ەلباسى سايلاۋى – ەلدىك سىناعى

قازاقستاندىقتار بۇل سىننان سۇرىنبەيتىنىنە سەنىمدى كەشەگى گازەتتەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى وقىدىم. وندا مىناداي تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. «پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى رەسپۋبليكا پرە­زيدەنتىنىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالادى جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ پەن مەرزىمدە وتكىزىلەدى». قۇجات جاريالانعان كۇننەن باستاپ قولدانىسقا ەندى. سونىمەن ەلىمىز كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ الدىندا تۇر. ال بۇل قالاي باستالىپ ەدى؟

تاريحي شەشىم

قازاقستاندا قازىرگى پرەزيدەنتتى الماستىراتىن ساياساتكەر جوق

وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان اي­ىندا وسكەمەندە وتكەن حالىقتىق جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەلبا­سى­نىڭ وكىلەتتىگىن رەسپۋبلي­كا­لىق رەفەرەندۋم ارقىلى 2020 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتۋ ءجو­نىندەگى باستاماسى 5 ميلليوننان استام قازاقستاندىقتىڭ قول­دا­ۋىنا يە بولعاندىعى بەلگىلى. بەس ميلليون جۇرەك ەلباسىنىڭ قا­زاقستاندى العا باستاي بەرۋىن قا­لاعان. «حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى» دەگەن بار. حالىق پرە­زي­دەنتتىڭ وكى­لەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن سوزۋدى قالادى. دەگەنمەن بۇل دەموكراتيالىق قۇن­­دىلىق­تاردىڭ تالا­بى­نا, زايىرلى مەم­لەكەتتىڭ زاڭىنا ساي كەلمەيتىندەي ەدى. ادامزاتقا ورتاق قۇن­دى­لىق­تاردى ساقتاي وتى­رىپ ەل­باسى ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 10 جىل­عا سوزۋدان باس تارتتى. بۇل – ەلباسىنىڭ كورەگەن شەشىمى. اتا زاڭعا دەگەن ادالدىق. ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەۋ دەپ بىلەمىن. بۇل – قازاقستان تاريحىنداعى تاريحي شەشىم. ويتكەنى ەلباسى وزىنەن كەيىنگى ساياساتكەرلەرگە سارا جولدى كورسەتتى. ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلگىسىن تانىت­تى. بۇل – ەلىمىزدىڭ دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەتىن بىردەن-ءبىر شەشۋشى قادام. قا­زاق­ستان بىلتىر ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا بەكەردەن-بەكەر توراعا بول­ماعانىن, سارىارقانىڭ توسىندە ءسامميتتى ەسەپ ءۇشىن وتكىزبەگە­نىن, شىن مانىندە دەموكراتيالىق قۇن­دىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ مەملەكەت قۇرىپ جاتقانىنىڭ دالەلى. بىزدەر, ارداگەرلەر قاۋىمى, ەل­­باسىنىڭ بارشا قازاقستان­دىق­تار­عا ارناعان ۇندەۋىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن تىڭداپ, تۇسىنە قابىل­دا­دىق. بۇل ەلباسىمىزدىڭ شىن ءما­نىندە دەموكرات ەكەندىگىمەن قوسا, ەڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى رەتىندە اتا زاڭىمىزدىڭ ءمار­تە­بەسىن تاعى ءبىر اسقاقتاتىپ, زاڭدى قۇرمەتتەيتىندىگىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن بىرگە, حالقىنىڭ تىلەگىن جەرگە تاستاماي, ءالى دە بولسا ەكى جىل پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگى بولا تۇرا, كەشەگى كۇنى وزىنە سەنىم ارت­قان وسىنشا حالىقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ ماقساتىندا, تاريحي جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن وزىنە الا وتىرىپ, تاعى دا سايلاۋ دو­دا­سىنا تۇسپەك. الداعى وتەتىن سايلاۋدا دا تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز حالىق قول­داۋىنا يە بولارىنا كۇمانىمىز جوق. ويتكەنى رەفەرەندۋمدى قول­داعان 5 ميلليون حالىق سايلاۋدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كانديدا­تۋراسىنا داۋىس بەرەتىنى ءسوزسىز. سايلاۋ بولسىن, رەفەرەندۋم بول­سىن, قازىرگى قازاقستاندا ن.نا­زارباەۆتى الماستىراتىن ساياساتكەر جوق. سوندىقتان ءبىز بولاشا­عى­مىزدى تەك ەلباسىمەن بىرگە عانا ەلەستەتەمىز. مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسى جولىندا قاجىماي ەڭبەك ەتىپ, تەر توگىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىمەن ءبىز ءاردايىم بىرگە ەكەندىگىمىزدى جەتكىزە وتىرىپ, وتانى­مىزدىڭ الار اسۋلارى ءالى دە الدا دەگەن سەنىمدەمىز. تۇرعانباي ماحانوۆ, ەڭبەك ارداگەرى. قىزىلوردا. * * * شەتەلدىك ساياساتكەرلەر نە دەيدى؟ تەڭدەسسىز ۇستانىم دوكتور ۆيلگەلم اۋگۋستات, (اۆستريا), «مادەنيەت ارقىلى بەيبىتشىلىككە – ەۋروپا» اسسوتسياتسياسىنىڭ ەۋروپالىق فيليالىنىڭ پرەزيدەنتى, «الەم ءسپيرالى» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءارى وسى اتتاس جۋرنالدىڭ شىعارۋشىسى, پۋبليتسيست: – پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ الەمدىك قوعام­داس­تىققا دەموكراتيا ماسەلەسىندە قانداي قادام­دار­عا بارۋ كەرەكتىگىن كورسەتۋى ۇلگى بولارلىق مىسال. حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ پرەزيدەنت وكىلەت­تىگىن 10 جىلعا ۇزارتۋ جونىندە پىكىر بىلدىرۋىنە بايلانىستى قازاقستان سوڭعى اپتالاردا باتىس تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ كەلدى. دەگەنمەن, پرەزيدەنت دەموكراتيانىڭ پايداسى ءۇشىن بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداي وتىرىپ, تۇسكەن ۇسى­نىس­تاردان ءوز باستاماسىمەن باس تارتتى. ول وكىلەتتىك مەرزىمىن ەكى جىلعا قىسقارتىپ, 2011 جىلى وتەتىن جاڭا سايلاۋعا قاتىسۋعا دا دايىن. قالىپتاسقان جاعدايدا بۇل كوزقاراستىڭ تەڭدەسى جوق جانە ونىڭ ءوزى ايرىقشا ۇلگى بولىپ تابىلادى. (اۆسترياداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگىنە رەسمي ۇندەۋ). * * * شتەفەن زايبەرت, گەرمانيا فەدەرالدى ۇكىمەتىنىڭ رەسمي وكىلى: – گەرمانيانىڭ فەدەرالدى ۇكىمەتى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزار­تۋ جونىنەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى زاڭنىڭ ەل كونس­تيتۋتسياسىنا قايشى كەلەتىندىگى تۋرالى قازاق­ستان­دىق كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمىن قۋاتتايدى. فەدەرالدى ۇكىمەت سول سياقتى پرەزيدەنت نا­زارباەۆتىڭ ول شەشىممەن كەلىسىپ, كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەندەي,  پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەنىن دە قۋاتتايدى. سول ارقىلى قازاقستان ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيا مەن ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنداعى پرينتسيپتەرىنە دەگەن ادالدىعىن ايعاقتايدى. فە­دە­رالدى ۇكىمەت مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى حاباردى ءوز نازارىنا الدى. (گەرمانيا فەدەرالدى ۇكىمەتىنىڭ پورتالى). * * * الەكساندر تسينكەر, (يزرايل), ICES پرەزيدەنتى, شىعىس ەۋروپا جانە تمد ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: – تاماشا قادام! ول كوپتەگەن اسپەكتىلەر بوي­ىن­شا جاقسى. «ۇلت كوشباسشىسى» تۇرعىسىنان نازارباەۆ كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلار ءۇشىن تانى­مال ەمەس جانە سىنعا ۇشىراعان رەفەرەندۋم يدە­يا­سى­نان باس تارتتى. ول قۇقىق قورعاۋشى ۇيىم­دار­دىڭ  جوس­پارلى تۇردە «دەموكراتياعا سوق­قى جاساۋ» جاي­ىن­دا  دابىل كوتەرگەن شابۋىلدارىن كەرى سەرپىپ تاستادى. ساياسي قايراتكەر نازارباەۆ تۇرعىسىنان ال­عان­دا, قازىردىڭ وزىندە سايلاۋ وتكىزۋدى ۇسىنا وتىرىپ, ول ونسىز دا شاشىراڭقى وپپوزيتسيانىڭ قانداي دا ءبىر قارسىلىعىنان وزىنە قاۋىپ تونبەيتىندەي جاع­داي­دى تولىق جاسادى. ونىڭ سىرتىندا, «جەدەل سايلاۋ» وتكىزۋ سايلاۋالدى ناۋقان ءۇشىن تابيعي تۇردە قاجەت بولاتىن قارجى جانە ۋاقىت رە­سۋرس­تارى شىعىندارىن بارىنشا تومەندەتەدى. مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن كەي-كەيدە داعدىدان تىس شەشىمدەر قابىل­داي­تىنىنا اركەز تاڭقالاتىنمىن. سوندىقتان دا مەن, زاڭنامالىق باستاما ۇسىنىسىنىڭ قاي نۇسقامەن وتەتىنىنە قا­را­ماستان-اق, «حالىق-پارتيا-پرەزي­دەنت» ءۇشبۇرىشىندا دەموكرا­تيال­ىق جەتىستىكتەردى قورعاۋشىنىڭ  ءرولى ۇلت كوشباسشىسى – قازاق­ستان­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتا قالادى دەپ ايتقان بولاتىنمىن. (ممۋ-ءدىڭ اقپاراتتىق-ساراپتاما ورتالىعى).