ابايدىڭ نۇرلى اقىلى

جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا, مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا. سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم, مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما! اباي بولاشاق ۇرپاققا ءسوزىن وسىلاي ارنادى. بۇل – وتكەننىڭ قۇلازىعان عاسىرلارىنان وزىنە بەيتانىس, باسقا, بىراق جارقىن بولاشاققا سەنىمدى جول سالعان دانىشپان اقىننىڭ ايتقان ءسوزى ەدى. عۇلاما اقىننىڭ تۋعانىنا بيىل 171 جىل, ال دۇنيەدەن وزعانىنا – 112 جىل. ءوزى ولسە دە ءسوزى ولمەگەن ۇلى اباي­دىڭ ۇلاعاتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, عاسىردان-عاسىرعا ۇلاسىپ, تۋعان حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك. ونىڭ ءبىز بىلەتىن 200-گە جۋىق ولەڭى, 3 پوەماسى, 45 قارا ءسوزى بار. بىراق قانشا ۋاقىت وتسە دە ومىرشەڭدىگىن جوعالتپايتىن وسى مۇرالاردى وقىپ, ۇعىنۋ, اقىننىڭ پاراسات-پايىمىنا, ءبىلىم بيىگىنە جەتۋ – كۇردەلى ءۇردىس. وسىنداي ساتتە ەلباسىمىزدىڭ: «اباي ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇرانىمىز بولۋى كەرەك, ابايدى تانۋ ارقىلى ءبىز قازاقستاندى الەمگە تانىتامىز. مەنىڭ بالالارىم مەن ەرتەڭگى ۇرپاعىمىزعا ابايدان ارتىق, ابايدان كيەلى ۇعىم بولماۋعا ءتيىس», دەگەن ءسوزى ويى­ما ورالادى دا تۇرادى. مىنە, بۇل – ۇلتتىڭ بۇگىنگى بارىنا بويلاۋى ءۇشىن ورە مەن قابىلەت قاجەت بولسا, حالقىنىڭ اسىلى مەن جاسىعىن اجىراتۋعا, باعزىسى مەن بولاشاعىن سالماقتاۋعا سانالى ۇرپاق كەرەك ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى. وسىدان كەلىپ ءبىز ابايدى ەسكى مەن جاڭانى جالعاستىرۋشى دەپ تە ايتامىز. ال وتكەن عاسىر تاڭسارىسىندە الاش ارداقتىلارى نە دەگەن؟ ءاليحان بوكەيحان – «ول ءوز وتانىنىڭ سوم التىنى», احمەت بايتۇرسىن ۇلى جازعانىنداي, «قازاقتىڭ باس اقىنى», مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قۇرمەتتەگەندەي «قاراڭعى زاماندا شىراق جاققان» شامشىراق. ەر تۇرىك اتىنان سويلەگەن ماعجان جۇماباەۆ «الەمنىڭ قۇلاعىنان ءانى كەتپەس كەمەڭگەر», دەپ اسا جوعارى باعالايدى. جىر جۇلدىزى سۇلتانماحمۇتتىڭ «اقىندىقتىڭ قۋاتى ەسىڭدى الار, ابايدى وقى, تاڭىرقا, باسىڭدى شايقا!» دەگەنىندە ۇلى ويشىلعا دەگەن ولشەۋسىز ماحابباتى جاتىر. قازاقتا اباي – بىرەۋ, اباي – شىڭ. اباي – داريا, اباي – كاۋسار بۇلاق. اباي بولمىسى بولەك, توت باسپاس التىن دەسەك تە جاراسادى. سەبەبى, اباي مۇراسىنىڭ بەرەر ءتالىم-تاربيەسى, تاعىلىمى تەلەگەي-تەڭىز. دانالار داۋىرگە تاۋەلسىز. ولار ۋاقىتتان وزا شاۋىپ, بولاشاققا كوز تىگەتىنى دە سوندىقتان. الاش ارىستارى: «قازاقتىڭ باس اقىنى ۇلى ابايدىڭ ولگەن كۇنىنەن قانشاما الىستاساق, رۋحىنا سونشاما جاقىندايمىز. حالىق پەن اباي اراسى اسا كۇشتى ماحابباتپەن جالعاسار. ول كۇندەردى ءبىز كورمەسپىز, بىراق ءبىزدىڭ رۋحىمىز سەزەر, رۋحىمىز قۋانار», دەگەن ەكەن. تالاي ۇرپاق اباي تۋىندىلارىمەن سۋسىنداپ, ونىڭ تۇجىرىمىنان ءنار الىپ, پالساپالىق تالعامىنا جۇگىنۋ ارقىلى ومىردەگى باعىتتارىن, جولدارىن ايقىنداپ كەلەدى. اباي – مىنا جارىق دۇنيەدە نەبارى 59 جىل عانا قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر كەشىپ, ادامزات بالاسى ايتار وي-پىكىردىڭ, تولعامنىڭ, اقىلدى ناسيحاتتاۋدىڭ عىلىمي تۇجى­رىمداماسىن جاساپ, دانالىقتىڭ شىڭىن باعىندىرىپ كەتكەن تەكتى تۇلعا. حاكىم اباي – جاي عانا اقىن ەمەس, اقىن­داردىڭ پايعامبارى. جاي عانا ويشىل ەمەس, تەرەڭنەن تول­عاقتى وي تەربەتكەن اقبەرەن ابىزىمىز. الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن تالانتتىڭ قازاق توپىراعىندا تۋىپ, حالىققا مۇرا بولىپ قالۋى – ماقتان تۇتارلىق ءجايت. ابايدىڭ ۇلىلىعىن تانىپ, ونىڭ دانالىعىن مويىنداعان الەم ءبىراز جىل بۇرىن 150 جىلدىعىن يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى ەلدەردىڭ باس قالالارى دەلي, كاير, بەرليندەگى بەلدى كوشەلەردىڭ ءبىرى ابايدىڭ ەسىمىمەن اتالسا, لوندوندا اباي ءۇيى اشىلىپ, ىستانبۇل, تەگەران, ماسكەۋدەگى ونىڭ تاس ءمۇسىنى قالا كوركىن اجارلاندىرىپ تۇر. كيەلى قازاق جەرىندە تۋعان ۇلى تالانتتىڭ شىعارم­اشى­لى­عى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن سايىن دالامىزدان شارىق­تاي ءوتىپ, الەمنىڭ وسىنداي ءىرى ورتالىقتارىندا ورىن تەبۋى, ءسوز جوق, ابايدى جاڭا ءداۋىردىڭ دە مويىنداعانىنىڭ كورسەتكىشى. ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم, تانىمال ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ ابايدى تانۋدا ءۇش كەدەرگى بار ەكەنىن ايتقان. «ءبىرىنشىسى, اباي ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ سىرىن بىلمەۋ. ەكىنشى, اباي جازبالارىنداعى تەرميندەردىڭ كوپتىگى. ونى بىلمەسەڭىز, اباي الەمىنە كىرە المايسىز. ءۇشىنشى, اباي دۇنيەتانىمىن فيلوسوفتاردىڭ تولىق اشا الماۋى», دەگەن بولاتىن. شىنىندا دا اباي الەمى شەكسىز ءارى ونىڭ وي ءتۇيىنىن شەشۋ دە تەرەڭدە جاتىر. ەگەر ابايدىڭ گۋمانيستىك الەمىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ زەردەلەر بولساق, ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, قوجا احمەت ياساۋي سىندى ويشىلداردىڭ ادامگەرشىلىك يدەيالارىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن بايىتىلىپ, استاسىپ جاتقانىن بايقايمىز. ەگەر اباي تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, اڭگىمەنىڭ اۋانىن ونىڭ شىققان ورتاسىنا قاراي بۇرۋ تەكتىلىككە سىلتەيدى. سوناۋ تىم ارىدەن قاۋزاماي-اق بەرگى اتالارى ىرعىزباي, وسكەنباي, قۇنانبايدان تاراتىپ, ءتۇپ-تەگىنە ۇڭىلەتىن بولساق, تەكتىلىكتىڭ قاينارى قايدا جاتقانىنا كوز جەتكىزەمىز. وسى ۇرپاقتى, ءسوز جوق, تەكتى اۋلەت دەپ ەسەپتەيمىن. اتام قازاق «اسىل – اسىلعا, ءناسىل ناسىلگە تارتادى» دەگەن. ابايدىڭ دا وسىنداي عۇلامالىق بيىككە كوتەرىلىپ, دانىشپاندىق ورەلىككە جەتۋى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇپكى تامىرىنىڭ اسىلدىعىنا, تەكتىلىگىنە بايلانىستى. بۇگىنگى قازاق جاستارى ءومىردىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ابايدىڭ تۋىندىلارىن پاراقتاپ, ودان عيبراتتى ۇلگى الىپ جاتقانىنىڭ دا كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. ابايدىڭ «بەس نارسەدەن قاشىق بول» دەگەنى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى ساراپتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ تۇرعان جوق پا؟ جاسىراتىنى جوق, قازىرگى قوعامىمىزدىڭ دەرتىنە اينالعان وسەك, وتىرىك, ەكىجۇزدىلىك, ماقتانشاقتىق سياقتى جاعىمسىز قاسيەتتەردى سىناۋ ارقىلى, جاستاردى وسىنداي كەسەلدەن بويلارىن اۋلاق سالۋعا ۇگىتتەيدى. ەرىنشەكتىك, ناداندىقتان قاشپاق كەرەك دەيدى. «اباي – داريا, مەن سول داريادان شومىشپەن قالقىپ قانا الدىم» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي, اباي تۋىندىلارىنىڭ مازمۇنى تەرەڭ, ايتار ويى بيىك, كوزقارا­سى ەرەكشە, تاعىلىمى تەلەگەي تەڭىز بولعاندىقتان, بەرەر ءتالىم-تاربيەسى دە ۇلاعاتتى دەپ ەسەپتەيمىن. ول, اسىرەسە, جاستاردىڭ پسيحولوگيالىق وي-ءورىسىن قالىپتاستىرىپ, ولاردى بىلىمگە, اعارتۋشىلىققا تالاپتاندىرىپ, وسى جولدا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, ساناسىن وياتۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جاستاردى بويىن جامان ادەپتەن اۋلاق ۇستاۋعا, جاقسىلىققا جاناسۋعا ۇگىتتەدى. ابايدىڭ قاي ءسوزىن الساڭ دا جۇرەكتى تەربەتەر, كوڭىلگە تۇيسىك كەلتىرەر ناقىلدارعا باي. سول ارقىلى اباي ارام ويدان, تەرىس پيعىلدان الشاق بولۋعا شاقىرادى. جاستىق جاقسىلىقتى دا, جاماندىقتى دا تەز قابىلدايتىن البىرت كەزەڭ ەكەنىن ەسكەرتىپ, ءىلىم-ءبىلىمدى جاس كەزىڭنەن قولعا ءتۇسىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن العا تارتىپ: جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم, پايداسىن كورە تۇرا تەكسەرمەدىم. ەر جەتكەن سوڭ تۇسپەدى ۋىسىما, قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم, – دەپ جىرلاۋى دا جاستاردى وقۋ-بىلىمگە ۇگىتتەيدى. ودان قالدى, «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» جىرلارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مازمۇنىن, ءمانىن جوعالتقان ەمەس. تالاپ­تانۋ, ەڭبەكتەنۋ, عىلىمعا بوي ۇسىنۋ, قاناعاتشىل بولۋ جاس­تارىمىزعا وتە قاجەت قاسيەتتەر ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. اباي ءوزىنىڭ پەداگوگيكالىق كوزقاراسى مەن جاستاردى بىلىمگە جەتەلەۋ ارقىلى كوكىرەكتەرىنە نۇر قۇيىپ, ءبىلىمسىز بولاشاقتىڭ تۇتقاسىن ۇستاۋ ەش مۇمكىن ەمەستىگىن زەردەلەسە, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ عۇلاما ويىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا دا وزىندىك سيپاتى بار ەكەنىن ايتۋدان ەش جالىققان ەمەس. ايتالىق, ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءبىلىمدى جاستاردىڭ قولىندا», دەگەن ساليقالى ۇستانىمى, سارابدال ساياساتى اباي ىلىمىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. اباي ايتقان «ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك». مىنە, وسى قاسيەتتى بويىنا سىڭىرگەن ادامنىڭ كەلەشەگى زور, بولاشاعى ايقىن. ادام بالاسىنىڭ مادەنيەتىن, پاراساتىن تۇلعالايتىن دا وسى قاسيەتتەر دەپ ۇعىنامىن. بۇل دا بۇگىنگى جاستارىمىزعا كەرەك-اق. «ادامنىڭ مىنەزى وزگەرمەيدى دەگەن ادامنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم», دەيدى حاكىم اباي. راسىندا, بويىنداعى كەرتارت­پا­لىقتان ارىلىپ, كوركەم مىنەز قالىپتاستىرۋ ادامنىڭ تىكەلەي وزىنە بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرتكەندەي. ەندى ءبىر سوزىندە: «اتا-انادان تۋعاندا بالا ەستى بولىپ تۋمايدى», دەيدى. دەمەك, ادامزاتتىڭ جيناعان باي تاريحي تاجىريبەسىن ءومىر ءسۇرۋ ارقىلى قالىپتاستىرىپ, بويىنا سىڭىرەتىنىن ەسكەرتىپ سوعان سىلتەيدى. ال «ارى بار, ۇياتى بار ۇلكەنگە سەن, ءوزى زوردىڭ بولادى ىعى دا زور» دەۋى كورگەنى كوپ, تۇيگەنى ءماندى, ۇلكەندەردەن ءتالىم الىپ, ۇلكەندەردى سىيلاپ, ولاردىڭ ايتقاندارىن اقىل تۇتسا, ودان جاستاردىڭ جاماندىق كورمەيتىنىن دە شەگەلەپ جەتكىزىپ, كىمنەن ۇلگى الۋ كەرەك ەكەنىن ايتقىزباي-اق ۇعىندىرىپ تۇرعانداي. «ادام بول – مال تاپ!», «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەۋى ناپاقاڭدى تەك ادال ەڭبەكتەن تاۋىپ, سول جولدا ەرىنبەۋ كەرەكتىگىنە مەڭزەپ, ەڭبەك قانا ادامدىق قاسيەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ قۇرالى دەپ تۇرعانداي. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى جاستارىمىزدىڭ ەكى قۇلاعى تىعىنداۋلى, كوزدەرى كومپيۋتەرمەن تۇمشالاۋلى, ويلارىنىڭ ارناسى «ايفون», «سمارتفون», «ايپادتارمەن» بىتەۋلى. وسىنداي قوعام دەرتىنە شالدىققان جاستاردىڭ ساناسىن ساۋىقتىرۋ, ويىن جارىقتاندىرۋ, قيالىن ورىستەتۋ, اقىلىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن اباي شىعارمالارىن وقۋعا, اباي تۋىندىلارىن زەردەلەۋگە, ابايدان شىققان اقىلعا بۇرا الامىز با؟ مىنە, بۇل – ۇلكەن ماڭىزدى ماسەلە. ۇرپاعىمىز ءبىلىمدى, حالقىمىز پاراساتتى, مادەنيەتتى بولۋ ءۇشىن جاستار تاربيەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندار وسى جاعىن تەرەڭ ويلاستىرسا... راس, اباي – سۋالمايتىن, تارتىلمايتىن داريا. ونىڭ جاعاسىنا تالاي ۇرپاق كەلىپ رۋحاني ءشولىن قاندىرعان. تالاي ۇرپاق ءالى دە كەلەدى. سەبەبى, ول – كەمەڭگەرلىكتىڭ اسقار شىڭى. كەزىندە ابايدى ءبىر بەلگىلى رۋدىڭ, اۋىلدىڭ دارىپتەپ جۇرگەن اقىنى بولار دەپ ويلاعان احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قولىنا 1903 جىلى اباي ولەڭدەرى جازىلعان داپتەر تۇسەدى. ابايدىڭ شىعارماشىلىعىمەن ەتەنە تانىسىپ, عيبرات العان احمەت «اباي دارىندى تۇلعا ەكەن» دەپ بۇرىنعى جاڭساق پىكىرىن جوققا شىعارعان ەكەن. سودان باستاپ ابايدى وقۋعا بەت بۇرىپ تۇرىپ: «ابايعا تەرەڭدەپ بارا الماي جاتقانىمىز ونىڭ ءتىلىنىڭ قيىندىعى. ول ابايدىڭ كىناسى ەمەس, ابايدىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماي جۇرگەن وقىرماننىڭ كىناسى», دەپ وي تۇيىندەگەن ەكەن. ءبىر قۋانتارلىعى, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە اباي كۇندەرىن اتاپ وتكەندە, ونىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋ, شىعارماشىلىعىن, مۇراسىن ناسيحاتتاپ, ونى كەيىنگى جەتكىنشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ جاقسى ءداستۇر بولىپ جالعاسىپ كەلەدى. سولاي بولۋى ءتيىس تە. ويتكەنى, الەم وربيتاسىندا قازاق – ابايدى, اباي – قازاقتى تانىتتى. بۇل ەكەۋى – ەگىز ۇعىم. ونى ءبولىپ-جارىپ قاراۋ قاراما-قايشىلىق تۋدىراتىنى الىمساقتان بەلگىلى. ابايدىڭ ۇرانعا سۇرانىپ تۇرعان, ىزگىلىككە ۇندەيتىن قانشاما قۇنارلى ويلارى بار. ولار بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ تورىنەن ۇران – ۇلاعات بولىپ ورىن السا, جاستاردى اركەز مەيى­رىمگە, ىزگىلىككە, پاراساتتىلىققا شاقىرىپ تۇرسا, «ماڭگىلىك ەل» ۇستانىمىن بەتكە العان مەملەكەتكە لايىقتى-اق بولار ەدى. ءبىز الدىمىزعا ۇلكەن ماقسات قويعان ەلمىز. «ماڭگىلىك ەلدىڭ» يدەياسى اباي مۇراسىمەن تولىعىپ, ءبىرىن ءبىرى كىرىكتىرە بەرسىن دەپ تىلەيىك. ابايدىڭ ءتانى قارا جەردىڭ قويناۋىندا بولعانىمەن, رۋحى قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا, ۇلان-بايتاق اسپانىندا ماڭگى جاسايتىنى انىق. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: قازاق حالقى كوك نوسەر اقىندارىنان, دارابوز جازۋشىلارى مەن دانىشپاندارىنان, تەكتىلەرىنەن كەندە بولماسا دا, اباي بىرەۋ ەكەنى اقيقات. اباي – ءالى دە جۇمباق الەم, بيىك شىڭ. ابايدىڭ ماڭگى ولمەيتىن تۋىندىلارى قازاق ەلىن تەربەي ءتۇسسىن. ومىرزاق وزعانباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور