قارىشتى دامۋ قاعيدالارى

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگىنە اي­نالعان اتا زاڭىمىز مەملەكە­تىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, دامۋىنا جول اشقان باستى قۇجات. نەگىزگى زاڭىمىز ادامدى باستى قۇندىلىق رەتىندە تانىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, بيلىك ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالىق جولمەن قالىپتاستىرىپ, دامىتتى, قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قۇرۋ باعىتىنداعى ىرگەلى ويلاردى بەكىتتى. وسىدان شيرەك عاسىر بۇ­رىن مەملەكەتىمىزدىڭ «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستي­تۋتسيا­لىق زاڭى قابىلداندى. ەلىمىز سول جىلدارى قيىن كەزەڭدى باس­تان وتكەردى. 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى داعدارىس پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بارلىق ەلدەردىڭ دامۋى­نا كەرى ىقپال ەتتى. سول اۋمالى-توكپەلى زاماندا قازاقستان بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپ, زاڭدىق كۇشى بار قۋاتتى يدەيالار ارقىلى وتپەلى كەزەڭنىڭ اسا اۋىر داعدارىسىن ەڭسەردى. 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا مەملەكەتىمىز تۇ­راق­تى ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن اتا زاڭىن قابىلدادى. كونستيتۋتسيامىز بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىس پەن ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن بەكىتىپ بەردى. كونستيتۋتسيوناليزم جانە مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتى ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ شەشۋشى كەپىلىنە اينالدى. مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارى ارقىلى رەتتەلىپ وتىرادى. ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى زاڭدىق جانە ماتە­ريال­دىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلگەن. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ انىقتاما بەرىلگەن جانە وندا الەمدىك وركەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرىنە نەگىز­دەلگەن ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى دامىتۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارى قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا نەگىزگى زاڭ قوعامدىق پروتسەس­تەر­دى قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ءارى قاراي دامۋىنا باعىتتاۋعا ارنال­عان, ونداعى ءنورماتيۆتى بەكىتىل­گەن بەرىك ماقساتتار قوعام­نىڭ پروگرەسسيۆتى قايتا قۇرىلۋىنا قىزمەت ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي قازاقستاننىڭ قارىشتى دامۋى, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى قاتا­رىنا ەنۋى ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيە­گە جوعارى تالاپتار قويادى. ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيە وسى تالاپ­تارعا جاۋاپ بەرىپ, ادام, قوعام ءومىرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ جانە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ بو­يىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇل مەملەكەتتىڭ نورما شىعار­ماشىلىق جانە قۇقىق قولدانۋ­شىلىق قىزمەتىن ۋاقتىلى جانە دۇرىس جاڭارۋىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ ءاربىر كەزەڭى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ ارەكەت ەتۋ جۇيەسىنە بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەردى ەنگىزەتىنىن, كونستيتۋتسيا قوعامعا ماڭىزدى ءنورماتيۆتى-ەتيكالىق ىقپال ەتەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قۇقىقتىق جاھاندانۋدىڭ گۋ­مانيستىك قۇراۋشىسىنا, اتاپ ايت­قاندا, جان-جاقتى حالىق­ارالىق قۇن­دىلىقتاردى: ادامنىڭ قۇقى­عى مەن بوستاندىقتارىن, زاڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك ادىلەت­تىلىك پەن تەپە-تەڭدىكتى, ساياسي, يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق ءپليۋراليزمدى تاراتۋعا جانە بەكى­تۋگە قاراماستان, مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق كونستيتۋتسيالارىنىڭ نەگى­زىندە جاتقان قۇندىلىقتى بەلگىلەر مەن باعىتتاردى ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعى كەم ەمەس. قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى جەكە تۇلعا بوستاندىعىنىڭ شەك­تەرىن انىقتايتىن حالىقارالىق قاعيدالارعا جاتقىزىلۋى مۇمكىن بازالىق ەرەجەلەردەن تۇرادى جانە بۇل قۇقىقتىق جاڭارۋدىڭ زاماناۋي ءبىر كورىنىسى, سەبەبى بۇگىندە جەكە تۇلعا, قوعام, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاعيدالارى ينتەرناتسيونالداندىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تانىلۋدا. وسىعان وراي, جاھاندانۋدىڭ جانە قۇقىقتىق ىلگەرىلەۋدىڭ قازىرگى ۇدەرىستەرىنىڭ نەگىزىندە جاتقان كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار باسەكەلەستىگىنىڭ ماسەلەسى تەرەڭ قوزعالادى. سونى­مەن, جاھاندانۋ قازىرگى مەملە­كەت­تەردىڭ كونستيتۋتسيالىق جۇيەلەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى, ولاردىڭ دا­مۋىنىڭ, جاڭارۋىنىڭ جانە قورعالۋىنىڭ جاڭا قۇندىلىقتى بەلگىلەرىن الدىن الا انىقتايدى. ال كونستيتۋتسيادا جازىلعان نەگىزگى مىندەتتەر تەك قۇقىقتىق امالدارمەن, ستراتەگيالىق مەملە­كەتتىك جوسپارلاۋ قۇجات­تارىن ءبىرىزدى ىسكە اسىرۋمەن, ەكونو­ميكا­لىق جۇيەنىڭ ەلەمەنتتەرىن نىعايتۋمەن, قوعامدا الەۋمەتتىك كەپىلدەردى كۇشەيتۋمەن عانا قامتا­ماسىز ەتىلەدى. قازاقستاننىڭ دامۋ ستراتەگياسى جانە وعان نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق ساياسات قايتا قۇرۋلاردىڭ جۇيەلىلىگى مەن كەشەندىلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭار­تۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن انىق­تاعان شەشۋشى قۇجات پرەزي­دەنت جارلىعىمەن 2009 جىلعى 24 تامىزدا بەكىتىلگەن «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنال­عان قۇقىقتىق سايا­سات تۇجى­رىمداماسى» بولدى. تۇجى­رىم­دامادا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءۇردىسى مەن قۇقىق قولدانۋشىلىق قىزمەتتە كونستيتۋتسيانىڭ ۇلىقتى قاعيدالارى ايتىلدى, «قوعام دامۋىنىڭ قازىرگى بەتالىسى, جينالعان تاجىريبە مەن عىلىمي نەگىز, قازاقستاندىق مەملەكەت پەن قوعامنىڭ جاقىن جانە الىس بولاشاعى تۋرالى قاعيدالار» نەگىزىندە قالىپتاستىرىلعان قۇ­قىق سالالارىن رەفورمالاۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارى كورىنىس تاپ­قان. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى جانە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىمەن ۇلتتىق زاڭنامانى ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى. قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جاڭارۋىن قام­تاماسىز ەتەتىن ۇلتتىق زاڭنا­ما­عا حالىقارالىق اكتىلەردى ەنگىزۋ حالىق­ارالىق قۇقىق نورمالارىن زاڭنا­مالىق ماقۇلداۋ عانا بولىپ تا­بىل­مايتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. شىن مانىندە, بۇل ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قام­تاماسىز ەتۋ مەن قورعاۋ دەڭ­گەيى ءتا­ۋەلدى حالىقارالىق مىندەت­تەمە­لەردى مەملەكەتپەن ناقتى ىسكە اسىرۋ. ەركىن كوبەەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور