بىرلەستىككە قاراتاۋ مەن جاڭاتاس قالاسى جانە اقكول پوسەلكەسى قارايتىن. جاسىراتىنى جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭىرى بولسىن, قاتتى قيىندىققا كەزىكتى عوي. كونەنى قيا الماي, جاڭانى جيا الماي ەل سانسىراپ قالدى. ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا اي ساناپ قۇلدىرادى. حالىق تەڭسەلىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – اتالعان بىرلەستىك جۇمىسشىلارى ەدى. جۇمىس ورنى دەمبىل-دەمبىل قىسقارىپ جاتتى. شىعارعان ونىمگە شەتەلدەن ءجوندى ۇسىنىس تۇسپەي قويدى. اقىرى, ۇكىمەت ارنايى قاۋلى الىپ, بىرلەستىكتى امەريكالىق «ABI ترەيد كورپورەيشن» كومپانياسىنا سەنىمدى باسقارۋعا بەردى. بىراق وكىنىشكە قاراي, قازىناعا تۇسەر سالىعىنا جەڭىلدىك جاسالعان. بۇل شارا دا جاعدايدى جاقسارتا المادى. اۋىز توبادان, قول جاعادان كەتپەي تۇرعان وسىنداي تۇستا اشىنعان حالىق كوتەرىلدى. ويتكەنى, جۇمىسشىلار جىلعا تاياۋ ەڭبەكاقى الماعان. قازىنادا شىن مانىندە اقشا جوق. قاقاعان قىس كەزى. اشۋعا مىنگەن جۇمىسشىلار اشتىق جاريالادى. مىڭداعان ادام بىرلەستىك ءوفيسىنىڭ الدىنا شاتىر تىگىپ جاتىپ الدى. بۇل قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورىنىس ەدى. امالدىڭ جوقتىعى. 1997 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن وبلىستاعى سارىسۋ اۋدانىنا جاڭاتاس قالاسى قوسىلعان. مەن وسى اۋدانعا اكىم بولىپ تاعايىندالدىم. مۇندا دا سول كورىنىس. جۇمىسسىزدىق, اشۋ-ىزا كۇن سايىن ءورشي ءتۇستى. اۋدان بيۋدجەتىندە اقشا جوق, بارىن ينفلياتسيا قۇرتىپ كەتىپ جاتتى. «ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشەر» دەپ اتالارىمىز تاپ وسىنداي دارمەنسىزدىكتى ايتسا كەرەك. ءدال وسىنداي ەل ەرگە, ەر جەرگە قاراپ تۇرعان تۇستا مەنى وبلىس اكىمى سارىباي قالمىرزاەۆ شاقىردى. – ۇكىمەت وتىرىسىنا شاقىرىپ جاتىر. 1 ساۋىردە. ءبىزدىڭ مىنا قيىن ءحالىمىز ارنايى ءسوز بولماق. مەن بايانداما جاسايمىن. سەن بىرگە ءجۇر. سەنەن دە ءبىراز جايتتى سۇراپ قالار. دايىن بول, – دەدى سارىباي سۇلتان ۇلى. – قالاي ايتايىن. بار شىندىقتى جايىپ سالايىن با؟ – ءبارىن جاسىرماي ايت. شىندىقتى بۇگىپ قايتەمىز. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز كومەك سۇراۋ. مۇمكىندىگى بولسا پرەمەر-مينيستر باستاعان ۇكىمەت مۇشەلەرىن وسىندا الىپ كەلۋ. ادام توزگىسىز اۋىرتپالىقتى كورسەتۋ. كەلىسىم وسى بولدى. ۇكىمەت وتىرىسى باستالدى. پرەمەر-مينيستر نۇرلان بالعىمباەۆ. كەسەك مىنەزدىڭ يەسى عوي, كەرىپ سالما اڭگىمەگە جوق. قالمىرزاەۆ بايانداما جاسادى. بايانداما بىتكەن سوڭ نۇرەكەڭ: – سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بار ما؟ – دەسىن. – بار بولسا اۋدان مەن قالانىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن ءوز اۋزىنان ەستيىك. مىنبەگە كوتەرىلىپ, اۋدان بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعىن, اقشانىڭ جوقتىعىن, امەريكالىق كومپانيا سالىقتى از تۇسىرەدى دەپ تاپتىشتەي جونەلدىم. امەريكالىق كومپانياعا بەرىلگەن ۇكىمەتتىك جەڭىلدىككە دەگەن وكپە-نازىم باسىمداۋ شىقتى-اۋ, دەيمىن. نۇرلان وتەپ ۇلى الدىندا جاتقان ءبىر بەت قاعازدى ج ۇلىپ الىپ, – بۇل قاۋلى ويىنشىق پا؟ – دەپ داۋىس كوتەرىپ, ءسوز اياعىن اياماي تۇزدىقتاپ جىبەردى. سوسىن قورعانىس ءمينيسترى مۇحتار التىنباەۆقا: – سامولەت دايىنداڭىز. ءبىرازىڭ مەنىڭ قاسىما ەرەسىڭدەر. ەكى ساعاتتا ۇشىپ بارامىز. جاعدايدى ءوز كوزىمىزبەن كورەمىز. ەل-جۇرتپەن تىلدەسەمىز. سوسىن ءتيىستى شارا الامىز, – دەپ ءبىر-اق كەستى. – سامولەتىمىز قاشاندا ءازىر تۇرادى, – دەپ قورعانىس ءمينيسترى جەدەل جاۋاپ بەردى. كوكتەم كەلگەنمەن اۋا رايى اسا قولايسىز كۇن ەدى. قار مەن جاڭبىر تولاسسىز توپەپ تۇرعان. سودان اسكەري سامولەتپەن ۇشىپ شىقتىق. تاراز اۋەجايى قابىلداي المادى. اقىرى لۋگوۆويداعى اسكەري اەرودرومعا قوندىق. اۆتوكولىكتەر سول جەرگە شاقىرىلدى. ال لۋگوۆوي مەن جاڭاتاستىڭ اراسى 300 شاقىرىم. اسىققان جانعا وڭايلىقپەن جەتكىزەر جەر ەمەس. جول بويى تاعى ءبىر كۇتپەگەن حابار ءتۇستى. «ەرەۋىلدەتكەن 5-6 مىڭ ادام جاڭاتاس-تاراز جولىنا جاياۋ شىعىپتى. قاپتاپ كەلەدى. جولىنداعىسىن قيراتىپ كەتۋى مۇمكىن. قاۋىپ-قاتەر جوق ەمەس. اباي بولۋ كەرەك» دەگەن. اقىرى وبلىس باسشىسىمەن اقىلداسا كەلىپ, دەلەگاتسيانى بايقادامعا بۇردىق. سول ەكىنشى جول ارقىلى جاڭاتاسقا جەتتىك. جەتكەن بەتتە اۋرۋحانا, مەكتەپ ءۇيىن ارالاپ تانىستى دا, اكىمدىكتىڭ عيماراتىندا ۇكىمەتتىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى باستالدى. وسى كەزدە ىشكە تاعى دا ءبىر جايسىز حابار ەندى. ەرەۋىلشىلەرمەن قالا حالقى بىرىگىپ كەتكەن. ون مىڭداي ادام اكىمدىك عيماراتىنىڭ الدىندا جينالدى. ايقاي, شۋ باسىم. دورەكى قيمىل-ارەكەت تە كەزىگىپ جاتىر. جۇمىسسىزدىق جايلاعان, اش تا اشىنعان ادامداردا ەس بولماسا كەرەك. ولاردا جازىق جوق. جىبەك ءجىپتىڭ ۇشىنا كەندىر ارقان جالعاي الماي وتىرعان بىزدە قانداي كىنا بار؟! وسى ساتتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ كۇزەت ءبولىمى باستىعى اسىپ-ساسىپ ىشكە كىردى. – نۇرلان وتەپ ۇلى, جاعداي قيىن. ەرەۋىلشىلەر ىشكە باسىپ كىرۋى مۇمكىن. توقتاۋ كورەر ەمەس. قوسالقى ەسىك ارقىلى شىعىڭىز. اۆتوكولىك ءازىر تۇر. كەتىپ قۇتىلايىق. مۇندا وبلىس, اۋدان اكىمى قالا بەرسىن, – دەپ جاتىر. – جوق, ولاي ىستەي المايمىن, – دەپ نۇرەكەڭ شورت كەستى. – مەن مۇندا نە ءۇشىن كەلدىم؟ ءوز حالقىمنان قاشۋ ءۇشىن بە؟ قازىر دۇيسەنباي ەكەۋمىز ەل الدىنا شىعامىز. نۇرلان وتەپ ۇلى, ەكەۋمىز ەرەۋىلشىلەر الدىنا كەلگەندە ايقاي-شۋدان قۇلاق تۇندى. داۋرىعىپ ەسە بەرەر ەمەس. ەكى يىعىن ج ۇلىپ جەپ جاتقاندار دا از ەمەس. حالىق تا كەيدە قۇلا تاسقىن سىندى. وقىس ءبىر قوزعالىپ كەتسە جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. – نە مەنى تىڭدايسىزدار, نە مەن كەتەمىن, – دەدى پرەمەر-مينيستر. – سىزدەر ءۇشىن ارنايى كەلىپ تۇرمىن. سابىر ساقتاپ, وكپە-نازدارىڭدى نەگە جۇيەلەپ ايتپايسىڭدار. قۇر ايقاي, اشۋمەن ماسەلە شەشىلە مە؟ ەل تىنشىدى. ەرەۋىلشىلەر كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى ءبىر-بىرلەپ شىعىپ ءسوز الدى. اڭگىمە ارناسىنا ءتۇسىپ سالا بەردى. – مەن ەندى ءتۇسىندىم. كوزىم انىق جەتتى, – دەدى نۇرلان وتەپ ۇلى سوندا. – بار بولىپ بەرمەي وتىرعان جوقپىز. تۇرالاپ قالعان ەكونوميكانى اياعىنا قويا الماي وتىرمىز, اينالايىن ەل-جۇرت. قازىر مىنا اۋدان اكىمى مەنىمەن بىرگە استاناعا جۇرەدى. جامبىل وبلىسى ارنايى الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جاعدايى بويىنشا جوبا دايىندايمىز. قاۋلى قابىلدايمىز. سوندا وسى تىعىرىقتان شىعار جول تابىلار. سوڭىندا مەن دە ءسوز الدىم. ەل ەستى اڭگىمەگە قۇلاق قويىپ باسىلعان. جايما-شۋاق كۇيگە ءتۇستى. سودان جانىما وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ەكى-ءۇش باسقارما باسشىلارىن الىپ, ەكى اپتا بويى استانادا بولدىم. سالا مينيسترلەرىنىڭ اقىل-كەڭەسى, كومەگىمەن ارنايى جوبا ازىرلەدىك. ارتىنشا ۇكىمەت قاۋلى الدى. ەلگە ەڭبەكاقى تولەنە باستادى. وتەماقىدان دا قۇر قالمادىق. بىرلەستىكتى سەنىمدى باسقارۋعا العان امەريكالىق كومپانيانىڭ دا جۇمىسى شيراپ سالا بەردى. نۇرلان اعا بەتتىلەردىڭ بەدەلىنە يىلمەيتىن, ەپتىلەردىڭ قالتاسىنا قۇيىلمايتىن نار تۇلعا ەدى عوي. ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ەرەسەن ەدى. ونىڭ انىق ءبىر كورىنىسىن, ءوزىم كۋا بولعان جايتتى بايانداپ ءوتتىم.
دۇيسەنباي تۇرعانوۆ
تۋراشىلدىقتان تايماعان
ءوزىم دە مۇنايشى بولعاندىقتان نۇرلان وتەپ ۇلىمەن قىزمەت بارىسىندا تالاي ديدارلاستىم. ول ەل ەگەمەندىگىنىڭ العاشقى جىلدارى مۇناي جانە گاز ءمينيسترى رەتىندە «قارا التىن» ءوندىرۋ مەن ونى وتكىزۋ تەتىگىن تابا ءبىلدى. تۋراسىن ايتۋ كەرەك, سول قيىن كەزدە ەكونوميكامىزدى كوتەرگەن مۇناي-گاز سالاسى عوي. قۇدىرەتتى دەلىنگەن كەڭەس وداعى قۇلاپ, ءار رەسپۋبليكا ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەن ساتتە بۇرىنعى بايلانىستار دا بۇزىلدى. دايىن ءونىمدى قايدا تاسىمالداۋ ماسەلەسى تۋىندادى. ونى وتكىزە الماساق, بيۋدجەتكە دە تۇك تۇسپەيدى. مىنە, وسىنداي سىن ساعاتتا نۇرلان وتەپ ۇلى رەسەيدەگى ارىپتەستەرىمەن ءتىل تابىسىپ, تىعىرىقتان شىعا ءبىلدى. بۇعان ونىڭ كسرو كەزىندە ماسكەۋدەگى مينيسترلىكتە باسشىلىق قىزمەت اتقارعانى دا سەپ بولدى. ول شىن مانىندە, قازاق مۇنايشىلارىنىڭ ۇلاعاتىن ۇلىقتاپ, ءۇمىتىن ۇكىلەگەن جان ەدى. سول جولدا بارشانى جۇمىلدىرا ءبىلدى. شىنايى كوشباسشى رەتىندە العا جەتەلەدى. ول مۇنايشى ماماندىعىن جۇرەگىمەن تاڭدادى. جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامدادى. قىزمەت ساتىسىنىڭ ەڭ تومەنگى بۋىنىنان باستاپ, رەسپۋبليكا مۇنايشىلارىنىڭ جەتەكشىلىگىنە جوعارىلادى. كەيىن ەل ۇكىمەتىن دە باسقاردى. سونىڭ بارىندە دە نۇرلان وتەپ ۇلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى – مۇناي-گاز سالاسىن دامىتتى. تاڭعاجايىپ تەڭىز, قازىنالى قاراشىعاناق كەنىشتەرىنىڭ كەلەشەگىن بولجادى. كاسپي تەڭىزى تۇبىندە كول-كوسىر بايلىق بار ەكەنىن العاش ايتقانداردىڭ ءبىرى. اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى كەن ورىندارىنىڭ قايتارىمدىلىعى جولىندا تەر توكتى. قازاق مۇنايىن قارا تەڭىزدەگى نوۆوروسسيسك پورتى ارقىلى دۇنيە جۇزىنە تاراتۋعا كۇش سالدى. سايىپ كەلگەندە, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى – قازاقستان قۇبىرىنىڭ تۇساۋىن كەسكەن دە ءوزى ەدى. عۇمىرى جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ وتكەن نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە 14 قازاندا جىل تولعالى وتىر. 5-6 ايعا دەيىن قايتا-قايتا تۇسىمىزگە ەنىپ قازىرگى ومىردە قاسىمىزدا جۇرگەندەي بولدى. باسىنا ەسكەرتكىش قويىپ, نۇرەكەڭ تۋرالى كىتاپ دايىندىعى باستالعان سوڭ, تۇسكە كىرۋىن قويدى. الەمدە تەڭدەسى جوق تەڭىز مۇناي كەن الاڭى اشىلعاندا, «ەمبىمۇناي» بىرلەستىگىندە العاشقى قۇرىلعان ءبولىمنىڭ باسشىسى بولىپ نۇرلان وتەپ ۇلى تاعايىندالدى. تەڭىزدىڭ العاشقى بولاشاعىن, ونىڭ العاشقى قادامىن قاداسىپ وسى نۇرلان وتەپ ۇلى باستاعان توپ بولاتىن. ارتىنان كسرو مۇناي مينيسترلىگىندە باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعاندا تىكەلەي تەڭىزدى يگەرۋ جۇمىسىمەن دە نۇرەكەڭ اينالىستى. ول كەزدە ونىڭ جاسى 40-قا دا جەتپەگەن ەدى. جاس جىگىتتىڭ مينيسترلىككە ۇلكەن جۇمىسقا شاقىرىلۋى ونىڭ بولاشاعىنان مۇناي سالاسىنىڭ بىلىكتى باسشىسىنىڭ شىعاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەگەنى سياقتى. نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ ۇلكەن اۋقىمداعى باسشىلىق قاسيەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىك العاننان كەيىن «قازاقويل» كومپانياسى پرەزيدەنتى, مينيستر, پرەمەر-مينيستر لاۋازىمدارىنا كوتەرىلگەندە كورىندى. نۇرەكەڭ «قازاقويل» كومپانياسىنا باسشى بولىپ كەلگەندە قازاقستان جىلىنا 20 ملن توننا شاماسىندا مۇناي وندىرەتىن ەدى. 2014 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 80 ملن تونناعا جەتتى, بولاشاقتا 100 ملن تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر نۇرلان وتەپ ۇلى, قازاق مۇناي ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزگەن, بارلىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. تەڭىز, قاراشىعاناق, قاشاعان, كتك, وزەن كەن الاڭدارى ارقىلى بىرنەشە ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا قازاقستانعا قۇيىلدى, جاڭا كاسىپورىندار اشىلدى. جالپى, قازاقستاننىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ەگەمەندىك جىلدارى 4 ەسەگە ءوستى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى بولعان مۇناي ءوندىرىسىنىڭ وركەندەپ ءوسۋى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن بەكىتىپ, قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتتى. امەريكالىق مايكل ەكونومدەسس رونالۋ وليمد «تسۆەت نەفتي» دەگەن كىتابىندا كورسەتكەندەي, قازاقستان ەكونوميكاسىندا مۇنايدىڭ بولشەك ۇلەسى 70% قۇرايدى. سوندىقتان, قازاقستان مۇناي وندىرىسىندەگى ءاربىر ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەرلىك دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ەندى نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى جايىندا ايتقىم كەلەدى. 2001 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اتىراۋدا ماقات اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ءسالىمجان ناقپاەۆپەن كەزدەستىم. مەن «ەمبىمۇنايگاز» اق پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى بولاتىنمىن. سالىمجانعا «بيىل دوسسوردىڭ 90 جىلدىعى, ونى وتكىزۋگە ۇلكەن شارا جاساپ, ەسكىرگەن دوسسور ەلدى مەكەنىن جاڭارتىپ الۋعا جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتىم. ول ءۇشىن حات دايىنداپ اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى م.باتىرباەۆقا كىرىپ ايتىپ شىعۋىن سۇرادىم. س. ناقپاەۆ قاڭتار, اقپان ايلارىندا ەكى رەت م. باتىرباەۆقا كىرىپ, ەسكەرتكەندە قولداۋ تاپپادى. ءسالىمجاننىڭ كوڭىل كۇيى ءتۇسىپ ماعان كەلدى. ەكەۋمىز وتىرىپ اقىلداستىق. مەن: «ەندى بۇل شارۋانى تەك قانا نۇرلان وتەپ ۇلى شەشەدى, ول كىسىگە باراسىڭ, نە بولماسا جاقسىلاپ حات دايىنداپ جىبەرەسىڭ. باسقا ەشكىم بۇل ىسكە كومەكتەسە المايدى» دەدىم. ناۋرىز ايىندا نۇرلان وتەپ ۇلى اتىراۋعا كەلدى. م.باتىرباەۆقا دوسسوردىڭ 90 جىلدىعىن وتكىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەندە, ول: «نۇرەكە, اقشا جوق, بيۋدجەتتە قارالماعان» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سوندا نۇرەكەڭ: «باتىرباەۆ, 2011 جىلى دوسسوردىڭ 100 جىلدىعىندا سەن قايدا بولاسىڭ» دەپ سۇرادى. م.باتىرباەۆ «مەن بىلمەيمىن 2011 جىلى قايدا بولاتىنىمدى» دەيدى. سوندا نۇرەكەڭ: «مەن دە بىلمەيمىن 2011 جىلى قايدا بولاتىنىڭدى, بىراق قازىر سەن اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتىسىڭ, مەن استانادامىن, سوندىقتان دوسسوردىڭ 90 جىلدىق تويىن قىركۇيەكتە مۇنايشىلار كۇنىنە وتكىزەسىڭ» دەپ تاپسىرما بەردى. قىركۇيەككە دەيىن 5 اي ۋاقىت قالدى. 5 ايدىڭ ىشىندە بىرنەشە جىلدا جاسالماعان جۇمىس اتقارىلدى. دوسسورعا گاز كەلدى. مادەنيەت ءۇيى, مەشىت, ەكى قاباتتى ۇيلەر جوندەلدى. دوسسوردىڭ 90 جىلدىعىنا ارناپ مونۋمەنت تۇرعىزىلدى, كوشە جارىعى, جاڭا جولدار جاسالدى. بايباقتى اتا بەيىتى باسىنا جول سالىندى, تۇنەك ءۇيى تۇرعىزىلدى. مەرەكە كۇنى قوناقتاردىڭ كەزدەسۋىندە نۇرەكەڭ اقىن-كومپوزيتور يليا جاقانوۆ اعامىزعا دوسسورعا ارناپ ءان شىعارۋىن تاپسىردى. كەيىننەن «دوسسور ءۆالسى» ءانى ومىرگە كەلدى. نۇرلان بالعىمباەۆ, ءسوز جوق, جارقىن عۇمىر كەشتى. ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, قاناتتاس قايراتكەرىنە اينالدى. ازامات دەسە دە, قازانات دەسە دە جاراسار تۇلعا ەدى عوي.
ماقسوت قيلىباەۆ,
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى
ماڭعىستاۋ ماقتان تۇتادى
1994 جىلى نۇرلان وتەپ ۇلى مۇناي-گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالىپ, قازاقستاننىڭ جاڭا تاۋەلسىزدىگىن الىپ, دەربەس مەملەكەت بولىپ جاتقان كەز. حالىقارالىق قارجى داعدارىسى, تەڭگەمىزدىڭ قۇلدىراپ قۇنسىزدانۋى, مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى توعىز دوللارعا ءتۇسۋى, وزەن كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى, ءبارى قاتار كەلدى. وسىنداي قيىن ۋاقىتتا, مۇناي سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى, بۇل سالانىڭ بارلىق پروبلەماسىن, قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن, ايتقان ءسوزىن ورىندايتىن ناعىز ازاماتتىڭ كەلگەنىنە قاتتى قۋاندىق. ەندى كوپ سۇراقتىڭ شەشىلەتىنىنە سەنىمدى بولدىق. وزەن كەن ورنى – مۇناي قورى بويىنشا الەمنىڭ بىرەگەيى جانە ءىرى كەن ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمى وتە كۇردەلى, مۇنايى ءپارافيندى جانە اسفالتتى-شايىرلى كومپونەنتتەرگە باي, قويۋلانۋ تەمپەراتۋراسى دا جوعارى. مۇناي ءونىمىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنە كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, جالپى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى, مۇناي وندىرىسىندەگى قارجىلىق جاعدايىنىڭ قۇلدىراۋى, جابدىقتاردىڭ توزۋى جانە ول جابدىقتاردى جاڭالاۋعا قارجىلىق مۇمكىندىكتەردىڭ تاپشىلىعى نەگىزگى سەبەپ بولدى. وسىنداي قيىن كەزدە نۇرلان وتەپ ۇلى, «ماڭعىشلاقمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىنان «وزەنمۇنايگاز» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ بولەك شىعارۋ جونىندە وتە باتىل, ۋاقتىلى شەشىم قابىلدادى. بۇل باتىل قادامنىڭ دۇرىستىعىن تاريح دالەلدەپ وتىر. سول جىلدارى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويىلعان نەگىزگى ماقسات – مۇناي ءونىمىنىڭ كەمۋىن توقتاتۋ. وزەن كەن ورنىن اياعىنا تۇرعىزۋ, وعان قارجى ءبولۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاسالىپ, وزەن كەن ورنىن جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسى جاساقتالدى. ونى ىسكە اسىرۋدا وراسان زور ەڭبەك جاسالدى. باعدارلامادا وزەن كەن ورنىنىڭ گەولوگيالىق قورى جەتكىلىكتى ەكەندىگى جانە كەن ورنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءوزىن ءوزى اقتايتىندىعى ايتىلدى. قارجى نەگىزىنەن كەن ورنىنداعى اۋىر احۋالدى جاقسارتۋعا قاجەت بولدى. ەگەر ءوندىرىستى قارجىلاندىرماسا, وندىرىسكە تۇگەلدەي دەرلىك توقتاپ قالۋ قاۋپى ءتوندى. باعدارلامانى بىرنەشە رەت ۇكىمەت الدىنا شىعارىپ, مۇددەلى مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, بارلىق تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارى جاسالدى. جۇيەلى تۇردە دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسى باعدارلامانى ورىنداۋعا, قارجىلىق نەسيە بولۋىنە ۇكىمەت حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنە ۇسىنىس بەردى. 1997 جىلى نۇرلان وتەپ ۇلى پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بايلانىس جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. بانكتىڭ وكىلدەرىمەن وزەن كەن ورنىندا كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, ينۆەستيتسيا شارتتارىن ساقتاۋ جونىندە كەلىسىمشارتتار جاساقتالدى. بانك ديرەكتورلار كەڭەسىن وزەن كەن ورنىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىمەن تانىستىردىق, بانك تاراپىنان جوباعا وتە جاقسى دەگەن باعا بەرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ناقتى جوبانى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان العاشقى جوبالاردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل جوبا قازاقستاننىڭ كوپتەگەن كەن ورىندارىن جاڭعىرتۋعا ۇلگى بولدى. وزەن كەن ورنى قالا قۇراۋشى كاسىپورىن. جاڭاوزەن حالقىنىڭ 80 پايىزى وسى كەن ورنىندا ەڭبەك ەتەدى. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتپايىنشا, حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنا كومەكتەسپەيىنشە, ءوندىرىس قالىپتى دامىمايدى دەگەن نىق ۇستانىم بولدى. نۇرلان وتەپ ۇلى وزەن حالقىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە باسا كوڭىل بولەتىن. ول كەزدە مۇناي قالدىقتارى كوپ بولدى. وسىعان بايلانىستى جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ, 1 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا الىندى, بۇل ءبىر جاعىنان حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, ەكىنشى جاعىنان ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ەدى. نۇرلان وتەپ ۇلى مۇناي عىلىمىن دامىتۋ قازاقستان ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن, الەمدەگى ءىرى مۇناي-گاز كومپانيالارى عىلىمي زەرتتەۋلەرسىز مۇناي قورلارىن يگەرمەيدى دەپ ءار ۋاقىتتا ايتىپ, مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالاسىنداعى عىلىمىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ جۇرەتىن. IV ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋمىنىڭ رەسمي بولىمىندە سويلەگەن سوزىندە نۇرلان وتەپ ۇلى «بۇگىنگى تاڭدا بىزدە جەر قويناۋىنىڭ 4-5 مىڭ مەتر تەرەڭدىگىندە مۇناي قورلارىنىڭ بارلىعى انىقتالعان. وسىعان وراي ءبىز بولاشاقتا ودان دا قيىن جاعدايدا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكاداعى بارلىق مۇناي قورلارى تولىعىمەن زەرتتەلمەگەن. ۇشىنشىدەن, بولاشاقتا تەڭىز اۋماعىندا ەكولوگيالىق تازا ءونىمدى الۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن قولدانىلماق. سوندىقتان, بۇگىننەن قالدىرماي, قازاقستاندىق كومپانيالار شەتەلدىك مۇناي ۇيىمدارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىسىپ, تاجىريبە جيناقتاۋلارى ءتيىس. مۇناي-گاز سالاسىنداعى بۇرىنعى كاسىبي مامانداردىڭ شەتەلگە كەتۋى جانە جاس مامانداردىڭ دۇرىس وقىتىلماۋى ەلىمىزدەگى مۇناي عىلىمىنىڭ دامىماي جاتۋىنىڭ باستى سەبەبى. مۇناي عىلىمىن دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ كەرەك» دەگەن سوزدەرى بىزدەرگە دامۋ جولىن كورسەتىپ بەرگەندەي. قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز ونەركاسىبىن زامان تالابىنا ساي دامىتىپ, قازبا بايلىقتاردى تيىمدىلىكپەن يگەرىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ جونىندەگى ءىرى جوبالاردى جاساۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, ۇيىتقى بولعان نۇرلان بالعىمباەۆتى ماڭعىستاۋ ەلى ء«بىزدىڭ نۇرلان» دەپ ماقتان تۇتادى جانە ەلىن سۇيگەن ءبىرتۋار ازاماتىن ۇمىتپايدى.
مۇرات قۇربانباەۆ,
«قازاق مۇناي-گاز عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى» اق باس ديرەكتورى
نۇرلان وتەپ ۇلى بالعىمباەۆتىڭ جىلدىق قادەسى 16 قازان كۇنى ساعات 12.00-دە (جەرگىلىكتى ۋاقىت) اتىراۋ قالاسى «التىن شاتىر» مەيرامحاناسىندا وتەتىنىن بارشا جاماعاتقا حابارلايمىز.
