بالقاشتىڭ باعى جانا ما؟

بالقاش كولى كولەمى جاعىنان الەمنىڭ ەڭ ءىرى كولدەرىنىڭ تىزىمىندە 14-ورىندا تۇرسا, ورتالىق ازيادا ءتورتىنشى, ال قازاقستاندا كاسپي مەن ارالدان كەيىنگى ورىنعا ورنالاسقان. بالقاش كونەدەن كەلە جاتقان ەن بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى بولعانىمەن, ونىڭ سۋ قورىن, تازالىعىن, كول ماڭايىنداعى فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ قالىبىن بۇزباي ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنى ۇلكەن اۋقىمعا شىققان وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بالقاش كولىنە قۇياتىن وزەندەر سۋىنىڭ جالپى اعىمى 14,9 تەكشە شاقىرىمنان 11,8 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن كەمىگەن, ياعني كول جىلىنا شامامەن 3,0 تەكشە شاقىرىم سۋ جوعالتىپ وتىر. بۇل ماسەلە كەيىنگى كەزدە تەك قازاقستاندىق عالىمداردى عانا ەمەس, شەتەلدىكتەردى دە الاڭداتا باستادى. كولدىڭ نەگىزگى بولىگىن ىلە قۇرايدى. بۇل رەتتە ىلە وزەنىنە قاتىستى قاپشاعاي سۋ قويماسىن قالىپتاستىرۋ, وزەن باستاۋ الاتىن قىتايمەن سۋ پايدالانۋدى رەتتەۋ كەلىسىمدەرىن جاساسۋ, مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەري باستاۋى سياقتى كەلەلى جايتتاردىڭ كوپ ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, بۇگىنگى ءسوز بالقاش – الاكول الابىندا سۋىنىڭ مولدىعى جانە ارناسىنىڭ ۇلكەندىگى جاعىنان ىلەدەن كەيىنگى 2-ورىندا تۇرعان قاراتال وزەنىنە قاتىستى. بۇل ورايدا قاراتالدىڭ سۋىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ بالقاش كولى ءۇشىن ىقپالى از ەمەس. الماتى وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ك.جانشابايدىڭ ايتۋىنشا, جىلدان- جىلعا اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە, كوكتەم كەزىندەگى سۋدىڭ مولايۋىنا بايلانىستى وزەن ساعاسى قايىرلانىپ بىتەلىپ قالۋ جاعدايى ءجيى ۇشىراسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالقاش كولىنە باراتىن وزەكتىڭ قالىپتى سۋ وتكىزۋىنە كەدەرگى بولۋدا. وعان قوسا, سۋ اعىسىن جول-جونەكەي بىتەپ تاستايتىن اعاش بۇتاقتارىنان, قامىستاردان ارشىپ, ءتۇبىن قايىر-باتپاقتان تازالاپ وتىرماعاندىقتان سۋ كولگە جەتپەي, جايىلىپ, شابىندىق پەن جايىلىمداردى سازعا اينالدىرىپ, جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەرگە دە سۋ باسۋ قاۋپىن تۋدىرعان-دى. وعان قوسا, بالىق اۋلاۋ سالاسىنا دا زيانىن تيگىزدى. قامىستىڭ تۇبىندە ولگەن بالىقتار جاتاتىن. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار بۇرىنعىداي بالىق اۋلاۋدان قالعان ەدى. جاعداي جەدەل شارالاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتتى. وسى ماسەلەنى ءجىتى باقىلاپ, وزەن اۋماعىن تىكۇشاقپەن بيىكتەن بىرنەشە رەت بارلاعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆ 2014 جىلدان باستاپ وسى ماسەلەنى جەدەل قولعا الدى. ول جۇمىستى ەڭ الدىمەن مەليوراتيۆتى وترياد قۇرۋدان باستاۋدى تاپسىردى. سونىمەن «قاراتال ممو» مكقك قۇرىلىپ, ول زاماناۋي قۇرىلىس ءجا­نە اۋىر تەحنيكا جيىنتىعىمەن قامتاما­سىز ەتىلىپ, مەكەمەنىڭ كولىك جوندەۋ شەبەرحانالارى, وندىرىستىك بازاسى قالىپ­­تاس­تىرىلدى. جاڭادان قۇرىلعان كاسىپ­ورىن­­­نىڭ الدىنا سۋ تاسقىنى مەن توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, رەتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋ مىندەتى قويىلدى. سونىمەن قاتار, وبلىستاعى وزەندەردىڭ ارناسىن ۇنەمى باقىلاپ, مەحانيكالىق تازارتۋ, ارشىپ تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن اتقاراتىن بولدى. – 2014 جىلى قاراتالدىڭ بالقاشقا قۇياتىن 12,5 شاقىرىمدىق جاڭا ارناسىن سالدىق. سونىڭ ناتيجەسىندە سۋدىڭ كولەمى ارتىپ, 10 مىڭ گەكتارعا جۋىق جايىلىمدىق جەرلەر قۇرعاتىلدى. وزەن القابىندا سۋ قويمالارى پايدا بولىپ, بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋىنا قولايلى جاعداي جاسالدى. اقمارقا, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار كوبەيدى. وتكەن جىلى جاعالاۋدى بەكىتۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ, وعان 42 ملن تەڭگە جۇمسالدى. جالپى العاندا, 700 مەتر جاعالاۋعا بەكىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جولدىڭ شايىلىپ كەتۋ قاۋپى جويىلدى. بيىلعى جىلى دا بۇل جۇمىس جالعاستىرىلىپ, وزەن ارنالارىن مەحانيكالىق تازالاۋ ءىسى اتقارىلىپ جاتىر. وسى جىلى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 80,8 ملن تەڭگە, 6 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 116,3 ملن تەڭگە ءبولىندى. بۇگىنگى كۇنى 5,3 شاقىرىمدىق «اق قايىر» كانالى, كانالدىڭ 2 كوپىرى جاسالىپ, شليۋزدەرگە 6 توسپا سالىندى, – دەيدى «قاراتال» مو ديرەكتورى باقبەرگەن ماديبەكوۆ. درەناجدىق كانالدى قازۋ ىسىنە جا­ڭا جوعارى تەحنولوگيالى تەحنيكا تارتىلعان. «Watermaster» دەپ اتالاتىن بۇل تەحنيكا 5 وپەراتسيانى ءبىر مەزگىلدە ورىنداپ, تۇتاس ءبىر اۆتوپاركتىڭ كۇشىن الماستىرىپ كەلەدى. جۇزەتىن ماشينا بەس مەتر تەرەڭدىكتە جۇمىس ىستەي الادى, بوگەتتەردى الىپ تاس­تايدى, كانال ءتۇبىن تەرەڭدەتەدى, ارنانى كەڭەيتەدى, ءتىپتى دىڭگەك تە قاعا الادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قابىل­دانعان شارالار بالقاش كولىنىڭ تاعدى­رىنا وڭ اسەر ەتتى. ەندى كولدىڭ سايازدانۋ قاۋپى سەيىلدى. بىراق بالقاشتى جانە تۇتاس ەكوجۇيەنى قۇتقارۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسا بەرمەك. جۋىردا وبلىس باسشىسى ا.باتالوۆ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى تاعى ءبىر پىسىقتاپ, وزەندى ۇستىنەن ءبىر ارالاپ ءوتتى. جاڭا درەناجدىق كانالدىڭ قۇرىلىس اۋماعىندا بولىپ, وزەننىڭ بالقاش كولىنە قۇياتىن ارنالارىن تازارتۋداعى گيدروتەحنيكالىق شارالار بارىسى تۋرالى ماماندارمەن اڭگىمەلەستى. – بۇل جۇمىس ەكى كانال جاساپ, دامبانىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋمەن شەكتەلمەيدى, ول اۋقىمدى ءىستىڭ شاعىن ءبىر بولشەگى عانا. ارنانى تازالاۋ جۇيەلى سيپات الىپ, ونى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزۋىمىز كەرەك. جاڭا سۋ شارۋاشىلىعى باعدارلاماسى دا قابىلداناتىن بولادى. جەتىسۋدىڭ وزەندەرى بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى نىسانىنا اينالادى, – دەدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ. راسىندا دا, «ارال تاعدىرىن قۇشۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر» دەپ عالىمدار دابىل قاعىپ جاتقان بالقاش كولىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەملەكەت دەڭگەيىندە جان-جاقتى كەشەندى شارالار قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. سول شارالاردىڭ ءبىر پاراسى الماتى وبلىسىنداعى قاراتال وزەنىنە قاتىستى باستالعانى جانە ول جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلەتىنى «بالقاشتى قۇتقارۋ» وپەراتسياسىنىڭ باسى دەپ بىلەمىز. ساعىنىش نامازشاموۆا   الماتى وبلىسى