قولجەتىمدى پاتەر الۋدىڭ جاڭا جۇيەسى

ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى قۇرىلىس سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قولداۋ كورسەتىلدى. اسىرەسە مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن الدانىپ قالعان ۇلەسكەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا ەشبىر مەملەكەتتىڭ تاريحىندا بولىپ كورمەگەن قارجىلىق كومەك بەرىلدى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنا قاراماستان ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىن دامىتۋدا توقىراۋ بولعان جوق. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرىلمەك. مىنە, وسى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ قارجىلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋى جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىنىڭ قاراپايىم حالىققا بەرەتىن مۇمكىندىكتەرى مەن مەملەكەت تاراپىنان قانداي قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلەتىندىگى جونىندەگى ماسەلەلەر تۋرالى قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – بولات بيداحمەت ۇلى, الەمدىك داعدا­رىستىڭ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تيگىزگەن كەرى اسەرلەرى بەلگىلى. بۇل رەتتە ۇكى­مەت ىقپالدى شارالار بەلگىلەپ, اسىرەسە ۇلەسكەر­لەر مۇددەسىن قورعاۋعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىن توقىراۋدان ساقتاپ قالدى. وسىعان بايلانىستى داعدا­رىسقا قارسى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالا­سىنا قانداي قارجىلىق قولداۋ كورسەتىل­گەنى جانە ونىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى قىسقا­شا ايتىپ وتسەڭىز. – ءيا, الەمدىك قارجىلىق داعدارىس قۇرى­لىس سالاسىن, ونىڭ ىشىندە, تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن تۇرالاتىپ كەتكەنى شىندىق. مەملەكەت ەرەكشە نازار ءبولىپ, ۇكىمەت قابىلداعان شۇعىل شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ بۇل سالاسى قارجى داعدا­رىسى قيىندىقتارىنان قينالماي شىق­تى. بارىڭىزگە بەلگىلى, 2007 جىلى ەلىمىزدە كۇرت دامىپ كەلە جاتقان قۇرىلىس يندۋس­ترياسى تىعىرىققا تىرەلىپ قالدى. سوندىقتان مەملەكەت بۇل ماڭىزدى سالانى قارجى تىعى­رىعىنان شىعارۋ ماقساتىندا بۇرىن-سوڭدى ەشبىر مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىندە بولماعان كەشەندى شارالاردى قولعا الدى. ماسەلەن, 2007 جىلدان بەرى ۇلەسكەرلەر­دىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كەشەندەرىن قارجىلاندىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان 400 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالدى. ونىڭ ىشىندە 263,5 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە ۇكىمەت قورىنان بەرىلسە, 170 ميلليارد تەڭگە ۇلتتىق قوردان ءبولىندى. مىنە, وسىنداي مەملەكەتتىك كومەكتىڭ ناتيجەسىندە وتكەن مەرزىمدە 54 مىڭ ۇلەسكەردىڭ مۇددەسى ەسكەرىلگەن 397 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىنگى دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە 13 مىڭ ۇلەسكەردىڭ قاتى­سۋىمەن سالىنىپ جاتقان 57 تۇرعىن ءۇي كەشەنى عانا قالدى. ونىڭ ىشىندە 6 مىڭ ۇلەسكەر­دىڭ قاتىسۋىنداعى 25 نىسان استانا قالاسى­نا, 3 مىڭنان استام ۇلەسكەردىڭ قاتىسۋىن­داعى 18 نىسان الماتى قالاسىنا تيەسىلى. بۇگىندە بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى قارجى­لىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلگەن. بيىلعى جىلى بۇل پروبلەما تولىق شەشىمىن تاپپاق. اتالعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ مىندەتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­عا, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق, «سا­مۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى» اق, «سترەسستى اكتيۆتەر قورى» اق سياقتى ۇيىمدارعا جۇكتەلگەن. – قۇرىلىس سالاسىنداعى باقىلاۋدىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى ۇلەسكەرلەردىڭ قا­تىسۋىمەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالا­تىن كومپانيالاردىڭ جۇگەنسىز كەتكەندىگى راس. 2009 جىلى رەسپۋبليكامىزدا ۇلەسكەر­لەردىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلىس نىساندارىن سالا­تىن كومپانيالارعا باقىلاۋ مەن تا­لاپتى كۇشەيتەتىن زاڭ قابىلداندى. وسى­عان باي­لانىستى ەندى ۇلەسكەرلەردىڭ قاتى­سۋىمەن سالىناتىن نىساندارعا يەك ار­تىپ كەلگەن كومپانيالار تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنىڭ كولەمىن تىم ازايتىپ جىبەرمەي مە؟ – دۇرىس ايتاسىز, بۇگىندە جەكە مەنشىك ينۆەستورلاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالا­سى­نا قاتىسۋى ازايىپ كەتتى. وعان قارجى داع­دارىسىنا بايلانىستى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستىڭ, بانكتەردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ءتو­مەن­دەۋى, ۇلەسكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنا­تىن قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ازايۋى, 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى باعدارلاماسىنىڭ اياقتالۋى جانە باسقا ماڭىزدى شارالار سەبەپ بولىپ وتىر. الايدا, ۇكىمەت تاراپىنان دەر كەزىندە قابىل­دانعان داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرگەن جوق. 2010 جىلى بۇل سالادا 2009 جىلى قول جەتكىزگەن مەجە ساقتالىنىپ قالدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 6,4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى رىنوگىن جانداندىرۋ, بۇل سالاعا بانك ينۆەستي­تسيالارىن كوپ تارتۋ ماقساتىندا جاڭا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن قابىلدادى. قولعا الىنعان وسىنداي كەشەندى شارالار­دىڭ ارقاسىندا 2011 جىلى قارجىلاندىرۋ­دىڭ بارلىق كوزدەرى بويىنشا ەلىمىزدە پايدا­لانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي كولەمى 6 ميلليون شارشى مەتر كولەمىندە ساقتالىپ قالماق. ونىڭ ىشىندە 500 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن, 2,3 ميل­ليون شارشى مەتر ۇلەسكەرلەردىڭ قا­تىسۋىمەن بىتپەي قالعان نىسانداردى مەملەكەت تاراپى­نان قولداۋ ەسەبىنەن, 400 مىڭ شار­شى مەتر كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي, 2,8 ميلليون شار­شى مەتر جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىس نىساندارى بولماق. – قاراپايىم حالىق ءۇشىن باسپانا ءما­سەلەسى قا­شاندا وزەكتى بولىپ كەلەدى. مەملەكەت تاراپىنان تۇر­عىن­دار ءۇشىن قولجە­تىم­دى پاتەرلەر سالۋ­دى كو­بەيتۋ ماقساتىن­دا قانداي شارالار جۇزەگە اسىرىلماق؟ قولجەتىمدى ءپا­تەر­لەر سالۋدىڭ جانە ولاردى حالىققا بەرۋ­دىڭ قانداي ءتيىمدى تەتىكتەرى ويلاستى­رىلعان؟ – «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە بۇل ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ۇكىمەت الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويىلعا­نىن بىلەسىز. وسىعان بايلانىستى بۇگىندە ءتيىستى ورگاندار ەلىمىزدىڭ 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جاڭا باعدار­لاما­سىن جاساۋدا. قازىرگى تاڭدا وسى باعدارلاما بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءۇش نەگىزگى باعىتى انىقتالدى. بىرىنشىدەن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قورلارى جۇيەسىنىڭ قاتىسۋىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ارزان باعامەن نەسيەلىك پاتەرلەر بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي نىساندارىن سالادى. بۇل ماقساتقا 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا مەم­­لەكەت ەسەبىنەن 40,8 ميلليارد تەڭگە قار­جى بولىنبەك. ونىڭ ىشىندە قاناتقاقتى جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2011 جىلى 20,8 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسالماق. بۇل جۇيە­نى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇرعىنۇيقۇرىلىس­جيناق­بانكى پاتەر ساتىپ الۋشى ءاربىر بانك سالىمشىسىنا ارنايى پۋل اشادى. سوعان باي­لانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تۇرعىن ءۇي نىساندارىن سالۋعا تاپسىرىس بەرەدى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى تاپسىرىسقا بايلانىستى تۇرعىن ءۇي نىسان­دارىن سالىپ, پايدالانۋعا بەرگەننەن كەيىن بانك سالىمشىلارىمەن ءتيىستى پاتەرلەردى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ جونىندە كەلىسىم-شارت جا­سايدى. ءوز كەزەگىندە تۇرعىنۇيقۇرىلىس­جي­ناق­بانكى  بانك سالىمشىسى پاتەردى قابىل­داپ العاننان كەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارعا سالىنعان نىساننىڭ قارجىسىن اۋدا­رادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان نەسيەنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جابادى. ال پاتەر ساتىپ الۋشى بانك سالىمشىسى العان پاتەرىن تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكىنە كە­لى­سىم-شارت بويىنشا العان قارىزىن جاپقان­شا كەپىلدىككە قويادى. بۇل جۇيەنىڭ قاناتقاق­تى جوبالارى بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. ەكىنشى – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قۇ­رىلىس نىساندارىن سالۋ ءۇشىن قارجىلىق قورلاندىرۋ جۇيەسى. بۇل جۇيە بۇرىن ءتاجى­ريبەدەن وتكەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى رىنوگىن قارجىلاندىرۋدىڭ ءارتۇرلى ءىس-قيمىلدارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل جەردە نەگىزىنەن قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ايتىپ وتىرمىن. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قۇرىلىس جوبالارى­نىڭ 50 پايىزىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ولاردى قورلاندىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان 57 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلماق. ال قۇرى­لىس نىساندارىنىڭ قالعان 50 پايىز قۇنىن بانكتەردىڭ وزدەرى قارجىلاندىراتىن بولادى. بۇل رەتتە نەسيە الاتىن قۇرىلىس سالۋشى­لاردىڭ بانككە تولەيتىن ءوسىم ستاۆكاسى جى­لىنا 12 پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس. بانككە سالى­نا­تىن قارجى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن قازاقستان قارجىگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدەر نەگىزىندە ءجۇ­زەگە اسىرىلادى. وسى قارجى ەسەبىنەن سالى­نا­تىن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى پاتەرلەر نەگىزىنەن جايلىلىعى ءۇشىنشى دارەجەدەگى جالپى تۇرعىندارعا قولجەتىمدى پاتەرلەر بولماق. ۇشىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتى­لەتىن كومەكتىڭ باستىسى, ينجەنەرلىك-كوممۋ­نيكا­تسيا­لىق جەلىلەر قۇرىلىسىن سالۋ بولىپ تابىلادى. ينجەنەرلىك جۇيەلەر نەگىزىنەن تۇر­عىن ءۇي كەشەندەرى سالىناتىن, ونىڭ ىشىندە جەكە مەنشىك تۇر­عىن ۇيلەر سالىناتىن ايماقتاردا جۇرگى­زىلەتىن بولادى. 2011-2012 جىلداردا وسى ماقسات ءۇشىن مەملەكەت تارا­پىنان 40 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنبەك. ونىڭ ىشىندە 10 ميلليارد تەڭگە قارجى بي­ىل­دىڭ وزىندە ىسكە جاراتىلماق. وسى شارالار جىل سايىن 1,2 ميلليون شارشى مەتر جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەر­مەك. ءسويتىپ 2011-2012 جىلدار ارالى­عىن­دا بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن بۇل ماقسات­تارعا بولىنەتىن قارجى 150 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە بولماق. جالپى العاندا, جوعارىدا اي­تىلعان شارالار ءىس جۇزىنە اساتىن بولسا, جىل سايىن ەلىمىزدە 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ قامتاماسىز ەتىلمەك. – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلان­دىرۋ ارقىلى سالىناتىن تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­­لىسى جانە ونى قارجىلاندىرۋدىڭ جا­ڭا جۇيەلەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. – تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋ قۇرىلىس نى­ساندارىن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ارقى­لى عانا جۇرگىزىلەدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن ودان ءارى قارجىلاندىرۋ, پاتەر ساتىپ الۋشى­لاردىڭ پۋل جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ تەتىكتەرىن بانكتەر ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ جولدارى كوپ. ماسەلەن, بانك سالىمشى­لاردىڭ پۋل جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا ساتىپ الۋدى كەيىنگە قالدىرۋ جۇيەسى نەگىزىندە دەپوزيتتىك-تولىقتىرۋ بويىنشا, يپوتەكانى ساتۋ جۇيەسى نەگىزىندە دەپوزيتتىك-تو­لىقتىرۋ بويىنشا نەمەسە تۇرعىنۇيق­ۇرى­لىس­جي­ناق­بانكى جۇيەسى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋى ءمۇم­كىن. پاتەرلەر تىكەلەي ساتىلۋى دا مۇمكىن. بۇل جۇيە­لەردىڭ ءبارىن سالىمشى جانە بانك ءوزارا كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. – بۇدان باسقا پاتەرلەردى جالعا الۋ تەتىكتەرى قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ – پاتەرلەردى جالعا الۋ جۇيەسى ەلىمىزدە زاڭدىق نەگىزدە 2009 جىلدان بەرى جۇزەگە اسى­رىلىپ كەلەدى. وسىعان وراي «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق قۇرامىندا «سامۇرىق-قازىنا» جىل­جىمايتىن م ۇلىك قورى» اق قۇرىلعان. بۇل جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى­نىڭ باستى مىندەتى قازاقستان تۇرعىندارىن قولجە­تىمدى پاتەر­لەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابى­لادى. وسىعان بايلانىستى قور مەملەكەت تارا­پىنان قارجى­لان­دىرىلدى. قور­­دىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى, قۇ­رىلىسى اياقتالماعان تۇرعىن ءۇي كەشەن­دە­رىنىڭ جۇمى­سىن اياقتاپ, پايدالانۋعا بەرۋ. الايدا, جىل­جىمايتىن ءمۇ­لىك قورىنىڭ باع­دارلاماسى نەگىزىنەن وتەم تولەۋگە قابىلەتى بار تۇرعىن­داردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. قور باعدارلاماسى بويىنشا, پاتەرلەر نەگىزىنەن ءۇش تەتىك بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: بىرىنشىدەن, كلاسسيكالىق جالعا الۋ ۇلگىسى, ەكىنشى, جالعا الۋ قۇنىن بىرتىندەپ تولەي وتىرىپ بولاشاقتا پاتەردى جەكە مەنشىككە الۋ, ۇشىنشىدەن, جالعا بەرىلگەن پاتەردى بىردەن ساتىپ الۋ. وسى ايتىلعان ءۇش ءتاسىلدىڭ ىشىندەگى قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ جاڭا ءتۇرى جالعا بەرىلگەن پاتەردى جالعا العان قۇنىن اي سايىن تولەپ وتىرۋ ارقىلى بولاشاقتا جەكە مەنشىككە اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, جالعا الۋشى اي سايىن پاتەردىڭ جالعا العان سوماسىن تولەي وتىرىپ جالعا العان مەرزىمى (كەلىسىم-شارت جاسالعان كەزەڭنەن باستاپ 13 جىل) بىتكەننەن كەيىن پاتەردى ءوزىنىڭ جەكە مەنشىگىنە الادى. جالعا بەرىلگەن پاتەردى مەنشىككە الۋ تەتىگى نەگىزىنەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي پاتەرلەردى جالعا الۋعا باسىمدىق بالالارى بار جاس وتباسى­لارىنا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بەرىلەدى. ءپا­تەر­لەرى جالعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋعا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگان­دارىنا 2011-2013 جىل­دار ارا­لىعىنا 30 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.