تەرميندەر ءبىر ىزگە ءتۇسۋى ءتيىس

ەلىمىزدە ۇلتتىق تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى جۇيەلى جولعا قويىلماي, ونىڭ ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن تەرمي­نولوگيانىڭ دامۋ باعىتىن ايقىن­داماي, بۇل سا­لا­نىڭ دامۋىن اقساتىپ وتىرمىز. ءاسى­رەسە, حالىقارالىق تەرمين­دەردى اۋدا­رۋ ىسىندە قاراما-قايشى پىكىر­لەر قالىپتاسۋدا. ونىڭ ءبى­رىن­شىسىندە حالىقارالىق تەرمين­دەردى جاپپاي قازاقشاعا اۋدارۋدى قولداسا, ەكىنشىلەرى, ەگەر لايىق­تى بالاماسى بولماسا, ولاردى سول كۇيىندە تىلدىك اينالىمعا قوسۋ­دى قۇپتايدى. تاۋەلسىزدىك العا­لى شيرەك عاسىر وتسە دە ءبىزدىڭ تەرمي­نو­لوگ عالىمدارىمىز بەن لينگۆيس­تەرىمىزدىڭ بۇل ماسەلەدە ورتاق ءپى­كىرگە كەلە الماي وتىرعانى وكىنىشتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ (بۇدان ءارى – مەمتەرمينكوم) وسى­عان قاتىستى ايقىن ۇستانىمى جوق. مىسالى, «پروتسەسس» دەگەن تەر­ميننىڭ قولدانىلۋ سالاسى, ماعىنالىق اياسى دا كەڭ ەكەنىنە قاراماستان, ونى «پروتسەسس» جانە «ۇدە­رىس» دەپ بەكىتتى. ال ونىمەن ءتۇ­بىرلەس «پروتسەسسور» دەگەن ءسوز قالايشا اۋدارىلاتىنى بەلگىسىز, سونداي-اق قاراپايىم ءتىل تۇتى­نۋشى قوساقتاپ بەكىتكەن بۇل ەكى ءسوز­دىڭ قايسىسىن الارىن بىلمەي دال بولارى انىق. مەمتەرمينكومنىڭ ۇستا­نى­مىن­داعى ناقتىلىقتىڭ جوقتىعى 2014 جىلى شىققان 30 تومدىق «قازاقشا – ورىسشا. ورىسشا – قا­زاقشا تەرمينولوگيالىق سوزدىك­تەن» دە ايقىن كورىندى. ونىڭ مەدي­تسينا سالاسىنا قاتىستى 14-ءشى تومىندا انوفتالم – انوفتالم; انوف­تالميا – كوز الماسىنىڭ بول­ماۋى; اسپيراتور – سورعىش اسپاپ; اسپيراتسيا – اسپيراتسيا; اۋتوان­تيگەن – وزىندىك جاتتەك; اۋتوان­تيتەلو – وزىندىك انتيدەنە; يس­تەريك – ەسىرىك, يستەريا – دولى­لىق دەپ اۋدارىلعان. مۇنداي مى­سال­دار سوزدىكتىڭ باسقا تومدارىندا دا جەتكىلىكتى. بۇل جاعدايدىڭ ۇلت­تىق لينگۆيستيكا, تەرمينولوگيا سا­لا­سىن­دا جاسالىپ جاتقان جۇمىس­تارعا تەرىس كوزقاراس قالىپتاس­تىرا­تىنى داۋسىز. وكىنىشكە قاراي, حالىقارالىق تەرميندەردى رەتى كەلسىن-كەلمەسىن اۋدارا بەرۋ دە كەزدەسەدى. مىسالى, بارشاڭىزعا بەلگىلى «تەرروريست» دەگەن ءسوزدى ماعىناسىن تۋرا اشپاسا دا «لاڭكەس» دەپ اۋدارادى. ال ونىمەن كوبىنەسە قوساقتالىپ جۇرەتىن «ەكسترەميست» ءسوزىن قالاي اۋدارامىز. نە بولماسا «فۋتبول» دەگەن ءسوزدى «اياقدوپ» دەپ اۋدارىپ ءجۇر. ال بۇدان باسقا قۇرامىندا اعىلشىننىڭ «بول» – «دوپ» دەگەن ءسوزى بار «ۆولەيبول», «باسكەتبول» سوزدەرىنىڭ اۋدارماسى قانداي بولادى؟ بۇل سوزدەردى اۋدارعاندا وسىنداي جاقتارىن دا ەسكەرىپ, ابدەن ەلەپ-ەكشەپ قولدانعان ءجون بولار ەدى. مەمتەرمينكومنىڭ مەملە­كەت­تىك ورگانداردىڭ جانىنداعى تەرمينولوگيا ماسەلەسىمەن اينالىساتىن سەكتسيالاردىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك جاساپ, سالالىق تەر­مين­دەردى قالىپتاستىرۋ ءىسىن ۇيلەس­تىرىپ وتىرعانىن دا ءجون دەپ سانايمىن. مەمتەرمينكومنىڭ شەشىم­دەرىنىڭ مىندەتتى بولماۋىنا الاڭداۋ­شىلىق بىلدىرەمىن. قازىر ول كونسۋل­تاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان, ال شەشىم­دەرىنە مىندەتتى سيپات بەرۋ ءۇشىن وعان مەملەكەتتىك ورگان ءمار­تەبەسىن بەرۋ كەرەك. اسىلبەك سماعۇلوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى