۋليەكولدە تۇرعان كەزدە ءانيى سالىپ بەرگەن جولدى وشىرمەي, جىل سايىن «قاز ءىماسىن» جاساپ وتىردى. ءداستۇر جالعاسقانىمەن, ءار زامان­نىڭ ءوز سيپاتى بار. «قاز ءىماسى» قىسقى سوعىمدى اسار­لاتىپ سويىپ الۋ عوي. قازاقتار دا كورشى-كولەمنىڭ كومەگىمەن سوعىم سويىپ, سوڭىنان قۋىر­داققا وتىرماي ما؟ تاتارلار ءۇشىن قاز نەمەسە ءۇي­رەك سويىپ, قارعا كومىپ, مۇزعا قاتىرىپ الۋ ءىسى قىسقا دايىندىقپەن قاتار, ادامداردىڭ ارا­لاسۋىن, دەمالىسىن قامتاماسىز ەتكەن. بۇل تاماشا ءداستۇردى قوستانايلىق تاتار اعايىندار بۇگىن دە ۇمىتقان جوق. قاراشا ايىندا كۇن سۋىسىمەن قاز-ۇيرەگىن سويسا, ونى جايعاستىرىپ الۋ ءۇشىن كورشىلەرىن, تۋىستارىن, دوستارىن شاقىرادى. ارينە, بۇگىندە قوستاناي وبلىسىن جايلاپ وتىر­عان 17 مىڭ تاتاردىڭ كورشىلەرىندە قاي ۇلت جوق دەيسىز. قازاقتان باستاپ, ورىس, كورەيى بار, «قاز ىماسىنە» كەلەدى. جازداي باققان قۇسىن سويىپ, ءۇيىتىپ, توڭازىتقىشقا جايعاستىرۋعا كومەكتەسەدى. ارينە, باس قوسقان جەردە باياعىداي گارمونداتىپ, ءان شىرقالماسا دا, كوڭىل كوتەرىلەدى, ادامدار ءبىرى بىرىمەن قاۋىشادى, ءازىل-قالجىڭ ايتىلادى. – قوستاناي وڭىرىندە تاتار حالقىنىڭ بۇل ءداس­تۇرىنىڭ ءىزى جوق ەمەس, ساقتالعان. اۋىلدى جەرلەردەگى تا­تار­لار قىستىعىن دايىنداعاندا «قاز ءىماسىن» قا­لاي ۇمىتسىن؟ «سابانتۋي», «نيكەح», «چەشما يولا», «ءابيىمنىڭ كوڭىل ساندىعى», «ءسۋننات توي», «نۋر­دو­عان», «يەسىمين قوشۋ» سياقتى ءداستۇر-سالتتارى­مىز­دىڭ, ءان-جىرىمىزدىڭ بوياۋى كەتە قويعان جوق,–دەيدى فيلزا اپامىز. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ تاتارشاسى­نان قازاقشاسى انىعىراق. ءبىر ول ەمەس, اۋليەكولدەگى قازاقتار اراسىندا تۇرعان تاتارلاردىڭ بارلىعىنىڭ دا تاتارشاسىنان قازاقشاسى مىعىم. – مەن عۇمىر بويى ساۋدادا ىستەگەن اداممىن. اۋليەكولدە جۇرگەنىمىزدە ءبىر قاريا كەلىپ, مەنىمەن ءتىلىن زورعا بۇراپ, كەرەك بۇيىمتايىن ورىسشا ءتۇسىندىرىپ تۇر. «اتا, مەن قازاقشا بىلەمىن, قازاق تىلىندە ايتا بەرىڭىز» دەدىم. كەرەك زاتىنىڭ دۇكەندە جوق ەكەنىن, جاقىن كۇندەرى تاۋار قابىلداي­تىنى­مىزدى, قاي كۇنى كەلىپ الۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەردىم. كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە ورىس ءتىلىنىڭ اسى­عى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇراتىن, جاستار جاعى قازاق­شا سويلەمەيتىن. الگى كىسى ماعان ريزا بولىپ, «قارا­عىم-اي, تاتار قىزىمىن دە, اينالايىن-اي, ىزدەپ كەلگەن زاتىمدى بەرمەسەڭ دە العانداي بولدىم, ءور­كە­نىڭ ءوسسىن!» دەگەن ەدى,– دەپ جارقىلداپ كۇلەدى اپاي. ءيا, قوستانايدا فيلزا اپاي ايتىپ وتىرعان سول اقساقالدار مەن اجەلەرىمىزدىڭ اراسىندا جيىن-توي بولسا ءاندى تاتارشا باستاپ جىبەرەتىندەر از ەمەس. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.