ومىردەن تۇڭىلمە, جاس ورەن!

وزىنە قول جۇمساۋ قاي ۋاقىتتا دا قىلمىسقا تەڭەلگەن. ءدىني ۇعىمدا جانىقاس, جانكەشتى ادام كۇناكار سانالىپ, جانازا شىعارىلماي جازالانعان, ەرتەدە حالقىمىز وندايلاردى اتا-بابا بەيىتىنەن بولەك جەرلەگەن. قوستاناي وبلىسىندا 2016 جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا 10 ءجاسوسپىرىم ومىرمەن قوش اي­تىسۋعا بەل بۋعان. ونىڭ 8-ءى ءتىرى قالىپ, ەكەۋى كوز جۇمدى. ال وتكەن 2015 جىلى 38 بالا سۋيتسيدكە بارعان. ونىڭ ىشىندە 23 ءجاسوسپىرىم ءوز ءومىرىن قيۋعا وقتالعانىمەن, اۋپىرىممەن ءتىرى قالعان, 15-ءى وزىنە قول جۇمسادى. قازان ۇرماي, قار جاۋماي سولعان گۇلدەي قۇلاعان وسى جاسوسپىرىمدەردىڭ ەڭ كىشكەنتايى 12 جاستاعى قىز بالا, ەر بالالاردىڭ ەڭ كىشىسى 14-تە عانا. وزىنە قول جۇمساعان ون بەستىڭ تورتەۋى قىز, 11-ءى ۇل. ادەتتە سۋيتسيدتەن كەيىن جۇرت­تىڭ بارلىعى دا بالانىڭ نە ءۇشىن مۇنداي جانتۇرشىكتىرەر قا­دامعا بارعانى تۋرالى ويلايدى. يۋۆەنالدىق پوليتسيا انىقتاعان سەبەپتەر ءتۇرلى-ءتۇرلى. ونىڭ كەيبىرى جاسوسپىرىمدەردىڭ ءومىردى تىم ءۇستىرت قابىلداعانىنان دەپ تۇسىنسەك, كەيبىر وقيعالاردىڭ جۇم­باعىن ومىردەن باز كەشكەن بالا و دۇنيەگە وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەندەي كورىنەدى. جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسقان بالالاردىڭ ەش­قايسىسىنان ەرەسەكتەردىڭ نەمەسە ءوز قاتارلاستارىنىڭ اق­شا بوپسا­لاۋى, قورلاۋى, زور­لىعى سەكىلدى ولىمگە يتەر­­گەن قىلمىستىق سيپاتتاعى سىرت­قى كۇش بايقالماعان. مىسالى, 2015 جىلى وزىنە قول جۇمساعان ون بەس ءجاسوسپىرىمنىڭ ەكەۋى تۇسىنىسە ال­ماعان العاشقى ماحاببات سەزى­مىنىڭ قۇربانىنا اينالعان. ءۇش ءجاسوسپىرىمنىڭ ولىمىنە اناسىنىڭ قايتۋى, جاڭا قونىستىڭ ۇناماۋى, اۋىسقان جاڭا مەكتەپتە وقىعىسى كەلمەۋى سەبەپ بولعاندىعى انىق­تالعان. ءبىر سۋيتسيد وقيعاسىن پولي­تسەيلەر الدىندا ەكى بىردەي اعاسى وزىنە قول جۇمساعاندىقتان, تۇقىمقۋالاۋشىلىق دەگەن قورى­تىندىعا كەلگەن. وزىنە قول جۇم­ساعان ءۇش ءجاسوسپىرىمنىڭ ولىمىنە سۋي­تسيدتى ناسيحاتتاعان, وزگە الەمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق, بۇل ومىردەن كەتۋدىڭ نۇسقاۋلىعىن پايدالانۋ سەكىلدى ينتەرنەت ماتەريالدارى سەبەپ بولعان. 2015 جىلى سۋيتسيدتىك وقيعادان ءتىرى قالعان 23 بالانىڭ 10-ى ماحابباتتىڭ الەگىنەن ءومىر­مەن قوشتاسقىسى كەلگەن. 8 وقيعاعا ءوزىنىڭ جاقىندارىمەن, اناسىمەن, سىنىپتاستارىمەن رەنجىسۋى سەبەپ كورىنەدى. ءۇش ءجاسوسپىرىم ساباققا ناشارلىقتان وسىنداي قاتەرلى قادامعا بارعان. ەكى بالا ينتەرنەتتەگى سۋرەتتەن كە­يىن ومىردەن كەتكىسى كەلىپتى. بيىلعى ءتورت ايدا دا تۇراقسىز پسي­حيكا, ماحاببات قىزعانىشى, اينالاسىنداعىلارمەن رەنىشتەن كەيىنگى جان جاراسى جاسوسپىرىمدەر­دى ولىمگە يتەرمەلەۋدىڭ باستى سە­بە­بىنە اينالىپتى. يۋۆەنالدىق پو­ليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساراپتاۋىنشا, وتكەن جىلى سۋيتسيدكە ۇمتىلعانداردىڭ باسىم بولىگى قىزدار بولعانىمەن, وزىنە قول سالىپ, وپات بولعان جاسوسپىرىمدەردىڭ 70 پايىزى, ياعني 9-ى ۇل بالا. – قىز بالالار كوبىنە اينالاسىن قورقىتادى, وزىنە نازار اۋدارتادى, بىراق ءوزىن ولىمگە قي­ىپ جىبەرۋگە تۇبەگەيلى شەشىم قا­بىلداي قويمايدى. ال ۇلدار نەگىزىنەن ويىنا كەلگەن ءىسىن ورىنداپ تىنادى, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پولي­تسيا قىزمەتى يۋۆەنالدىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, پوليتسيا كاپيتانى گۇلميرا لەجنينا. جاسوسپىرىمدەر وسىنداي قا­تەرلى قادامعا بارعاندا وقي­­­­­­عا ورنىنا الدىمەن پوليتسيا قىز­­­مەتكەرلەرى جەتەدى. ولار وقيعانى تىركەيدى, مارقۇمنىڭ نەمەسە وزىنە ءوزى قول جۇمساپ, ءبى­راق امان قالعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اينالاسىنداعىلاردى سۇراۋعا الىپ, ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋعا تىرىسادى. مۇنىڭ بارلىعى دا وقيعادا قىلمىستىق سيپات بول­عان-بولماعانىن انىقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى. ال جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بولاتىن ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ەنشىسىندە ەكەنى بەلگىلى. يۋۆەنالدىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەيدى, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. بالا وزىمەن ءوزى, قيىن­دىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ, پسيحولوگيالىق تىعىرىققا تىرە­لەدى. وعان الەۋمەتتىك, وت­باسىلىق, پسيحولوگيالىق فاكتور­لاردىڭ بارلىعى قوسىلادى. مۇنداي بالاعا اتا-انانىڭ, سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ, پسيحولوگتىڭ, الەۋمەتتىك پەدا­گوگتىڭ, ءتىپتى اي­نالاسىنداعى جاقىن ادام­داردىڭ, قۇربىلارىنىڭ نازارى, كۇننىڭ شۋاعىنداي مەيى­رىمى جەتپەي قالادى ەكەن. ءجاسوس­پىرىمدەر سۋيتسيدكە نەگىزىنەن 15-16 جاس ارا­لىعىندا ۇرىنادى ەكەن. الاي­دا, سوڭعى جىلدارى ونىڭ تىم «جاسارعاندىعى» دا بايقالادى. وتكەن جىلى قوستاناي قالاسىندا ون ەكى جاسار گ. اسىلىپ قالعان. بۇ­عان دەيىن ونىڭ اناسى قايتىس بولادى دا, 3-4 جاستاعى ەگىز ءسىڭ­لىسى ۇشەۋى قالادى. ولاردى اناسىنىڭ قوستاناي قالاسىن­دا تۇراتىن تۋىسقان ءسىڭلىسى قام­قور­لىعىنا الادى. كىشكەنتاي قىز بالاعا اناسىنىڭ ءولىمى, وزگە قالادان قونىس اۋدارۋى, بۇرىن ارالاسپاعان تۋىسىمەن بىرگە تۇرۋى, مەكتەپ اۋىستىرۋى پسيحولوگيالىق سوققى بولعانىن اينالاسى سەزبەگەن ءتارىزدى. سۋىق ءتيىپ اۋىرعان گ. ءتورت كۇن مەكتەپكە بارمايدى. قام­قورلىققا العان ناعاشى اپاسى ەگىز سىڭلىلەرىن كەشكە بالا باق­شا­دان الىپ كەلگەندە گ. ەسىك اشپايدى. ەسىكتى سىرتىنان اشا الماعان ايەل ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردى شاقىرىپ, ۇيگە كىرگەندە قىزدىڭ كىرەبەرىستەگى تۋرنيككە ءوز شارفىنا اسىلىپ تۇر­عانىن كورەدى. – بولارى بولىپ, بوياۋى ءسىڭ­گەننەن كەيىن ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىز­مەتكەرلەرى جاس­وسپىرىمدەردىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنىڭ سەبەبىن تەزدەتىپ زەرتتەي باستايدى. ونداي جۇمىستى بالانىڭ امانىندا باستاعان دۇرىس بولار ەدى. مىسالى, وقۋشى ءبىر ەمەس بىرنەشە كۇن مەكتەپكە بارماعان سوڭ, سىنىپ جەتەكشىسى, الەۋمەتتىك پەداگوگ ونىڭ ۇيىنە بارىپ, بالانىڭ ءحالىن بىلسە, كۇتىمىن كورسە بولمايتىن با ەدى؟ اناسىنان ايىرىلىپ, ءتىپتى, بوتەن ورتاعا تۇسكەن بالانىڭ ىشكى كۇيزەلىسىن پەداگوگتار تۇسىنە المادى, – دەيدى گۇلميرا نيكولاەۆنا. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا بولاتىن سۋيتسيدتىك وقيعالارمەن ءجيى بەتبە-بەت كەلەتىن, وزەكتى ورتەيتىن وكىنىشتەردىڭ كۋاسى بولىپ جۇرگەن گۇلميرا لەجنينا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كوپتەگەن جۇمىستار ەسەپ بەرۋ ءۇشىن جاسالاتىنىن جاسىرمادى. وتكەن جىلى اۋليەكول اۋدانىندا 14 جاستاعى ا. دەگەن وقۋشى وزىنە قول جۇمسادى. ءبىر ۋىس ءدارى ءىشىپ قويعان بالانى دارىگەرلەر امان الىپ قالدى. پوليتسەيلەر ونى سۋيتسيد رەتىندە تىركەگەن. وزىنە قول جۇمساعان ءجاسوسپىرىمدى مىندەتتى ءتۇردى پسيحولوگيالىق, پسيحونەۆرولوگيالىق تەكسەرۋلەردەن وتكىزۋگە كەڭەس بەرىلەدى. – الايدا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, پروكۋرا­تۋرادا بالانىڭ ءبىر ۋىس ءدارى ىشكەنىن سۋيتسيدتىك قادام ەمەس دەپ دالەلدەيدى. بالانىڭ فەلدشەر بولىپ قىزمەت ىستەيتىن اناسى دا ونىڭ سۋىق ءتيىپ اۋىرعاندا ءدارىنى قاتەلىكتەن ءىشىپ قويعانىن ايتادى. 20 ءتۇيىر ءدارىنى 3 جاسار بالا اۋزىنا سالىپ قويسا سەنۋگە بولار, ال 14 جاستاعى ءجاسوسپىرىم نە ءىشىپ, نە قوياتىنىن بىلۋگە ءتيىس ەمەس پە؟ جاسىرىپ, جاۋىردى جابا توقۋدىڭ سوڭى نەگە سوقتى دەڭىز؟ ءبىر ايدان كەيىن ا. اسىلىپ قالدى. ەگەر ءبىرىنشى جاعدايدان كەيىن بالانى پسيحياتر مامانعا جىبەرگەندە, جالپى بالانى باقىلاۋعا الىپ, ونىمەن جۇمىس ىستەگەندە مۇنداي قايعى ورىن الماس ەدى, – دەيدى گۇلميرا نيكولاەۆنا. – سۋيتسيدتەن كەيىن ءتىرى قال­­عان­دارعا مىندەتتى ءتۇر­دە پسي­حو­لوگيالىق جانە پسيحي­ات­ريالىق كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. وزىنە قول جۇمساعانداردىڭ بارلىعى بىردەي پسيحياتريالىق اۋرۋ ەمەس. ولاردى سول ۋاقىتتاعى جاعداي, جۇيكەسىنىڭ شارشاۋى, تورىعۋ قاسىرەتتى قادامعا اپارادى. ءبىزدىڭ اۋرۋحاناعا كەلگەن ادام كەشەندى تەكسەرۋدەن وتەدى, ال دەپرەسسياعا, ياعني تورىعۋعا ۇشى­راعانداردى ەمدەپ جازامىز. تورىعۋ ەمدەلمەسە ول ادام ءۇشىن ءومىردىڭ ءمانى جوعالا بەرەدى, الداعى ۋاقىتتا ءبارىبىر قاسىرەتكە اكەپ سوعۋى ىقتيمال, – دەيدى وبلىستىق پسيحياتريالىق اۋرۋحانانىڭ پسيحولوگيالىق قىزمەت مەڭگەرۋشىسى گالينا يسلياموۆا. ال ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋيتسيدتىك جاعدايدان كەيىن پسيحولوگ پەن پسيحياتر مامانعا بارۋ-بارماۋى تورىققان ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەركىندە. كەڭەس وداعى كە­زىندە وزىنە قول جۇمساپ ءتىرى قالعانداردىڭ پسيحياتريالىق اۋرۋحانادا قارالۋى مىندەتتەلىنەتىن. ال قازىرگى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كو­­­دەكسىندە بۇل تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. بالالاردىڭ اراسىنداعى الەۋ­مەتتىك تەڭسىزدىك تە ولاردى قاۋىپتى قادامدارعا يتەرمەلەيتىن ءتارىزدى. الەۋمەتتىك تۇرمىس دەڭ­گەيىمىز جو­­عارىلادى دەگەنى­مىزبەن, اۋىل مەن قالانىڭ ايىر­ماشىلىعى وتە الشاق. ول, اسىرەسە, جۇمىس تابۋ, ەڭ­بەك­اقىنى ۋاقتىلى الا الماۋ سەكىلدى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ تۇر­مىسقا تۇسكەن كولەڭكەسىنەن انىق بايقالادى. الايدا, بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تا­­راپىنان ەسكەرىلە بەرمەيدى. كوللەدجدەردە ءبىلىم الىپ جات­قان بالالاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەرلەردەن كەلەدى. كوپجىلدىق تاريحى بار قوستاناي پەداگوگيكالىق كوللەدجىندە دە وقۋشىلاردىڭ 75 پايىزى اۋىلدان كەلگەن.تەك پەداگوگيكا كوللەدجىندە عانا ەمەس, بارلىق ارنايى ورتا وقۋ ورىندارىندا جەتىم قالعان جانە الەۋمەتتىك از قور­عالعان وتباسىلارىنىڭ بالالارىنا تەگىن جاتاقحانادا تۇرۋ, تاعى باسقاداي جەڭىلدىكتەر وقۋ ورنىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي كورسەتىلەدى. دەگەنمەن, ناقتى كو­مەك الەۋمەتتىك از قورعالعان وتباسى تۋرالى انىقتاماسى بارلارعا بەرىلەدى. قوستاناي وبلىسىندا ۇستىمىزدەگى توقسان كورسەتكىشى بو­يىنشا, وتباسىنىڭ تابىسى ونىڭ ءار مۇشەسىنە شاققاندا 7 539 تەڭگەدەن كەلگەندە عانا ول كەدەيلىك شەگىندە تىركەلەدى. اۋىلدا حال-قادەرىنشە جۇمىس ىستەيتىن, مال ۇستايتىن ادامدار ءۇشىن الەۋمەتتىك از قورعالعان وتباسى بولىپ تىركەلۋدىڭ ءوزى ولاردىڭ نامىسىنا تيەدى. بىراق اۋىل ادام­­­دارىنىڭ قولىنا ەڭبەكاقى كوبىنە ۋاقتىلى تيمەيدى, شارۋا­شىلىقتار ونى كوبىنەسە جەم-ءشوپ­­پەن, وتىنمەن بەرىپ, دىڭكەسىن قۇرتادى. ال حالقىمىزدا «بالا جەڭى­نە قاراپ وسەدى» دەگەن ءسوز بار. جەڭى­نىڭ جىر­تىعى بالانىڭ كوڭىلىن دە, ىشكى الە­مىن دە جىرتىق ەتەدى دەگەن ءسوز بۇل. «الەۋمەتتىك از قورعالعان وت­باسىلارىنىڭ بالالارىنا دە­مەۋشىلىك ارقىلى بولسا دا قارجى تاۋىپ, قالام, قاعاز دەگەندەي قا­جە­تىن الىپ بەرسەك, ولار المايدى, «بەرسەڭىز بارىنە بەرىڭىز, مەن جەكە المايمىن» دەپ نامىستانادى», دەيدى قوستاناي پەداگوگي­كا كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى عاليا ورازىمبەتوۆا. مىنە, بىلدەي ءبىر پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىن باسقارىپ وتىرعان ادامنىڭ سوزىنەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى جۇرەگىنەن وتكىزەتىن ءجاسوسپىرىمنىڭ ىشكى جان كۇيزەلىسىن سەزۋگە بولادى. بيىل ناۋرىز ايىندا وسى قوستاناي پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ وقۋ­شىسى ە. كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ 8-قاباتىنان سەكىرىپ كەتتى. ءاي­تەۋىر, پەرىشتە قاعىپ, امان قالدى. قازىر اقمولا وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدانىنداعى موسكوۆسكوە سەلوسىندا تۇراتىن اتا-اناسىنىڭ قولىندا ەمدەلىپ جاتىر. اتا-انا­سى اۋىلدا جۇمىس ىستەيدى, بىراق ەڭبەكاقىسى ۋاقتىلى قولعا تي­مەگەندىكتەن كوپ نارسە ورالىمعا كەلە بەرمەيتىنىن جاسىرمايدى. ە. ينس­تيتۋتتا وقيتىن ستۋدەنت اپاسىمەن بىرگە پاتەر جالداپ تۇرعان. اقشاسى از ستۋدەنتتەر ادەتتە, پاتەر يەسىمەن بىرگە تۇرادى. وقۋ جىلى باستالعان قىركۇيەك ايىنان ناۋرىزعا دەيىن ولار ءۇش رەت پاتەر اۋىستىرادى. پاتەر جايلى بولسا قىستىڭ كوزى قىراۋدا قىز بالالار كوشىپ, قونا بەرمەس ەدى, ارينە. توپ كۋراتورى باقىت سىزدىقوۆا قىركۇيەك ايىندا ءبىر رەت بارىپ, ە-ءنىڭ جاعدايىن كورەدى, ودان كەيىن ات ءىزىن سالمايدى. قانشا اقىسىن تولەپ تۇرعانىمەن كىسى ەسىگى اتا-انا باۋىرىنان شىقپاعان جاس قىزعا سۋىق بولاتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ە. اپاسى ەكەۋى ءۇش بولمەلى ەسكى, تار پاتەردە كىشكەنتاي ەكى ەگىز قىزى بار جاس وتباسىمەن, ولاردىڭ تۋىسىمەن بىرگە تۇرادى. تۇنىمەن بالالار جىلايدى, شۋلايدى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جيىلەگەن ۇرىس-كەرىسى ولاردىڭ ساباققا دايىندالۋىنا دا, وزدەرىنە قاراۋىنا دا كەدەرگى بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اۋىل مەكتەبىندە بەلسەندى, ءتىپتى 7-ءشى سىنىپقا دەيىن ۇزدىك وقىعان قىزدىڭ كوللەدجگە كەلگەن سوڭ وقۋى دا ناشارلاعان. ءجاسوسپىرىم قىزدى سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەن سەبەپ تە قۇربىلارىنىڭ «شاشىڭ ماي بولىپ جۇرەدى, وزىڭە قارامايسىڭ» دەگەن سەكىلدى سوزىنەن ۋشىققان كورىنەدى. قۇربىسىنىڭ ءسوزىن كىدى العان ە. ونىڭ تەلەفونىن تىعىپ قويادى, مۇنى توپتاعى قىزدار ۇرلىققا جوريدى. اۋىلداعى جوق-جۇقانا وتباسىنان كەلگەن, ءالى كامەلەتكە تولماعان قىز قالانىڭ جىلدام ىرعاقتى تىرشىلىگىنە بىردەن ىلەسە المايدى, اراسى الشاق پاتەر مەن كوللەدج اراسىندا ءجۇرىپ شارشايدى دا. وسىندايدا ە. سەكىلدى اۋىل­دان, اتا-انادان الىس, ءتىپتى باسقا وبلىستان كەلگەن جاسوسپىرىمدەردى وقۋ ورنىنىڭ جاتاقحاناسىندا تۇرۋعا نەگە مىندەتتەمەسكە دەگەن وي كەلەدى. وڭى-سولىن تانىپ بولماعان ءجاسوسپىرىم ۇستازداردىڭ كوز الدىندا جۇرەدى عوي. تاربيە جۇمىسى تەك كۇندىزگى وقۋ ۇدەرىسىندە عانا ەمەس, جاتاقحانادا دا جالعاسىن تاپسا, بولاشاق ۇستازداردىڭ ناعىز بەينەسى كوللەدجدەن باستاپ قالىپتاسار ەدى. الايدا, مينيسترلىك تاراپىنان كوللەدجدەردەگى كامە­لەتكە تولماعان وقۋشىلاردى جاتاق­­­حانامەن قام­تاماسىز ەتۋ­دى مىندەتتەۋ تۋرالى مۇنداي نۇس­قاۋلىق­تىڭ جوق ەكەنى راس. اعا ۇرپاق وكىلدەرىنەن وقۋ ورنىنىڭ جاتاقحاناسىن جاستىق شاقتىڭ جۇماق مەكەنىنە تەڭەپ ايتقان اڭگىمەلەردى ءجيى ەستۋگە بولادى. ال كوپتەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحانالارى بۇگىنگى كۇن تالابىنان شىقپايدى. قولايلى جاعداي بولماعان سوڭ ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى جاتاقحاناعا تۇرۋعا ىقى­لاس بىلدىرە قويمايدى. وعان مىسال دا بار. قوستاناي پەداگوگيكا كوللەدجىنىڭ جاتاقحاناسىندا تۇراتىن ءجاسوسپىرىم وقۋشىلاردى باسشىلىق دارەتحانا جۋعا ءماج­بۇرلەيتىنىن, ول ءۇشىن قاجەتتى ۇنتاق پەن سابىن سەكىلدى سانيتارلىق زاتتاردىڭ بارلىعىن وقۋشىلار ءوز قالتاسىنان شى­عا­راتىنىن, ءسال كىناسى بار وقۋشىلارعا قىس ايلارىندا مۇز ويدىرىپ, قار كۇرەتىپ قوياتىنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بالانى جازالاۋ تاربيە كوزى ەمەس ەكەنىن پەداگوگيكا ۇجىمى بىلمەگەندە كىمنەن سۇراۋعا بولادى؟ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىنداعى №179 بۇيرىعىنىڭ 6-تاراۋى, 119-تارماعىندا تاربيەلەنۋشىلەر مەن وقۋشىلاردى ءبىلىم وشاعىنداعى سانيتارلىق توراپتاردى تازالاۋعا تارتۋعا بولمايتىنى ايتىلعان. دارەتحانا جۋ سەكىلدى سانيتارلىق تازالىق جۇمىستارى ءۇشىن تەح­ني­كالىق قىزمەتكەردىڭ بازالىق جالاقىسىنا 30 پايىز ۇستەمە قوسىلاتىنىن كوللەدج ديرەكتورى نەگە بىلمەي قالدى؟ جۋرناليستىك زەرتتەۋ جاساۋ ءۇشىن جاتاقحانانى ارالاعاندا وسىنىڭ بارلىعىن كوللەدج باسشىلىعىنىڭ كورەر كوزگە جاسىرىپ, وتىرىك ايتقاندىعى تاڭعالدىرادى. مۇنداي «ىشكى ماسەلەلەر» سىرتقا شىقپاس ءۇشىن وقۋشىلاردى دا وتىرىك ايتۋعا يتەرمەلەيدى. جاتاقحانادا وزگە ادام­داردىڭ وتباسىلارىمەن تۇرىپ جاتقانىن دا وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى قاشانعى جاسىرار ەكەن؟ «ايدى ەتەكپەن جاۋىپ بولمايدى» دەگەن عوي, جاسىرعانمەن, سول ءۇشىن قاراماعىنداعىلاردى قۋعىنداپ, ۋىسىندا ۇستاعانمەن كەم­شىلىك ازايا ما؟ مىنە, وسىنداي كورىنىستەردىڭ بارلىعى دا جاسوسپىرىمدەر تۇگىلى ەرەسەكتەردىڭ جۇيكەسىنە سالماق سالماسىنا, ونى دەپرەسسياعا ۇشىراتپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟ سوڭعى جىلدارى ءجاسوسپىرىم­دەر اراسىنداعى سۋيتسيدتىك وقيعا­لار­دىڭ جيىلەۋىنە عالامتور ما­تە­ريالدارىنىڭ «ۇلەسى» جان تۇرشىكتىرەدى. قوستاناي وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ مالىمەتىن­شە, ينتەرنەتتەن تەك 2016 جىلى عانا ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاعان 13 توپ جەلىگە شىعا المايتىنداي وق­شاۋلاندىرىلعان. وندا رەسەي مەن قازاقستاندى قوسا العاندا 12039 ءجاسوسپىرىم تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە 310 بالانىڭ قوستاناي وبلىسىنان ەكەنى انىقتالعان. وبلىستىق جانە قالالىق پروكۋراتۋرا ينتەرنەتتە وسىنداي توپتاردىڭ, سايت­تاردىڭ بارلىعىن وتكەن جىلى انىقتاپ, وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باس­قارماسىن حاباردار ەتكەن بولاتىن. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىنان ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستا­ناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اقپاراتتاندىرۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ ورتالىعىنىڭ مامانى ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن سايتتاردى مونيتورينگىلەۋ ىسىمەن اينالىسادى. جاقىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرا جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستە وبلىستاعى سۋيتسيدكە قارسى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ تولىق جانە دەر ۋاقىتىندا جۇزەگە اسۋى جايىندا ماسەلە قارالدى. وبلىستا جىل بويى جول-كولىك وقيعاسىنان, قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپقاندار مەن سۋعا كەتكەندەردى قوسا ەسەپتەگەندە, ولاردان وزىنە قول جۇمساعانداردىڭ سانى ەكى ەسە اسىپ تۇسكەندىگى انىق­تالعان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستان سۋيتسيدتىك وقيعا دەڭگەيى ەڭ جوعارى ەلدەر قاتارىنان ورىن الادى. ەلىمىزدە جىلىنا وزىنە قول جۇمساعاندار 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 27 ادامنان كەلەدى ەكەن. وتكەن جىلى وبلىس وڭىرىندە 365 ادام وزىنە قول جۇمساپ, ومىرمەن قوش ايتىسقان. سوندا كۇنىنە ءبىر ادامنان كەلمەي مە؟ ال وزىنە قول جۇمساپ ءتىرى قالعاندار مۇنان ەكى ەسەدەن اسا كوپ. پروكۋراتۋراداعى تەكسەرۋ جۇمىستارى كورسەتكەندەي, جالپى العاندا وبلىستا سۋيتسيد وقيعالارى ازايعانى بىلىنبەيدى. بۇل وسى جاماندىقتىڭ الدىن الۋ جانە پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ تومەندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. الەمدىك تاجىريبەدە سۋيتسيد­كە قارسى پروفيلاكتيكالىق جۇ­مىستاردى مەكتەپ بازاسىندا ءجۇر­­گىزۋ جاقسى ناتيجە بەرەدى. مۇنداي جۇمىستار نەگىزىنەن پسيحولوگ مامانعا تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى, الايدا, وعان مەكتەپ, كوللەدجدەر باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ-كومەك جەتكىلىكتى بولا بەرمەيدى. وبلىستاعى مەكتەپتەردىڭ ۇشتەن بىرىندە پسيحولوگتىڭ جەكە كابينەتى جوق. وبلىستا بارلىعى 382 پسيحولوگ-پەداگوگتار بولسا, سونىڭ 3 پايىزى عانا جوعارى ساناتتى مامان ەكەن, 65 پايىزى سانات دەگەندى بىلمەيدى, بىلىكتىلىك دەڭگەيى وتە تومەن دەگەن ءسوز. مەكتەپتەردە 37 پسيحولوگ ماماننىڭ ورنى بوس تۇر, ال امانگەلدى, جانگەلدين, قاراسۋ, سارىكول, ناۋىرزىم, ۇزىنكول اۋداندارىندا پسيحياتر دارىگەر جوق. سۋيتسيدكە قارسى پرو­فيلاك­تيكالىق جۇمىستار كەشەندى, جان-جاقتى جۇرگىزىلىپ, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق سالاسى, اتا-انا, ىشكى ىستەر ورگانى, جاستار ۇيىمدارى تىزە قوسسا بالانىڭ دا, ەرەسەكتىڭ دە باسىنا تونگەن قاتەر سەرپىلەر مە ەدى. سوندا عانا جاراتقان يەمىز ءار پەندەسىنە ءبىر-اق رەت بەرەتىن ءومىر تامۇق ەمەس, ونىڭ مازمۇنى قيىندىقتى جەڭۋمەن, كۇرەسپەن باي تۇسەتىندىگىن جارىق دۇنيەدەن باز كەشەتىندەردىڭ جۇرەگىنە جەت­كىزۋگە بولار, بالكىم. اجال اۋزىنان قالعان ءار ادام بايلىعىمىز. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي