جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل
ەڭ العاش 1899 جىلى اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسى قاراشۇڭگىلدە مۇناي الىنعاننان باستاپ قازىرگى كۇنگە دەيىن مۇنايشىلاردىڭ ءبىرنەشە ۇرپاعىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇناي-گاز ءوندىرىسى ەلىمىزدەگى جەتەكشى سالاعا اينالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى بۇل سالانى قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعانداردىڭ ەڭبەگىن ءبىلۋى ءتيىس.
قىركۇيەك ايىندا العاشقى قازاق ينجەنەر-مۇنايشىلاردىڭ ءبىرى, تالانتتى گەولوگ, ءىرى ۇيىمداستىرۋشى جانە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جولداسقالي احمەت ۇلى دوسمۇحامبەتوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 100 جىل تولادى.
1956 جىلدىڭ جازىندا مەن 16 جاسقا تولىپ, اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسى ماقات اۋدانىنىڭ ورتالىعى دوسسوردا ورنالاسقان اۆتوموبيل, تراكتور, مۇناي قۇرال-جابدىعىن جوندەۋ جانە شىعارۋ زاۋىتىنا ۇستانىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاستىم. زاۋىت «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن.
1957 جىلى كوكتەمدە ءبىزدىڭ زاۋىتقا جاقىندا عانا «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالعان ج.دوسمۇحامبەتوۆ كەلدى. جولداسقالي احمەت ۇلى تسەحتارمەن تانىسا كەلىپ, مەن جۇمىس جاسايتىن مەحانيكالىق تسەحتى دا قاراپ ءوتتى. وندىرىسپەن جان-جاقتى تانىسۋ, ناقتى سۇراقتار مەن تۇجىرىمدى جاۋاپتار تسەح ەڭبەككەرلەرىنە جىلى اسەر قالدىردى. كەيىنىرەك ونىڭ بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ ءبارى ايتىلعان مەرزىمىندە ورىندالىپ جاتتى. بۇل مەنىڭ اتاقتى تۇلعامەن ءبىرىنشى رەت تانىسۋىم ەدى.
مەن زاۋىتتا جۇمىستى كەشكى جۇمىسشى جاستار مەكتەبى جانە مۇناي تەحنيكۋمىندا وقۋىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, 5 جىل ۇستا بولىپ جاسادىم. سودان سوڭ ءماسكەۋدەگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي-حيميا جانە گاز ءوندىرىسى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, 1966 جىلدىڭ جازىندا ءتامامدادىم. ودان ينجەنەر-مەحانيك ديپلومىن الىپ, ءوز زاۋىتىما قايتىپ ورالدىم. مەنى ينجەنەر-كونسترۋكتور جانە باس مەحانيكتىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ەتىپ تاعايىندادى, ال ءبىر ايدان كەيىن باسقا جۇمىسقا جىبەرىلگەن زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرىنىڭ مىندەتىن اتقارۋدى جۇكتەدى. ءۇش ايدان كەيىن مەنى «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ باس ينجەنەرى ي.ديمەنتمانمەن ءسويلەسۋگە شاقىردى. جان-جاقتى ءسويلەسكەننەن كەيىن ول مەنى ج.دوسمۇحامبەتوۆكە اپاردى.
جولداسقالي احمەت ۇلى مەنى جىلى قابىلداپ, جۇمىس جايىن سۇراستىردى, يسااك ناۋموۆيچكە قاراپ, «ول مۇنايشىلار اۋلەتىنىڭ وكىلى, ونىڭ اكەسى – 1911 جىلى قازاقستاندا دوسسور كەن ورنىندا العاش مۇناي ونەركاسىبى باستالعاندا «اعايىندى نوبەلدەر سەرىكتەستىگى» مۇناي كومپانياسىندا بەسەۋى ەڭبەك جولىن باستاعان جەتى اعايىندىنىڭ ەڭ كىشىسى. ولاردىڭ بارلىعى بەلگىلى مۇنايشى بولدى», دەپ جاتتى. اڭگىمە سوڭىندا جولداسقالي احمەت ۇلى «سەنى زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى ەتىپ تاعايىندايمىن» دەپ, بۇل قىزمەتتىڭ اۆتوموبيل, تراكتور جانە مۇناي قۇرال-جابدىقتارىن ۋاقتىلى جانە ساپالى شىعارۋداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىنە توقتالا كەتتى. سوڭىندا مەنىڭ ارتىلعان سەنىمدى اقتاپ, اتا-بابالارىڭىزدىڭ كىرشىكسىز ابىرويىن ارتتىرا تۇسەتىنىمە ءۇمىت ارتاتىنىن جەتكىزدى.
1968 جىلدىڭ قاراشا ايىندا مەنى وبكوم پارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ءتاجين شاقىردى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا مۇحامبەتقازى قاۋىس ۇلىنىڭ كابينەتىنە كىردىم, مەن ونى باسپاسوز ارقىلى جاقسى تانيتىنمىن, بىراق, ءبىرىنشى رەت كەزدەسۋىمىز. ول دا جىلى امانداسىپ, جۇمىسىم, اتا-انام, وتباسى جونىندە سۇراپ جاتتى.
شاقىرۋ سەبەبىن ايتا وتىرىپ, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ دامۋ قارقىنى, وندا ءىرى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن قۇرۋ جوسپارى جانە سوعان بايلانىستى جاڭاوزەن اۋدانىن قۇرۋ جونىندە قىسقاشا توقتالدى. ماڭعىستاۋ تۇبەگى بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسى دەپ جاريالانعان ەدى, وعان كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءتۇرلى ۇلتتىڭ جاستارى اعىلاتىن بولادى, سول سەبەپتى, اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنە مۇنايشى جانە كومسومولدىق جۇمىس تاجىريبەسى بار مامان رەتىندە سەنى جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ وتىرمىز. مەنىڭ كەلىسىمىمدى العاننان كەيىن ول كىسى مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.يسەنوۆكە الىپ باردى.
قىسقاشا سويلەسكەننەن كەيىن, مۇحامبەت ايتۋ ۇلى «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى ج.دوسمۇحامبەتوۆكە قوڭىراۋ شالىپ, مەنى جۋىردا قۇرىلعان جاڭاوزەن اۋدانىنا كومسومول جۇمىسىنا جۇمساۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانىن جەتكىزدى.
وسىلايشا ماڭعىستاۋداعى كومسومولدىق جۇمىسىم باستالدى. بۇدان كەيىنگى كومسومول جانە پارتيا ورگاندارىنداعى جۇمىستارىمدا جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ تابىستى ىستەرىنە كوز جەتكىزىپ, ول جايىندا كوپتەگەن ماقتاۋلار ەستىدىم.
بۇل تاڭعاجايىپ ۋاقىت بولاتىن, كاسپي ماڭىنىڭ سۋسىز شولەيت دالاسى كوز الدىمىزدا وزگەرىپ جاتتى. ەمبى, اسىرەسە, ماڭعىستاۋ مۇناي كەنىشتەرى جىلدام قارقىنمەن يگەرىلدى. جولدار, مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنا باراتىن كىرۋ جولدارى, جوعارى ۆولتتى توك جەلىلەرى, سۋ جانە مۇناي قۇبىرلارى سالىنىپ, دالالىقتا بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى پايدا بولىپ, مۇناي ۇڭعىمالارى بوي تۇزەي باستادى. تەز ارادا جاڭادان قۇرىلعان اۋدان ورتالىعى جاڭاوزەن, جەتىباي, ەراليەۆ ەلدى مەكەندەرى, تاعى باسقالار بوي كوتەردى. ولاردىڭ بارلىعى, نەگىزىنەن مۇناي-گاز سالاسى مەكەمەلەرىنىڭ بالانسىندا بولدى. كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مامان مۇنايشىلار اعىلا باستادى, ولاردىڭ باسىم بولىگى كومسومول جاستار بولاتىن. جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, كاسىبي دايارلىق, سونداي-اق, باسپانا جاعدايىن شەشۋ مۇناي كاسىپشىلىگى باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىندا ەدى.
وسىنداي ۇلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ جۇرەتىندىگى اڭعارىلىپ تۇراتىن.
ءبىزدىڭ ايماققا جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ شاقىرۋىمەن كسرو مۇناي-گاز سالاسىنىڭ جەتەكشىلەرى, مەردىگەر جانە سۋبمەردىگەر ۇيىمدار, سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتار باسشىلارى ءجيى كەلىپ تۇراتىن, سونىڭ ارقاسىندا ماسەلەلەردىڭ كوپشىلىگى سول جەردە جىلدام شەشىلىپ جاتتى. تىكەلەي نىسانداردا ءتۇرلى جينالىستار, وبلىستىڭ پارتيا-شارۋاشىلىق اكتيۆتەرىنىڭ جيىندارى ءوتىپ, ماڭىزدى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تالقىلانىپ تۇردى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە پلەنۋم, اكتيۆ, سەسسيالاردا مۇناي-گاز سالاسى دامۋىنىڭ شەشىمىن كۇتكەن اسپەكتىلەرىن, سونداي-اق, مۇنايشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن قوزعادى. ونىڭ ءسوزدەرى ۇنەمى قىسقالىعىمەن, مازمۇنىمەن جانە قانداي سىنعا دا توتەپ بەرەتىن جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كەرەمەت ەدى, گەولوگيا مەن مۇناي ءوندىرۋ ۇدەرىسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن.
1975 جىلدىڭ كوكتەمىندە, مەن ول كەزدە ماحامبەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارامىن, كوميتەتتىڭ كەزەكتى بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا «جايىقمۇناي» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ مارتىشي كەن ورنىنداعى مۇناي ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىسى» جونىندەگى ماسەلە قارالاتىن بولدى. ول كەزدە اتالعان كەنىشتە وبلىسقا تيەسىلى مۇنايدىڭ 60 پايىزى وندىرىلەتىن جانە ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ اۋداننىڭ عانا ەمەس, وبلىستىڭ دا ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزەتىن. قۇرامىنا يساتاي اۋدانى دا كىرەتىن ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعى وبلىستاعى ەڭ ۇلكەنى بولاتىن. مۇنداعى بەگايدار, دارايمولا, باسقا دا ۋچاسكەلەردە ىزدەۋ-بارلاۋ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن. بيۋروعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ, مەن ول كەزدە «ەمبىمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باس گەولوگى بولىپ جاسايتىن جولداسقالي احمەت ۇلىنا اقىل-كەڭەس الۋ ءۇشىن ارنايى باردىم. مەنى سوندا ونىڭ وبلىستىڭ نەگىزگى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ سيپاتتاماسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىنى تاڭعالدىرعان.
ج.دوسمۇحامبەتوۆپەن سوڭعى جانە جۇرەكجاردى اڭگىمەلەسۋىم 1977 جىلدىڭ ناۋرىزىندا مەنى گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلاعاننان كەيىن بولدى. ءبىر اپتادان كەيىن «ەمبىمۇناي» ءبىرلەستىگىنىڭ پارتيا جينالىسىنا قاتىسۋى كەرەك ەدى. جينالىس باستالعانعا دەيىن ىزەت ساقتاپ, جولداسقالي احمەت ۇلىنا كىرىپ شىقتىم. ول مەنى ءوز كابينەتىندە قابىلداپ, جاڭا جۇمىسىممەن قۇتتىقتاپ, توعىز جىل بۇرىنعى مەنى كومسومول جۇمىسىنا جىبەرەر كەزدەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.يسەنوۆپەن اڭگىمەنى ەسىمە ءتۇسىردى. ج.دوسمۇحامبەتوۆ ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن راكۋشا پوسەلكەسى, مەكتەبى, مەنىڭ اكەممەن جانە ونىڭ اعالارىمەن جاقسى تانىس اكەسى احمەت پەن اناسى بالجان جايلى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الىپ وتىردى. ونىڭ اتا-اناسى راكۋشاداعى وزدەرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىمەن 1917 جىلعا دەيىن اينالىسقان, ودان كەيىن اكەسى احمەت قىزمەتكەر بولىپ اۋىسادى, ونىڭ اتقارعان سوڭعى قىزمەتى – گۋرەۆ وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس مەڭگەرۋشىلىگى. ول 1935 جىلى قايتىس بولعان.
جولداسقالي احمەت ۇلى بالالىق شاعىندا العان اسەرىمەن ءبولىسىپ, راكۋشادا 1913 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن دوسسور مەن ماقات كەنىشتەرىنەن وندىرىلگەن مۇنايدى تۇيەمەن تاسىمالداپ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزەتىن, ال دوسسور كەن ورنىنان زاۋىتقا دەيىن 60 شاقىرىم, ودان ءارى تەڭىز قايراڭىمەن مۇناي ونىمدەرىن كەمەگە تيەپ, استراحانعا جىبەرۋ ءۇشىن تاعى دا 15 شاقىرىم مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە اڭگىمەلەگەن. سول جەردە, مۇناي تاسىمالداۋدا وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن مەنىڭ اكەلەرىم دە ەڭبەك جولدارىن باستاعان ەدى.
1977 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وسى ءبىر عاجاپ جان ومىردەن ءوتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ءومىر جولى كەلەسى ۇرپاققا ۇلگى بولۋعا لايىق. ول 1916 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, گۋرەۆ وبلىسى ماقات اۋدانىنىڭ شاعىن راكۋشا ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى, باسقا دا قاتارلاستارى سياقتى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى اۋىر جىلداردا ءوتتى. ونىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى زور بولدى. مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كىرىسپەسىن ۇيرەتكەن دوسسور فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىنەن كەيىن مۇناي تەحنيكۋمىندا وقۋىن جالعاستىرىپ, 3-كۋرستى اياقتاعان سوڭ «ەمبىمۇناي» ترەسى ونى ماسكەۋدەگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىنا جىبەردى. 1940 جىلى اتالعان ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن العان سوڭ تۋعان ولكەسىنە ورالدى.
بار-جوعى 24 جاسىندا جولداسقالي احمەت ۇلى بايشوناس مۇناي ءوندىرىسىنىڭ باس گەولوگى بولىپ تاعايىندالىپ, 1954 جىلعا دەيىن جاۋاپتى قىزمەتتەردى, اتاپ ايتقاندا, «ەمبىمۇناي» كومبيناتى باس گەولوگىنىڭ ورىنباسارى, بايشوناس ءوندىرىسى ديرەكتورى, «قازمۇنايبارلاۋ» ترەسى باسشىسى, ماقات ءوندىرىسىنىڭ باس گەولوگى, قۇلسارى ءوندىرىسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1951-1953 جىلدارى كسرو ماسكەۋ مۇناي ونەركاسىبى اكادەمياسىندا وقىدى. 1957 جىلدان 1971 جىلعا دەيىن 14 جىل بويىنا «قازاقستانمۇناي» ءبىرلەستىگىن باسقاردى, ال 1971 جىلدان باستاپ دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى باس گەولوگ قىزمەتىنە اۋىستىرىلىپ, وندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەڭبەك ەتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ 35 جىل بويىنا كوپتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ادال دا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى, قازاقستان مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. جوعارى دەڭگەيلى كاسىپقوي گەولوگ جانە ىسكەر باسشى رەتىندە ول ەلىمىزدىڭ باتىس ايماقتارىنداعى ونداعان مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى مەن يگەرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇردى. ول حح عاسىردىڭ الىپ كەن ورنى – تەڭىزدى تۇڭعىش اشۋشى جانە ونىڭ اتىن قويۋشى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۇسىندا ونىڭ باستاماسىمەن مۇناي-گاز سالاسىنا كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزىلدى. العاش رەت كسرو-دا 1941 جىلى بايشوناس كەنىشىندە ەكى جانە ودان دا ارتىق قاباتتاردى ورتاق وڭدەۋ, سۇيىقتى جىلدامداتا ىرىكتەۋ جانە قوسىمشا اتقىلاتۋ ادىستەرى باستالدى, ال 1943 جىلى دوسسور كەنىشىندە قاباتتارعا كولدەتە سۋ ايداۋ ارقىلى مۇناي الۋدىڭ ەكىنشى ءادىسى ەنگىزىلىپ, 1947 جىلى ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋدىڭ تۋربينالىق ءادىسى يگەرىلدى.
1950 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 جىلداردىڭ باسىندا ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىنا بۇرىن زەرتتەلمەگەن ايماقتار, اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ ەندى. وعان ەمبىدە جۇمىس جاساپ جاتقان ماماندار شاقىرىلدى. ءىرى قالالاردان, تەمىرجول جانە سۋ جولدارىنان شالعاي, ەلسىز-سۋسىز دالا جاعدايىندا قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا ءىرى وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ مۇناي-گاز باسسەينى اشىلدى.
1956 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا ورنالاسقان «ماڭعىشلاقمۇنايبارلاۋ» ترەسى قۇرىلدى. ترەست وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ اۋماعىندا مۇناي مەن گازدى ءىزدەۋگە جانە بارلاۋعا ارنالعان جۇمىستارىن 1957 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستادى.
ماڭعىستاۋداعى العاشقى بۇرعىلاۋ اگرەگاتى 1958 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تيۋبەدجيك قاباتىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. سول جىلدىڭ جازىندا قىزان جانە كۋساينيك الاڭدارىندا تەرەڭ بۇرعىلاۋ باستالدى. 1959 جىلدىڭ قاڭتارىندا جەتىبايدا, 1961 جىلدىڭ ساۋىرىندە وزەندە تەرەڭ بۇرعىلاۋ باستالدى. 1961 جىلدىڭ مامىرىندا جارتىارالدىڭ ءتۇرلى الاڭدارىندا ورنالاسقان بەس جۇيە تەرەڭ بارلاۋ-بۇرعىلاۋمەن قامتىلدى.
1961 جىلى وزەن قاباتىندا مۇناي مەن گازدىڭ العاشقى فونتانى اتقىلادى, بۇل مۇنايلى ماڭعىستاۋدى يگەرۋ تاريحىنداعى ۇلكەن مۇنايدىڭ بارىن دالەلدەگەن العاشقى وقيعا ەدى. وسى جىلى جەتىباي جۇيەسىندەگى №6 بارلاۋ ۇڭعىماسىنان دا مۇناي فونتانى الىندى. وسىلايشا, ءبىر مەزگىلدە ەكى ءىرى كەن ورنى وزەن مەن جەتىباي اشىلدى. ماڭعىستاۋ مۇنايى جايلى حابار ماسكەۋگە عانا ەمەس, كسرو-دان دا اسىپ, وداقتا جاڭا ءىرى مۇناي ايماعىنىڭ پايدا بولعانى جايىندا ايتىلىپ جاتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆكە ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى, مەنىڭشە, ول كىسىنىڭ باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزەتىنى بولسا كەرەك. ول جوعارى تۇرعان شارۋاشىلىق, پارتيا-كەڭەس ورگاندارىنا ءتيىستى قاۋلى شىعارۋ قاجەتتىگىن دالەلدەي بىلەتىن.
ءسىرا, جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى, مىزعىماس بەدەلى ءوز ەڭبەگىنىڭ اقىرعى ناتيجەسىن كورۋگە, وعان سەنىم ءبىلدىرىلىپ, ول كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ قولداۋعا يە بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن دە بولار.
ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگى مەن قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ول لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن جانە باسقا دا توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالدى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ وڭتۇستىك ماڭعىستاۋداعى مۇناي-گاز پروۆينتسياسىن اشىپ, جەتىباي جانە وزەن كەن ورىندارىن بارلاعانى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ (1966) لاۋرەاتى بولدى. اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسىندا تەڭىز ايرىقشا كەن ورنىن اشقانى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1994 جىلى قايتقاننان كەيىن) اتاعى بەرىلدى. مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن جولداسقالي احمەت ۇلىنا «كسرو قۇرمەتتى مۇنايشىسى» (1971) جانە «قازكسر ەڭبەك ءسىڭىرگەن مۇنايشىسى» (1966) اتاعى بەرىلدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلى ىشىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دانا جانە كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇناي-گاز سالاسى ەل ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشى سالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا العاشقى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى, تانىمال مۇناي كومپانياسى «شەۆروننىڭ» (اقش) قاتىسۋىمەن 1993 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بىرلەسكەن قازاقستان-امەريكا كاسىپورنى – «تەڭىزشەۆرويل» قۇرىلدى. ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن اشىلعان «تەڭىز» ءىرى كەن ورنى «تەڭىزشەۆرويل» جشس ۇجىمى العا قويىلعان مىندەتتەردى تابىستى ورىنداپ, ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى كومپانيالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. 2015 جىلى تەك قانا وسى كەن ورنىندا وندىرىلگەن قارا التىن كولەمى 27 ملن توننادان استى.
رەسپۋبليكاداعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى كەڭەستىك كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيا مەن الدىڭعى قاتارلى باسقارۋ ادىستەرىن يگەرگەن كوپتەگەن مۇنايشى-ماماندار دايارلاندى. ولاردىڭ اراسىندا جولداسقالي احمەت ۇلى مەن ونىڭ جۇبايى نۇرزيلانىڭ جەتى ۇل-قىزى دا بار, ولاردىڭ ءۇش بىردەي ۇلى: قوبىلان, يساتاي مەن ماحامبەت ي.م.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن مۇنايشىلار, اكەلەرىنىڭ ءىزىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى.
ەجەلگى ريم ساياسي قايراتكەرى, جازۋشى جانە شەشەن مارك تۋللي تسيتسەرون جازعانداي, «قايتىس بولعان كىسىلەردىڭ ءومىرى ءتىرىلەردىڭ جادىندا جالعاسادى». ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەسىمى مەن اتقارعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى ەل جادىندا ساقتالارىنا كۇمان جوق.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل
ەڭ العاش 1899 جىلى اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسى قاراشۇڭگىلدە مۇناي الىنعاننان باستاپ قازىرگى كۇنگە دەيىن مۇنايشىلاردىڭ ءبىرنەشە ۇرپاعىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇناي-گاز ءوندىرىسى ەلىمىزدەگى جەتەكشى سالاعا اينالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى بۇل سالانى قالىپتاستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعانداردىڭ ەڭبەگىن ءبىلۋى ءتيىس.
قىركۇيەك ايىندا العاشقى قازاق ينجەنەر-مۇنايشىلاردىڭ ءبىرى, تالانتتى گەولوگ, ءىرى ۇيىمداستىرۋشى جانە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جولداسقالي احمەت ۇلى دوسمۇحامبەتوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 100 جىل تولادى.
1956 جىلدىڭ جازىندا مەن 16 جاسقا تولىپ, اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسى ماقات اۋدانىنىڭ ورتالىعى دوسسوردا ورنالاسقان اۆتوموبيل, تراكتور, مۇناي قۇرال-جابدىعىن جوندەۋ جانە شىعارۋ زاۋىتىنا ۇستانىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاستىم. زاۋىت «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن.
1957 جىلى كوكتەمدە ءبىزدىڭ زاۋىتقا جاقىندا عانا «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالعان ج.دوسمۇحامبەتوۆ كەلدى. جولداسقالي احمەت ۇلى تسەحتارمەن تانىسا كەلىپ, مەن جۇمىس جاسايتىن مەحانيكالىق تسەحتى دا قاراپ ءوتتى. وندىرىسپەن جان-جاقتى تانىسۋ, ناقتى سۇراقتار مەن تۇجىرىمدى جاۋاپتار تسەح ەڭبەككەرلەرىنە جىلى اسەر قالدىردى. كەيىنىرەك ونىڭ بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ ءبارى ايتىلعان مەرزىمىندە ورىندالىپ جاتتى. بۇل مەنىڭ اتاقتى تۇلعامەن ءبىرىنشى رەت تانىسۋىم ەدى.
مەن زاۋىتتا جۇمىستى كەشكى جۇمىسشى جاستار مەكتەبى جانە مۇناي تەحنيكۋمىندا وقۋىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, 5 جىل ۇستا بولىپ جاسادىم. سودان سوڭ ءماسكەۋدەگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي-حيميا جانە گاز ءوندىرىسى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, 1966 جىلدىڭ جازىندا ءتامامدادىم. ودان ينجەنەر-مەحانيك ديپلومىن الىپ, ءوز زاۋىتىما قايتىپ ورالدىم. مەنى ينجەنەر-كونسترۋكتور جانە باس مەحانيكتىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ەتىپ تاعايىندادى, ال ءبىر ايدان كەيىن باسقا جۇمىسقا جىبەرىلگەن زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرىنىڭ مىندەتىن اتقارۋدى جۇكتەدى. ءۇش ايدان كەيىن مەنى «ەمبىمۇناي» كومبيناتىنىڭ باس ينجەنەرى ي.ديمەنتمانمەن ءسويلەسۋگە شاقىردى. جان-جاقتى ءسويلەسكەننەن كەيىن ول مەنى ج.دوسمۇحامبەتوۆكە اپاردى.
جولداسقالي احمەت ۇلى مەنى جىلى قابىلداپ, جۇمىس جايىن سۇراستىردى, يسااك ناۋموۆيچكە قاراپ, «ول مۇنايشىلار اۋلەتىنىڭ وكىلى, ونىڭ اكەسى – 1911 جىلى قازاقستاندا دوسسور كەن ورنىندا العاش مۇناي ونەركاسىبى باستالعاندا «اعايىندى نوبەلدەر سەرىكتەستىگى» مۇناي كومپانياسىندا بەسەۋى ەڭبەك جولىن باستاعان جەتى اعايىندىنىڭ ەڭ كىشىسى. ولاردىڭ بارلىعى بەلگىلى مۇنايشى بولدى», دەپ جاتتى. اڭگىمە سوڭىندا جولداسقالي احمەت ۇلى «سەنى زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى ەتىپ تاعايىندايمىن» دەپ, بۇل قىزمەتتىڭ اۆتوموبيل, تراكتور جانە مۇناي قۇرال-جابدىقتارىن ۋاقتىلى جانە ساپالى شىعارۋداعى جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىنە توقتالا كەتتى. سوڭىندا مەنىڭ ارتىلعان سەنىمدى اقتاپ, اتا-بابالارىڭىزدىڭ كىرشىكسىز ابىرويىن ارتتىرا تۇسەتىنىمە ءۇمىت ارتاتىنىن جەتكىزدى.
1968 جىلدىڭ قاراشا ايىندا مەنى وبكوم پارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ءتاجين شاقىردى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا مۇحامبەتقازى قاۋىس ۇلىنىڭ كابينەتىنە كىردىم, مەن ونى باسپاسوز ارقىلى جاقسى تانيتىنمىن, بىراق, ءبىرىنشى رەت كەزدەسۋىمىز. ول دا جىلى امانداسىپ, جۇمىسىم, اتا-انام, وتباسى جونىندە سۇراپ جاتتى.
شاقىرۋ سەبەبىن ايتا وتىرىپ, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ دامۋ قارقىنى, وندا ءىرى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن قۇرۋ جوسپارى جانە سوعان بايلانىستى جاڭاوزەن اۋدانىن قۇرۋ جونىندە قىسقاشا توقتالدى. ماڭعىستاۋ تۇبەگى بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسى دەپ جاريالانعان ەدى, وعان كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءتۇرلى ۇلتتىڭ جاستارى اعىلاتىن بولادى, سول سەبەپتى, اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنە مۇنايشى جانە كومسومولدىق جۇمىس تاجىريبەسى بار مامان رەتىندە سەنى جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ وتىرمىز. مەنىڭ كەلىسىمىمدى العاننان كەيىن ول كىسى مەنى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.يسەنوۆكە الىپ باردى.
قىسقاشا سويلەسكەننەن كەيىن, مۇحامبەت ايتۋ ۇلى «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى ج.دوسمۇحامبەتوۆكە قوڭىراۋ شالىپ, مەنى جۋىردا قۇرىلعان جاڭاوزەن اۋدانىنا كومسومول جۇمىسىنا جۇمساۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانىن جەتكىزدى.
وسىلايشا ماڭعىستاۋداعى كومسومولدىق جۇمىسىم باستالدى. بۇدان كەيىنگى كومسومول جانە پارتيا ورگاندارىنداعى جۇمىستارىمدا جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ تابىستى ىستەرىنە كوز جەتكىزىپ, ول جايىندا كوپتەگەن ماقتاۋلار ەستىدىم.
بۇل تاڭعاجايىپ ۋاقىت بولاتىن, كاسپي ماڭىنىڭ سۋسىز شولەيت دالاسى كوز الدىمىزدا وزگەرىپ جاتتى. ەمبى, اسىرەسە, ماڭعىستاۋ مۇناي كەنىشتەرى جىلدام قارقىنمەن يگەرىلدى. جولدار, مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنا باراتىن كىرۋ جولدارى, جوعارى ۆولتتى توك جەلىلەرى, سۋ جانە مۇناي قۇبىرلارى سالىنىپ, دالالىقتا بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى پايدا بولىپ, مۇناي ۇڭعىمالارى بوي تۇزەي باستادى. تەز ارادا جاڭادان قۇرىلعان اۋدان ورتالىعى جاڭاوزەن, جەتىباي, ەراليەۆ ەلدى مەكەندەرى, تاعى باسقالار بوي كوتەردى. ولاردىڭ بارلىعى, نەگىزىنەن مۇناي-گاز سالاسى مەكەمەلەرىنىڭ بالانسىندا بولدى. كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مامان مۇنايشىلار اعىلا باستادى, ولاردىڭ باسىم بولىگى كومسومول جاستار بولاتىن. جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, كاسىبي دايارلىق, سونداي-اق, باسپانا جاعدايىن شەشۋ مۇناي كاسىپشىلىگى باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىندا ەدى.
وسىنداي ۇلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ جۇرەتىندىگى اڭعارىلىپ تۇراتىن.
ءبىزدىڭ ايماققا جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ شاقىرۋىمەن كسرو مۇناي-گاز سالاسىنىڭ جەتەكشىلەرى, مەردىگەر جانە سۋبمەردىگەر ۇيىمدار, سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتار باسشىلارى ءجيى كەلىپ تۇراتىن, سونىڭ ارقاسىندا ماسەلەلەردىڭ كوپشىلىگى سول جەردە جىلدام شەشىلىپ جاتتى. تىكەلەي نىسانداردا ءتۇرلى جينالىستار, وبلىستىڭ پارتيا-شارۋاشىلىق اكتيۆتەرىنىڭ جيىندارى ءوتىپ, ماڭىزدى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تالقىلانىپ تۇردى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە پلەنۋم, اكتيۆ, سەسسيالاردا مۇناي-گاز سالاسى دامۋىنىڭ شەشىمىن كۇتكەن اسپەكتىلەرىن, سونداي-اق, مۇنايشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن قوزعادى. ونىڭ ءسوزدەرى ۇنەمى قىسقالىعىمەن, مازمۇنىمەن جانە قانداي سىنعا دا توتەپ بەرەتىن جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى كەرەمەت ەدى, گەولوگيا مەن مۇناي ءوندىرۋ ۇدەرىسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن.
1975 جىلدىڭ كوكتەمىندە, مەن ول كەزدە ماحامبەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارامىن, كوميتەتتىڭ كەزەكتى بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا «جايىقمۇناي» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ مارتىشي كەن ورنىنداعى مۇناي ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىسى» جونىندەگى ماسەلە قارالاتىن بولدى. ول كەزدە اتالعان كەنىشتە وبلىسقا تيەسىلى مۇنايدىڭ 60 پايىزى وندىرىلەتىن جانە ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ اۋداننىڭ عانا ەمەس, وبلىستىڭ دا ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزەتىن. قۇرامىنا يساتاي اۋدانى دا كىرەتىن ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعى وبلىستاعى ەڭ ۇلكەنى بولاتىن. مۇنداعى بەگايدار, دارايمولا, باسقا دا ۋچاسكەلەردە ىزدەۋ-بارلاۋ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن. بيۋروعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ, مەن ول كەزدە «ەمبىمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باس گەولوگى بولىپ جاسايتىن جولداسقالي احمەت ۇلىنا اقىل-كەڭەس الۋ ءۇشىن ارنايى باردىم. مەنى سوندا ونىڭ وبلىستىڭ نەگىزگى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ سيپاتتاماسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىنى تاڭعالدىرعان.
ج.دوسمۇحامبەتوۆپەن سوڭعى جانە جۇرەكجاردى اڭگىمەلەسۋىم 1977 جىلدىڭ ناۋرىزىندا مەنى گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلاعاننان كەيىن بولدى. ءبىر اپتادان كەيىن «ەمبىمۇناي» ءبىرلەستىگىنىڭ پارتيا جينالىسىنا قاتىسۋى كەرەك ەدى. جينالىس باستالعانعا دەيىن ىزەت ساقتاپ, جولداسقالي احمەت ۇلىنا كىرىپ شىقتىم. ول مەنى ءوز كابينەتىندە قابىلداپ, جاڭا جۇمىسىممەن قۇتتىقتاپ, توعىز جىل بۇرىنعى مەنى كومسومول جۇمىسىنا جىبەرەر كەزدەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.يسەنوۆپەن اڭگىمەنى ەسىمە ءتۇسىردى. ج.دوسمۇحامبەتوۆ ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن راكۋشا پوسەلكەسى, مەكتەبى, مەنىڭ اكەممەن جانە ونىڭ اعالارىمەن جاقسى تانىس اكەسى احمەت پەن اناسى بالجان جايلى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الىپ وتىردى. ونىڭ اتا-اناسى راكۋشاداعى وزدەرىنىڭ شارۋا قوجالىقتارىمەن 1917 جىلعا دەيىن اينالىسقان, ودان كەيىن اكەسى احمەت قىزمەتكەر بولىپ اۋىسادى, ونىڭ اتقارعان سوڭعى قىزمەتى – گۋرەۆ وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس مەڭگەرۋشىلىگى. ول 1935 جىلى قايتىس بولعان.
جولداسقالي احمەت ۇلى بالالىق شاعىندا العان اسەرىمەن ءبولىسىپ, راكۋشادا 1913 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن دوسسور مەن ماقات كەنىشتەرىنەن وندىرىلگەن مۇنايدى تۇيەمەن تاسىمالداپ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزەتىن, ال دوسسور كەن ورنىنان زاۋىتقا دەيىن 60 شاقىرىم, ودان ءارى تەڭىز قايراڭىمەن مۇناي ونىمدەرىن كەمەگە تيەپ, استراحانعا جىبەرۋ ءۇشىن تاعى دا 15 شاقىرىم مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە اڭگىمەلەگەن. سول جەردە, مۇناي تاسىمالداۋدا وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن مەنىڭ اكەلەرىم دە ەڭبەك جولدارىن باستاعان ەدى.
1977 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وسى ءبىر عاجاپ جان ومىردەن ءوتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ءومىر جولى كەلەسى ۇرپاققا ۇلگى بولۋعا لايىق. ول 1916 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, گۋرەۆ وبلىسى ماقات اۋدانىنىڭ شاعىن راكۋشا ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى, باسقا دا قاتارلاستارى سياقتى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى اۋىر جىلداردا ءوتتى. ونىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى زور بولدى. مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كىرىسپەسىن ۇيرەتكەن دوسسور فابريكا-زاۋىت ۋچيليششەسىنەن كەيىن مۇناي تەحنيكۋمىندا وقۋىن جالعاستىرىپ, 3-كۋرستى اياقتاعان سوڭ «ەمبىمۇناي» ترەسى ونى ماسكەۋدەگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىنا جىبەردى. 1940 جىلى اتالعان ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن العان سوڭ تۋعان ولكەسىنە ورالدى.
بار-جوعى 24 جاسىندا جولداسقالي احمەت ۇلى بايشوناس مۇناي ءوندىرىسىنىڭ باس گەولوگى بولىپ تاعايىندالىپ, 1954 جىلعا دەيىن جاۋاپتى قىزمەتتەردى, اتاپ ايتقاندا, «ەمبىمۇناي» كومبيناتى باس گەولوگىنىڭ ورىنباسارى, بايشوناس ءوندىرىسى ديرەكتورى, «قازمۇنايبارلاۋ» ترەسى باسشىسى, ماقات ءوندىرىسىنىڭ باس گەولوگى, قۇلسارى ءوندىرىسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1951-1953 جىلدارى كسرو ماسكەۋ مۇناي ونەركاسىبى اكادەمياسىندا وقىدى. 1957 جىلدان 1971 جىلعا دەيىن 14 جىل بويىنا «قازاقستانمۇناي» ءبىرلەستىگىن باسقاردى, ال 1971 جىلدان باستاپ دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى باس گەولوگ قىزمەتىنە اۋىستىرىلىپ, وندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەڭبەك ەتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ 35 جىل بويىنا كوپتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ادال دا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى, قازاقستان مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. جوعارى دەڭگەيلى كاسىپقوي گەولوگ جانە ىسكەر باسشى رەتىندە ول ەلىمىزدىڭ باتىس ايماقتارىنداعى ونداعان مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى مەن يگەرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇردى. ول حح عاسىردىڭ الىپ كەن ورنى – تەڭىزدى تۇڭعىش اشۋشى جانە ونىڭ اتىن قويۋشى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تۇسىندا ونىڭ باستاماسىمەن مۇناي-گاز سالاسىنا كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزىلدى. العاش رەت كسرو-دا 1941 جىلى بايشوناس كەنىشىندە ەكى جانە ودان دا ارتىق قاباتتاردى ورتاق وڭدەۋ, سۇيىقتى جىلدامداتا ىرىكتەۋ جانە قوسىمشا اتقىلاتۋ ادىستەرى باستالدى, ال 1943 جىلى دوسسور كەنىشىندە قاباتتارعا كولدەتە سۋ ايداۋ ارقىلى مۇناي الۋدىڭ ەكىنشى ءادىسى ەنگىزىلىپ, 1947 جىلى ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋدىڭ تۋربينالىق ءادىسى يگەرىلدى.
1950 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 جىلداردىڭ باسىندا ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىنا بۇرىن زەرتتەلمەگەن ايماقتار, اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ ەندى. وعان ەمبىدە جۇمىس جاساپ جاتقان ماماندار شاقىرىلدى. ءىرى قالالاردان, تەمىرجول جانە سۋ جولدارىنان شالعاي, ەلسىز-سۋسىز دالا جاعدايىندا قىسقا مەرزىم ىشىندە جاڭا ءىرى وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ مۇناي-گاز باسسەينى اشىلدى.
1956 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا ورنالاسقان «ماڭعىشلاقمۇنايبارلاۋ» ترەسى قۇرىلدى. ترەست وڭتۇستىك ماڭعىستاۋ اۋماعىندا مۇناي مەن گازدى ءىزدەۋگە جانە بارلاۋعا ارنالعان جۇمىستارىن 1957 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستادى.
ماڭعىستاۋداعى العاشقى بۇرعىلاۋ اگرەگاتى 1958 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تيۋبەدجيك قاباتىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. سول جىلدىڭ جازىندا قىزان جانە كۋساينيك الاڭدارىندا تەرەڭ بۇرعىلاۋ باستالدى. 1959 جىلدىڭ قاڭتارىندا جەتىبايدا, 1961 جىلدىڭ ساۋىرىندە وزەندە تەرەڭ بۇرعىلاۋ باستالدى. 1961 جىلدىڭ مامىرىندا جارتىارالدىڭ ءتۇرلى الاڭدارىندا ورنالاسقان بەس جۇيە تەرەڭ بارلاۋ-بۇرعىلاۋمەن قامتىلدى.
1961 جىلى وزەن قاباتىندا مۇناي مەن گازدىڭ العاشقى فونتانى اتقىلادى, بۇل مۇنايلى ماڭعىستاۋدى يگەرۋ تاريحىنداعى ۇلكەن مۇنايدىڭ بارىن دالەلدەگەن العاشقى وقيعا ەدى. وسى جىلى جەتىباي جۇيەسىندەگى №6 بارلاۋ ۇڭعىماسىنان دا مۇناي فونتانى الىندى. وسىلايشا, ءبىر مەزگىلدە ەكى ءىرى كەن ورنى وزەن مەن جەتىباي اشىلدى. ماڭعىستاۋ مۇنايى جايلى حابار ماسكەۋگە عانا ەمەس, كسرو-دان دا اسىپ, وداقتا جاڭا ءىرى مۇناي ايماعىنىڭ پايدا بولعانى جايىندا ايتىلىپ جاتتى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆكە ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبىرى, مەنىڭشە, ول كىسىنىڭ باستاعان ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزەتىنى بولسا كەرەك. ول جوعارى تۇرعان شارۋاشىلىق, پارتيا-كەڭەس ورگاندارىنا ءتيىستى قاۋلى شىعارۋ قاجەتتىگىن دالەلدەي بىلەتىن.
ءسىرا, جولداسقالي احمەت ۇلىنىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى, مىزعىماس بەدەلى ءوز ەڭبەگىنىڭ اقىرعى ناتيجەسىن كورۋگە, وعان سەنىم ءبىلدىرىلىپ, ول كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ قولداۋعا يە بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن دە بولار.
ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگى مەن قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ول لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن جانە باسقا دا توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالدى.
ج.دوسمۇحامبەتوۆ وڭتۇستىك ماڭعىستاۋداعى مۇناي-گاز پروۆينتسياسىن اشىپ, جەتىباي جانە وزەن كەن ورىندارىن بارلاعانى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ (1966) لاۋرەاتى بولدى. اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسىندا تەڭىز ايرىقشا كەن ورنىن اشقانى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1994 جىلى قايتقاننان كەيىن) اتاعى بەرىلدى. مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن جولداسقالي احمەت ۇلىنا «كسرو قۇرمەتتى مۇنايشىسى» (1971) جانە «قازكسر ەڭبەك ءسىڭىرگەن مۇنايشىسى» (1966) اتاعى بەرىلدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلى ىشىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دانا جانە كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇناي-گاز سالاسى ەل ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشى سالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا العاشقى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى, تانىمال مۇناي كومپانياسى «شەۆروننىڭ» (اقش) قاتىسۋىمەن 1993 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بىرلەسكەن قازاقستان-امەريكا كاسىپورنى – «تەڭىزشەۆرويل» قۇرىلدى. ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن اشىلعان «تەڭىز» ءىرى كەن ورنى «تەڭىزشەۆرويل» جشس ۇجىمى العا قويىلعان مىندەتتەردى تابىستى ورىنداپ, ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى كومپانيالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. 2015 جىلى تەك قانا وسى كەن ورنىندا وندىرىلگەن قارا التىن كولەمى 27 ملن توننادان استى.
رەسپۋبليكاداعى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى كەڭەستىك كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيا مەن الدىڭعى قاتارلى باسقارۋ ادىستەرىن يگەرگەن كوپتەگەن مۇنايشى-ماماندار دايارلاندى. ولاردىڭ اراسىندا جولداسقالي احمەت ۇلى مەن ونىڭ جۇبايى نۇرزيلانىڭ جەتى ۇل-قىزى دا بار, ولاردىڭ ءۇش بىردەي ۇلى: قوبىلان, يساتاي مەن ماحامبەت ي.م.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن مۇنايشىلار, اكەلەرىنىڭ ءىزىن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى.
ەجەلگى ريم ساياسي قايراتكەرى, جازۋشى جانە شەشەن مارك تۋللي تسيتسەرون جازعانداي, «قايتىس بولعان كىسىلەردىڭ ءومىرى ءتىرىلەردىڭ جادىندا جالعاسادى». ج.دوسمۇحامبەتوۆتىڭ ەسىمى مەن اتقارعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى ەل جادىندا ساقتالارىنا كۇمان جوق.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
سوڭعى جاڭالىقتار
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 100-دەن استام جىلقى قىرىلىپ قالدى
ايماقتار • بۇگىن, 11:47
ەلەنا رىباكينا شتۋتگارتتاعى تۋرنيردە فينالعا شىقتى
سپورت • بۇگىن, 10:52
كيەۆتە بەلگىسىز بىرەۋ اتىس شىعاردى: 6 ادام قازا تاپتى, 14 ادام جاراقات الدى
الەم • بۇگىن, 10:03
19 ساۋىرگە ارنالعان ۆاليۋتا باعامى
قارجى • بۇگىن, 09:35
سينوپتيكتەر ەسكەرتۋ جاريالادى: بىرقاتار وبلىستا ۇسىك جۇرەدى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:19
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
