جىلاتاتىن دا, جۇباتاتىن دا ءسوز

دۇنيەدە ءسوز قۇدىرەتىن بىلگەن حالىقتىڭ ءبىرى قازاق پا دەيمىن كەيدە. «ونەر الدى – قىزىل ءتىل», «اۋزى ق ۇلىپ ساندىقتى ءتىس اشپاسا, ءتىل اشادى» دەپ ءتىلدى اسپانداتا دارىپتەيتىن دە, ەندى بىردە – «باسقا پالە – تىلدەن», «كونەكتەي باسىڭا شۇمەكتەي ءتىلىڭ جاۋ», «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق», دەپ تىرنەكتەپ جيعان ابىروي-بەدەلىڭدى ورىنسىز ايتىلعان ءسوزدىڭ ايمانداي قىلىپ توگىپ جىبەرەتىنىن العا تارتاتىن دا قازاق. «ءسوز قادىرىن بىلمەگەن – ءوز قادىرىن بىلمەيدى» دەگەن حالىق «قۇلاققا كىرگەن سۋىق ءسوز, كوڭىلگە بارىپ مۇز بولار» دەپ ءسوز سەمسەرىن وڭدى-سولدى سەرپي بەرۋدىڭ كوڭىل جارالايتىنىن, سوندىقتان, ءاربىر سوزگە اباي بولۋدى, سوزبەن جۇباتۋعا دا, جىلاتۋعا دا بولاتىنىن مەڭزەيدى. ارينە, ورنىمەن ايتىلعان سوزدەن قۇدىرەتتى, ودان اسەم, ودان كەلىستى وي جوقتاي كورىنەدى. ادام اقىلىنىڭ, كوڭىلىندەگى كورىكتى ويلارىنىڭ وتىز ءتىستى جارىپ تۇرىپ, سىرتقا شىققانداعى اي­ناسى ىسپەتتى وسى ءتىل قارۋىن بۇگىنگى قازاق قالاي پايدالانامىز؟ كادەمىزگە اسىرىپ, كەمتىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ورتانى كەمەرىنە جەتكىزىپ, كەمەلدى اسقاق كۇيىنە كەلتىرىپ, كەستەسىن كەلىستىرە كور­كەمدەپ, ايشىعىمەن ادىپتەپ ايتا الىپ ءجۇرمىز بە, الدە ج ۇلىم-جۇ­لى­مىن شىعارىپ, وراشولاق قولدىڭ اسەمدەپ تىگىلگەن شاپان­دى ورنەكتەيمىن دەپ ءجۇرىپ وڭىرجيەككە سالار ويۋدى – ەتەككە, ەتەككە سالار ويۋدى جاعاعا سال­عانىنداي كەلىسىمسىز, سيىقسىز دۇنيە جاساپ جۇرگەن جوقپىز با دەگەن وي ءجيى مازالايدى. «ءتىل تۇزدىعى – ماقال» دەپ, ءاربىر ماقال-ماتەلگە, قاناتتى ءسوز­دەرگە, تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنە كە­رەمەت ءمان-ماڭىز بەرۋ قازاق­تىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت دەگەنى­مىزبەن, ولاردى تايازدىقتان با, الدە بىلمەستىكتەن بە مانىسىنە جەت­پەي قولدانۋ, وكىنىشكە قاراي, ءجيى ۇشىراسادى. بۇل رەتتە قازىر­گى قوعامدا كادىمگىدەي بەل الىپ, بەدەل جيناپ الەۋمەتتىڭ الەۋە­تىن تانىتارلىقتاي تەگەۋرىنگە يە الەۋ­مەتتىك جەلىلەر «العا» تۇسۋدە. وتكەندە الەۋمەتتىك جەلىدە «بۋىر­شىن كوزىن سۇزبەسە, بۇقا بۇيداسىن ۇزبەيدى», دەگەن ءسوزدى وقىپ مىنا ءبىر اڭگىمە ويىما ورالدى. مۇنداعى بۋىرشىن دا, بۇقا دا ەركەك مال. جانە ەكەۋى ەكى ت ۇلىك. بىردە اقىن سەرىكباي وسپانوۆتىڭ ابىقايدىڭ احمەتحانى جايلى مىناداي ەس­تەلىك ايتقانى بار: «احاڭنىڭ ءبىل­مەيتىنى جوق ەدى. شەجىرە قارت قاي تاقىرىپتا اڭگى­مە شەرتسە دە, جۇرتتى ۇيىتىپ, شەشەندىك تانىتاتىن. ءسوز توركىنى جايىندا سويلەسە, قازاق ءتىلىن زەرت­تەۋشى مامان با دەپ قالار ەدىڭىز. سول كىسى بىردە «قۇناجىن كوزىن سۇزبەسە, بۋىرشىن بۇيداسىن ءۇز­بەيدى, دەگەندى ەستىپ, قاتتى رەنجىدى. – قۇناجىن – سيىر, بۋىرشىن – تۇيە, قۇناجىننىڭ قاراعانىن تۇيە قايتسىن! – دەيدى اشۋلانىپ. − دۇرىسى قالاي؟ – دەيمىز ءبىز تەزىرەك بىلگىمىز كەلىپ. – دۇرىسى, شىراقتارىم, «بۇز­باشا كوزىن سۇزبەسە, بۋىرشىن بۇيداسىن ۇزبەيدى؟ «ب» ارپىنەن باس­تالىپ تۇرعان سوزدەردىڭ ءۇن­دەس­تىگى قانداي! ماقالدىڭ ايت­پا­­عى­­نىڭ ءوزى ايقىندالا تۇسكەن جوق پا؟! – بۇزباشا دەگەن نە سوندا؟ – وي, وڭبايتىندار-اي, بۇز­باشا – شاعىلىسقا تۇسپەگەن ءىن­گەن, سەندەرشە ايتساق, «تۇيەنىڭ قىزى», – دەپ احاڭ بالاداي ك ۇلىپ, بىزگە ەجىرەيە قارادى دەگەن. جالپى, ءسوزدىڭ بايىبىنا بارماي, جەڭىل ويلاپ سويلەي سالۋ كوپشىلىكتى اداستىرۋى مۇمكىن. «قۇ­لاعىڭا التىن سىرعا» دەگەن ءسوز تىركەسى ادەتتە ءسوز تۇسىنەتىن قا­زاق­قا قۇلاعىڭا التىن سىرعا سالىپ قويدىم, ساعان جەتپەسىن, ەستىمەي-اق قوي دەگەن ماعىنادا قولدانىلاتىن. قازىر, كەرىسىنشە, ەستىسىن دەگەن سوزدەرىن سولاي ايتىپ ءجۇر. قازاق ءتىلىنىڭ 2008 جىلى شىققان 50 مىڭعا جۋىق ءسوزى مەن ءسوز تىركەسىن جيناقتاعان «قا­زاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى» بۇعان دەيىنگى شىققان سوزدىكتەردى جوققا شىعارعانداي, بۇرا تارتىپ, «ەستىپ, ۇعىپ ال» دەيدى. ال ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ فرازەولوگيالىق سوزدىگىندە» وعان «سەن تىڭداماي-اق قوي, ەستىمەي-اق قوي» دەگەن تۇسىندىرمە بەرىلگەن. اكادەميك ءى.كەڭەسباەۆ شىعارعان سوزدىكتەردەن كەيىن ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتى شىعارعان سوزدىكتە دە بۇل تۇراقتى تىركەستىڭ وسى ماعىنادا قولدانىلاتىنى ايتىلادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «قازاق ءتىلى­نىڭ فرازەولوگيالىق ءسوز­دىگىندە» بۇل تىركەستىڭ كەيدە ءازىل رەتىندە «قايتا ەستىسىن» دەگەن نۇسقادا ايتىلاتىنى بار دەپ تە كورسەتىلگەن. قازىر اۋىزەكى سوزدە دە, تەلەجۋرناليستەر دە وسى تىركەستى ءجيى قولدانادى. ءازىل ەمەس, سالماقتى تۇردە ۇكىمەتتىڭ, ءمينيستردىڭ, اكىمنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا سالىپ, ولقى تۇسكەن تۇستى وسىپ-وسىپ ايتىپ جاتادى. سوندا تىڭداپ وتىرىپ: «نە دەيدى, ەستىمەسىن دەي مە, الدە لاۋا­زىم يەسىمەن ازىلدەسىپ, سەن تىڭدا» دەپ تۇر ما دەپ قايران قالاسىڭ. قالاي بولعاندا دا, «جۇيەلى ءسوز جۇيەسىن تابادى, جۇيەسىز ءسوز يەسىن تابادى» دەگەن قازاق بالاسى ەمەسپىز بە, جۇيەسىز سويلەپ ءسوز كيەسىنە قا­لىپ جۇرمەيىك. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»