زەينەتكە شىعۋ, كوپ جىلعى جاساعان ەڭبەگىڭنىڭ جەمىسىن كورۋ دەسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قازىرگى ۋاقىتتاعى زەينەتاقى جۇيەسى بازالىق, مىندەتتى جانە ەرىكتى دەڭگەيلەردەن تۇرادى.
ءبىرىنشى دەڭگەيدە, مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن ازاماتتىڭ ەڭبەك ءوتىلى مەن تابىسىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتارعا تاعايىندالسا, ەكىنشى دەڭگەيگە (مىندەتتى), 01.01.1998 جىلعا ەڭبەك ءوتىلى 6 ايدان كەم بولماعان ازاماتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تولەنەتىن جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنەن ەسەپتەلەتىن زەينەتاقى جاتادى. ال 1998 جىلى ەلىمىزدە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ەنۋىنە وراي, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىندا اشىلعان جۇمىسشىنىڭ دەربەس زەينەتاقى ەسەبىنە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن (مزج) اۋدارۋ جۇرگىزىلىپ, ول ءار جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇمىسشى تابىسىنىڭ (ەڭ تومەنگى جالاقى 75-مولشەرىنەن ارتىق ەمەس) 10% مولشەرىندە مزج اي سايىن جۇيەلى تۇردە اۋدارۋعا مىندەتتى تولەمدەرىنەن جيناقتالادى. ءۇشىنشى دەڭگەي (ەرىكتى) بۇل– ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن بولاتىن تولەمدەر.
2013 جىلعى 7 ماۋسىمداعى زەينەتاقى رەفورماسى ماسەلەسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا زەينەتاقى جۇيەسىن كەزەڭ بويىنشا جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. وندا جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 2013 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, ول بويىنشا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قۇرىلدى. بارلىق زەينەتاقى اكتيۆتەرى شوعىرلانىپ, ەڭبەك جاعدايلارى زياندى (اسا زياندى) جۇمىستارمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ پايداسىنا مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى ەنگىزىلدى. جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋشىلارعا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالاردى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن تولىقتىرۋعا سۋبسيديالار ەنگىزىلىپ, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە قاتىسۋ ءوتىلىنىڭ كوبەيۋى ماقساتىندا 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ايەلدەرگە 58 جاستان 63 جاسقا دەيىن زەينەتكەرلىك جاس 10 جىل ىشىندە جىل سايىن 6 ايدان قوسىلۋى قاراستىرىلدى.
2014 جىلعى 18 ماۋسىمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى. ەكىنشى كەزەڭدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2015 جىلعى 2 تامىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەرىنىڭ ءبىرى – بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىندالۋ شارتىنىڭ وزگەرۋى. نەگىزىنەن بازالىق زەينەتاقى تولەمى تەك جالپى بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا (58-جاس 63/63جاس) جەتكەن كەزدە تاعايىندالاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جىل جانە ودان از بولعان, نە بولماعان كەزدە ءتيىستى قارجى جىلىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاماسىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندە, زەينەتاقى جۇيەسىندە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جىلدان ارتىق ءاربىر تولىق جىل ءۇشىن ونىڭ مولشەرى 2 پايىزعا ارتتىرىلا وتىرىپ, ءوتىلى 35 جىل جانە ودان ارتىق بولعاندا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى شاماسىنىڭ 100 پايىزىنا تەڭەستىرىلەدى.
سونىمەن, جاڭا زاڭدا مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىن ەسەپتەۋ كەزىندە 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى جۇزەگە اسىرىلعان كەزەڭ, جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ نەمەسە جۇمىس ىستەمەيتىن اكەنىڭ (باعىپ-كۇتۋدى ول ناقتى جۇزەگە اسىرعان كەزدە) جاس بالالاردى باعىپ-كۇتكەن, بىراق ءاربىر بالا 3 جاسقا تولعانعا دەيىن جالپى جيىنتىعى 12 جىل شەگىنەن اسپايتىن ۋاقىت, 16 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالانى باعىپ-كۇتكەن ۋاقىت, قر ديپلوماتيالىق قىزمەتتەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرى جۇبايىنىڭ (زايىبىنىڭ) شەتەلدە تۇرعان, بىراق جالپى جيىنتىعى 10 جىلدان اسپايتىن كەزەڭى, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ (مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشىلەردەن باسقا), ارناۋلى مەملەكەتتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرى جۇبايلارىنىڭ ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى بولماعان جەرلەردە جۇبايلارىمەن بىرگە تۇرعان, بىراق جالپى جيىنتىعى 10 جىلدان اسپايتىن كەزەڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە ەسەپكە جاتقىزىلادى.
2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ وسى نورمانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازىرگى زەينەتكەرلەرگە زەينەتكەرلىك قۇجاتتاردا بار ءمالىمەتتەر نەگىزىندە بازالىق زەينەتاقىنى قايتا ەسەپتەۋ وتكىزىلەدى.
بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ شارتتارىنىڭ وزگەرۋى كەلەسى ناتيجەلەرگە سەبەپ بولۋدا. ول – ەڭبەك ءوتىلى كوپ, بىراق از نەمەسە تومەن مولشەردە زەينەتاقى الاتىن زەينەتكەرلەردىڭ تولەمدەرى مولشەرىن ارتتىرۋ, زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋدى ىنتالاندىرۋ جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەسىمدەۋ.
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋداعى ەكىنشى وزگەرىس 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن جۇمىسشىنىڭ شارتتى زەينەتاقى شوتىنا تابىسىنان 5 پايىز مولشەرىندە قولدانىستاعى جيناقتاۋشى جۇيەگە جاڭا جيناقتاۋشى-شارتتى كومپونەنتتىڭ ەنگىزۋى بولىپ تابىلادى. وسى جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان قوسىمشا جيناقتالعان قاراجات جيىنتىعىندا كەمىندە 5 جىل بويىنا (60 اي) اۋدارىلىپ, جەكە تۇلعا زەينەتكەرلىك جاسقا (58-63/63 جاس) تولعان كەزدە, سونداي-اق I جانە II توپتاعى مۇگەدەكتىگى مەرزىمسىز بولىپ بەلگىلەنگەندە زەينەتكەر ونى الۋ قۇقىعىنا يە بولادى. اتالعان جارنالار جۇمىس بەرۋشىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن بولعاندىقتان, ول جارنالارعا جۇمىسشىلاردىڭ مەنشىك قۇقىعى تاراتىلمايدى جانە مۇرا رەتىندە وتپەيدى.
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى شەڭبەرىندەگى تاعى ءبىر وزگەرىس – الەۋەتتى قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءجۇيەسىن رەفورمالاۋ. ول بويىنشا ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋ قۇقىعى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اۋدارىلعان مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى سوماسىنىڭ 50 پايىزى قايتارىلعان جاعدايدا تۋىندايدى. 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن تولىق ەمەس كولەمدە تاعايىندالعان زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرىن ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىنا جانە زەينەتاقى ىسىندەگى قىزمەتتەن بوساتىلعان كۇنىندەگى ەڭبەك وتىلىنە قاراي, ولاردىڭ تولىق كولەمىنە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرجولعى قايتا ەسەپتەۋ وتكىزىلەدى.
قورىتا ايتقاندا, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە ءار ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ بولاشاق زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا باعىتتالىپ وتىر.
ورال مۋكياەۆ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىنىڭ استانا قالاسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى
