04 ناۋرىز، 2011

ارداگەرلەرىمىز – ارداقتىلارىمىز

2511 رەت كورسەتىلدى
ارداگەرلەر كەڭەسى. وسىلاي اتالاتىن ۇيىمدار ءار جەردە ءارتۇرلى دەڭگەيدە، سان الۋان ساپادا تىرلىك كەشۋلى ەكەنى تۇسىنىكتى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنە بىلتىردان بەرمەن قاراتا جەڭىسبەك ماۋلەنقۇلوۆ جەتەكشىلىك جاساۋعا كىرىسكەن ەدى. بۇگىندە كىم-كىمنەن سۇراساڭىز-داعى، بۇل ۇيىمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ، جان كىرە باستاعانىن ايتىپ، اقەدىل العىس جاۋدىرادى. مۇنىڭ سىرى نەدە ەكەنىن بىلمەك ماقساتپەن اتالمىش كەڭەستىڭ توراعاسىنا بىرەر سۇراق قويعانبىز. – جاسىراتىنى جوق، وبلىستىق، كەي­بىر قالالىق ءجا­نە اۋ­دان­دىق ارداگەرلەر كە­ڭەستەرىنىڭ جۇ­مى­سى­نا  بۇ­رىن­دا­رى رەنىش­تەر با­سى­مىراق ءبىل­دىرى­لە­تىن. ەستىپ تە، كورىپ تە، جازىپ تا جۇرە­تىن­بىز. كو­بى­نە­سە ءتۇر­لى بۋىن­دار­دا­عى ءتور­­اعا­لار توردە وتى­­رىپ، اكىم­قارا­لار­­دىڭ جانىنان تابى­لىپ، رەتىن تا­ۋىپ ماق­تاپ، ال ارداگەرلەر قامىمەن شىن­داپ اينالىسا قوي­ماي­تىن. وتكەن جىل­دان باستاپ ءبارى باس­قا­شا  سيپات العان سياقتى. ۇيرەنەتىن ءۇردىس­تەر از ەمەس سەكىلدى. نەدەن باس­تا­دىڭىزدار؟ – ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ جول­داۋىنداعى،  جاساعان باياندامالارىنداعى، ءسوي­لە­گەن سوزدە­رىن­دە­گى قاناتتى قاعيدالار مەن قويىلاتىن تا­لاپ­تارعا نازار اۋدار­ساق، جۇزەگە اسىراتىن جۇمىستار جۇيەلەنىپ شىعا كەلەدى. «ەل تۋ­رالى جاداعاي ويلاۋ دا، حالىقتىڭ تاع­دى­رىمەن ويناۋ دا ءتۇبى جاقسىلىققا اپار­ماي­دى»، – دەيدى پرەزيدەنتىمىز. ءبىز ەڭ اۋە­لى ءاربىر ارداگەر­دىڭ نازاردان تىس قال­ماۋىن كوزدەپ، ارقاي­سىسى ەسەپكە الىنعان با، تىزىمگە تىركەلگەن بە، باستاۋىش ۇيىمدا بار ما دەگەن ماسەلەدەن باستادىق. سويتسەك، وسى ورايدا تو­لىپ جاتقان كەمشىلىكتەر بار ەكەن. 2010 جىل­عى ماۋسىمدا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى تورالقاسىنىڭ ارنايى وتىرىسىن وتكىزىپ، جاع­دايدى جان-جاقتى تالقىلاپ، تالداپ، ناق­تىلى ءىس-شا­را­لار جوسپارىن جانە قاۋلى قا­بىلدادىق. وسى قاۋلىعا سايكەس باستاۋىش ۇيىمداردان باستاپ، بارلىق اۋداندىق  جانە قالالىق ارداگەرلەر ۇيىمدارىندا ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ جي­نالىستارىن ۋاقىت تالابى دەڭ­گە­يىن­دە وتكى­زۋگە كۇش سالدىق. ءاربىر ارداگەرگە كوڭىل ءبولىپ، نازار اۋدارعان سوڭ ولار دا بەل­سەن­دىلىكتەرىن ارتتىرا باستادى. جينا­لىس­تار­دا وتكىر سىندار ايتىلىپ، ارداگەرلەردىڭ الەۋ­مەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاق­سار­تۋدىڭ ناقتىلى جولدارى جونىندە ۇسى­نىس­تار ءبىلدىرىلدى. ەل بىرلىگى، ىرىستى ىنتى­ماق، ۇر­پاقتار ساباقتاستىعى، جاستار تاربيەسى ءجونىن­دە كەلەلى اڭگىمەلەر قوزعالدى. قازىر بارلىق جاعدايلار دەرلىك ايقىن­دالعان. جۇمىس ءبىرشاما جۇيەلەنگەن. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلەمىز. وتكەن جىلعا بەلگىلەنگەن ءىس-شارالاردىڭ كوپشىلىگى ويداعىداي ورىن­دالدى. وبلىسىمىز بويىنشا 18 قا­لا­لىق جانە اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەستەرى، 427 باستاۋىش ۇيىم بار. ولاردا 167 مىڭ ارداگەر ەسەپتە تۇرادى. كوپتەگەن ارداگەرلەر ءوز ۇيىم­دارى تۋرالى ەستىپ-بىلمەگەن، ەسەپكە الىن­باعان جاعدايلار كەزدەستى. وسىعان وراي جاڭا­دان 11 باستاۋىش ۇيىم قۇرىلدى. ءبىز بىردە-ءبىر ارداگەردىڭ ەسەپتەن تىس قالماۋىن قاتاڭ قا­داعالاۋدامىز. ءوزىڭىز مەڭزەگەندەي، جوعارىلى-تومەندى بۋىن­دارداعى توراعالاردا بىرجاقتى كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلگەنى دە راس. بۇگىندە ءبىز باس­تا­ۋىش ۇيىمداردان باستاپ، بارلىق توراعالارعا تالاپتى كۇشەيتۋدەمىز. توردە وتىرىپ، باس­شى­لاردىڭ جانىندا جۇرگەندەرىن تەرىس كور­مەيمىز، بىراق ەڭ باستىسى، «ارداگەرلەرىمىز – ارداق­تىلارىمىز» دەگەن ماقساتتىڭ ءىس ءجۇزىن­دە ورىن­دالعانىن قالايمىز. جاڭاعى ءجۇز جەت­پىس مىڭعا جۋىق ارداگەردىڭ 1270-ءى سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرى. مايداندا قازا تاپ­قاندار مەن سوعىستان سوڭ قايتىس بول­عانداردىڭ  ءبىر جارىم مىڭعا جۋىق جەسىرلەرى بار. سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن 5039 ادام، 23670 تىل ارداگەرى بار. مىنە، وسى­لار­دىڭ ەشقايسىسى نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. جاڭاشا تالاپ قويۋى­مىزعا بايلانىستى 119 باستاۋىش ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ ءتورا­عالىعىنا نەعۇرلىم جاسىراق، دەنساۋلىقتارى دۇرىسىراق، ىسكەرلىگىمەن، ابى­روي-بەدەلىمەن تانىلعان كىسىلەر سايلاندى. اۋداندىق جانە قالالىق 9 ۇيىمنىڭ دا ءتور­اعالارى اۋىس­تىرىلدى. – اتقارۋشى جانە وكىلەتتى ورگاندار تا­راپىنان ارداگەرلەرگە جاسالاتىن قام­قور­لىق قاي دەڭگەيدە دەپ باعالاۋعا بولادى؟ – جالپى العاندا ارداگەرلەرگە قامقورلىق جامان ەمەس. ارداگەرلەر كەڭەستەرى قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرگە كوپ نارسەنى شەشە الادى. سولاي بولۋعا ءتيىس. ارداگەرلەرگە كوممۋنال­دىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا تولەماقىنى جەڭىل­دەتۋ ءۇشىن 15،6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. شىم­كەنت قالالىق اكىمدىگى كولىكتە تەگىن ءجۇ­رۋ ءۇشىن 104 مىڭ ادامعا 20،7 ميلليون تەڭگە قاراس­تىردى. ارىس، كەنتاۋ، سارىاعاش قالا­لا­رىندا، ساي­رام اۋدانىندا سوعىس اردا­گەر­لە­رىنىڭ  كولىك­تە تەگىن جۇرۋىنە قامقورلىق جاسا­لىپ وتىر. باسپاسوزگە تەگىن جازدىرۋ جونىندە «وڭتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسيا­سىنا، «وڭ­تۇس­تىك قازاقستان»، «يۋجنىي قا­زاح­ستان»، «اي­عاق» گازەتتەرىنىڭ رەداك­تسيا­لارىنا ريزامىز. قازىر ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رىنىڭ باعاسىن ءتو­مەندەتۋ ماقساتىندا 14 الەۋ­مەتتىك دۇكەن، 98 ساۋدا نۇكتەسى ۇيىم­داس­تىرىلىپ، جۇمىس ىستەۋدە. 32 الەۋمەتتىك ءدارى­حانا ار­زانداتىلعان با­عامەن ءدارى-دارمەك بوساتادى. وبلىس بويىنشا 50 ارداگەر ءالى دە پاتەر الۋ كەزەگىندە تۇر. 2010 جىلى 593 سوعىس ار­داگەرىنىڭ پاتەرىن جوندەۋگە 22،5 ميلليون تەڭ­گە ءبولىندى. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى ءوزىنىڭ ەسەپشوتىنان سوعىس ارداگەرلەرى مەن كوپ بالالى انالاردىڭ ءۇي-جايلارىن ءجون­دەۋگە 6،9 ميلليون تەڭگە ءبولدى. سونداي-اق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توعانباي قا­ۋىمباەۆ پەن «داڭق» وردەنىنىڭ  تولىق يەگەرى قاراباي قالتاەۆقا بەرىلگەن پاتەرلەردى جيھازبەن جابدىقتاۋعا 1،3 ميلليون تەڭگە قاراستىردىق. «ارداگەرلەرىمىز – ارداقتىلارىمىز» دەگەندە، اسىرەسە، اعالارىمىز بەن اپالا­رى­مىز­عا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ جانە دە­مالىس ورىندارىندا دەنساۋلىقتارىن نى­عاي­تۋدىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى ايان. ءبىزدىڭ وبلىستا سوعىس ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرى جانە سو­لارعا تەڭەستىرىلگەندەر، مايدانگەرلەردىڭ جە­سىرلەرى، تىل جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى ءوز اي­ماقتارى بويىنشا ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە بەكىتىلگەن. تۇراقتى باقىلاۋعا الىنعان. اۋ­دان­دىق، قالالىق جانە وبلىستىق ەمحانالاردا سو­عىس ارداگەرلەرىنە ارنايى پالاتالار قاراس­تىرىلعان. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ تۇ­راقتى كوميسسياسى مەديتسينالىق قىزمەت جاعدايىن ۇنەمى قاراپ، قاداعالاپ وتىرادى. 2009-2010 جىلدارى «ارداگەرلەر ءۇيى» مەن «مەيىر» شيپاجايى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ولاردا بىلتىر 5205 ارداگەر دەمالدى. «سا­رىاعاش»، «دەنساۋلىق»، «مانكەنت»، «اقسۋ-جاباعىلى» جانە «سپۋتنيك» شيپا­جاي­لا­رىن­دا ارداگەرلەردى دەمالتۋعا بىلتىر بيۋدجەتتەن 47،8 ميلليون تەڭگە بولىنسە، بيىل بۇل كورسەتكىش 61،4 ميليون تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى. «ارداگەرلەرىمىز – ارداقتىلارىمىز» دەگەن دەۆيزبەن ارداگەرلەردىڭ بارىنە دەرلىك جان-جاقتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلدى. – وبلىس ارداگەرلەرىنىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندە دە سەرگەك سەرپىلىس ايقىن اڭ­عا­رى­لادى. «جاقاڭ كەلگەلى جادىراپ، جا­سارىپ قالعاندايمىز» دەۋشىلەر از ەمەس. شىم­كەنت­تىڭ ورتالىق ساياباعىندا «اق تۇلپار» اتتى شاحمات كلۋبى اشىلىپتى دەسەدى... – بۇكىل رەسپۋبليكا ءبىزدىڭ شىمقالامىزدا بىلتىر پايدا بولعان داڭق مەموريالىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن بوي كوتەرگەن بۇل مەموريالدا وبلىستان مايدانعا اتتانعان 140 مىڭنان اسا ادامنىڭ اتى-ءجونى ءمارمار تاسقا قاشالىپ جازىلدى. بۇل كەشەن بۇگىندە تاعزىم  مەن تاعىلىم ورنىنا اينالدى. ءتۇر­كىستاندا، سارىاعاشتا، قازىعۇرتتا، شاردارادا، وزگە دە اۋداندار مەن قالالاردا «جەڭىس» ساياباقتارى، تاعى باسقا دا قاستەرلى ورىندار اشىلدى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ماقساتىن­دا ارداگەرلەرىمىز جاس ۇرپاق تاربيەسىنە كوبىرەك ارالاسا باستادى. مەكتەپتەردە، كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە، جاستار ورتا­لىقتارىندا كەزدەسۋلەر جيىرەك ۇيىمداس­تىرىلۋدا. بىلتىرعى ورازا كەزىندە ارنايى اۋىز­اشار بەرىلىپ، بارلىق اۋداندار مەن قا­لالار وكىلدەرى قاتىسىپ، جاستار تاربيەسى ءجو­نىن­دە جان-جاقتى اڭگىمە قوزعادىق. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «باتاسى بۇلاق – ارداگەر» دەگەن اتپەن باتاگوي اقساقالداردىڭ وبلىستىق بايقاۋىن وتكىزدى. جاقىندا «ارداگەرلەردى ارداق­تا­يىق» دەگەن كونكۋرس جاريالادىق. وعان بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى مەن قالامگەرلەر قاتى­سادى. كەڭەسىمىزدىڭ جانىنان ءتۇرلى سالالار بويىنشا ارنايى اقىلداستار القالارىن قۇر­دىق. ماسەلەن، رۋحانيات جونىندەگى اقىل­داس­تار القاسىنا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى بايدۋللا قونىسبەك توراعالىق ەتەدى. جاقىندا وسى القانىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن اردا­گەرلەر شىعارمالارىنىڭ جينا­عىن شىعارماقپىز. ارداگەرلەر كەڭەسى جانىنان «شاتتىق» حورى قۇرىلىپ، ونىڭ بارلىق مۇشەلەرىنە تال­­عامعا ساي كيىمدەر تىكتىردىك. ساز اسپاپ­تارى ساتىپ الىندى. حور قۇرامىندا 45 اعا-اپالارىمىز ءان شىرقايدى. جاڭاعى ءوزىڭىز ايتقان «اق تۇلپار» شاحمات كلۋبىنا  ور­تالىق ساياباقتان جاراسىمدى جاي جاساپ، جۇمىسىن جۇرگىزەتىن ارنايى ادام بەلگىلەدىك. مۇمكىندىگىنشە قارجى قاراستىردىق. ارينە، ەلباسىمىز بيىلعى جولداۋىندا ايتقانداي، الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار. قول جەتكەندى مىسە تۇتۋعا بولمايدى. شەشىمىن كۇتكەن كەيبىر كىلتيپاندارىمىز دا جوق ەمەس. بىلتىرعى اقپان ايىندا وتكەن قا­ۋىپسىزدىك  كەڭەسى وتىرىسىندا پرەزيدەنتىمىز ءار وبلىستا ارداگەرلەر ءۇيىن اشۋ تۋرالى ايتقان ەدى. وسىنداي ارنايى ءۇي قاجەت-اق. بىلە-بىلگەنگە ارداگەرلەر – ۇلكەن كۇش. ءتا­ۋەلسىزدىگىمىزدى ماڭگىلىك باياندى ەتۋدە اعا ۇرپاققا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. ەڭ باستىسى، ارداگەرلەرىمىز وسى پارىزدى تەرەڭ سەزىنەدى. اڭگىمەلەسكەن  مارحابات بايعۇت. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار