ءاليحان بوكەيحانوۆ: قازاق جەرى – مال كىندىگى, ۇلت مەنشىگى

ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى بۇگىنگى تاڭدا دەنى تاريحشىلار مەن ادەبيەتتانۋشىلار تاراپىنان زەرتتەۋگە الىنىپ, ال قايراتكەردىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسىن عىلىمي تالداۋ ءىسى ءسال كەشەۋىلدەپ قالعانداي اسەر قالدىرادى. شىن مانىندە, الەكەڭ العان بازالىق ءبىلىمى تۇرعىسىنان – ەكونوميست. ول 1894 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ يمپەراتورلىق ورمان شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. تەرگەۋ ماتەريالدارىندا تىركەلگەن جەكە ءىس قاعازدارىنىڭ بىرىندە ول ماماندىعىم «وتسەنششيك» دەپ تە كورسەتەدى. زامانداستارى الەكەڭدى قازاق جەرىنىڭ, ونىڭ استى-ءۇستى تابيعي بايلىقتارىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى رەتىندە مويىنداعان. ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ەكونو­ميكالىق كوزقاراسىنىڭ قالىپ­تاسۋى, ارينە, ونىڭ ف.ا.شەر­بينا (1896-1903 جج.) جانە اكا­دەميك س.پ.شۆەتسوۆ (1903-1904 جج.) باسقارعان عىلىمي-زەرت­تەۋ ەكسپەديتسيالارىنا قا­تى­سۋىمەن بايلانىستى بولدى. باسقارۋشىسىنىڭ اتىمەن اتال­عان «ششەربينا ەكسپەديتسيا­سى» سەمەي جانە اقمولا وبلىس­تار­ىن­داعى 10 ۋەزدىڭ تابيعي ورتاسى مەن وسى وڭىردەگى جۇرتتىڭ شا­رۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەسى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە الىپ, ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى كوپ­تومدىق تۇرىندە باسپادان شىعىپ, ونىڭ 4, 6, 9 جانە 11 تومدارى ءا.ن.بوكەيحانوۆتىڭ اتسالىسۋى­مەن جارىق كوردى. كوپتومدىق ەڭ­بەكتىڭ 4-ءشى تومى, ماسەلەن, پاۆ­لودار ۋەزىنە ارنالىپ, تومدا بەرىلگەن ۋەز تۇرعىندارىنىڭ مۇن­دا كەلىپ ورنىعۋ تاريحىن, رۋ ءجا­نە اۋلەتتەر شەجىرەسىن ءاليحان بوكەيحانوۆ جازدى. سونداي-اق, ول التىباي جانە قىزىلتاۋ بولىستارى تۋرالى وچەركتەردى دايىنداۋعا قاتىسادى. ءا.بوكەيحانوۆ ءۇشىن اسىرەسە, ناتيجەلى بولعان ونىڭ اكادەميك س.پ.شۆەتسوۆ باسقارعان ءسى­بىر تەمىر جولى بويىنداعى اۋ­دان­داردى ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان زەرتتەۋ ەكسپەديتسيا­سى ەدى. بۇل ەكسپەديتسياعا قاتى­سا ءجۇ­رىپ, ول قازاق قويىنا ارنال­عان مو­نوگرافيالىق زەرتتەۋىن اياقتاي­دى. بۇل قازاق قوي شارۋاشىلىعى تۋرالى العاشقى ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى بولاتىن. قازاق قويى تۋرالى بۇدان بۇرىن دا (ماسەلەن, ا.ي.دوبرومىسلوۆ ج.ب.), كەيىن دە زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى بولعان. دە­­گەن­مەن, الە­كەڭنىڭ زەرتتەۋى قازاق قاسيەت تۇتاتىن مال تۇقى­مى تۋرالى تەرەڭدىگىمەن, نازىك تە جان-جاقتىلىعىمەن ەرەكشە­لەنەدى. ەندى ءوز رەتىمەن وسى ەڭبەك­تەرگە قىسقا بولسا دا توقتالىپ وتەيىن. سونىمەن, پاۆلودار ۋەزى حالقىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى الەكەڭ ەڭبەگىنەن بۇگىنگى بىزدەر ءۇشىن دە قىزىقتى مىناداي تاريحي دەرەكتەردى كەزدەستىرەمىز. كەرەكۋ (جەرگىلىكتى حالىق بۇل ءوڭىردى وسىلاي اتايدى) ءوڭىرى ىلگەرى زامانداردان مال شارۋاسىنا جانە ەگىنشىلىككە قولايلى, جەرى قۇنارلى, ەلگە قۇتتى مەكەن بولعان. سوندىقتان دا بۇل ءوڭىر ءۇشىن ءتۇرلى ەتنيكالىق قاۋىمدار اراسىندا ءۇزىلىسسىز كۇرەس ءجۇرىپ وتىرعان. سونداي قارۋلى قاق­تىعىستاردىڭ سوڭعىسى حVIII عاسىردا قازاقتار مەن قالماقتار اراسىندا جۇرگەندىگىن ەل ىشىندە ساقتالعان اۋىزەكى اڭگىمەلەردەن بايقاۋعا بولادى. وسى حVIII عاسىردا جوڭعار قالماقتارىن كەرەكۋ وڭىرىنەن ءبىرجولا ىعىستىرعان قازاقتىڭ ارعىن, قىپشاق جانە نايمان تايپالارى مىناداي اۋداندارعا ورنالاسادى. قىپشاقتار ۋەزدىڭ سولتۇستىك ايماعىنا ەرتىستىڭ وڭ جانە سول جاق بەتىنە, نايماندار بولسا جەكە اۋىل-اۋىل بولىپ ءتۇرلى رۋلاردىڭ اراسىنا شاشىراي ورىن تەۋىپ, ال ۋەزدىڭ قالعان بولىگىنە ارعىن تايپاسىنىڭ مەيرام, باسەنتيىن, قانجىعالى جانە سونداي-اق, ۋاق-كەرەي بۇتاقتارى قونىستانادى. ف.ا.شەربينا ەكسپەديتسياسى ماتەريالدارىنىڭ VI تومى قار­قارالى ۋەزىنە ارنالعان. وسى تومعا كىرىسپە جازعان بەلگىلى زەرت­تەۋشى-عالىم ل.ك.چەرماك بۇل تومدى ازىرلەۋ ىسىنە ءا.ءبو­كەي­حانوۆپەن بىرگە ءماجيت شوم­بالوۆ, ەرەجەپ يتباەۆ, ۋ.ابىشەۆ, د.ساتىبالدين سياق­تى قازاق زيا­لىلارىنىڭ دا اتسالىسقانىن, سو­نىمەن بىرگە, بۇل تومداعى ما­تەريال­داردى باسپاعا دايارلاۋ­دا ءالي­حان نۇر­مۇحامەد ۇلىنىڭ ەرەك­شە ۇلەسى بولعاندىعىن جازادى. ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندە وسى سياقتى تاري­حي فاكتىلەر مولىنان كەز­دە­سەدى. مىنە, بۇل باياندالعان ماع­لۇماتتار قايراتكەردىڭ ەل ءومى­رىنەن سونشالىقتى تەرەڭ حابار­دار بولعاندىعىنىڭ ايعاعى ەدى. الەكەڭنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعا­سىنىڭ سونشالىقتى بيىككە كوتە­رىلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سىرى تۋ­عان ەلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن تەرەڭ ءبىلىپ قانا قويماي, سونى­مەن بىرگە, ونى مۇقيات وي ەلەگى­نەن وتكىزگەندىگىنە بايلانىستى بول­سا كەرەك. ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى قا­زاق حال­­قىنىڭ ءداستۇرلى مال شا­رۋا­شىلىعىنىڭ ارتىقشىلىق­تارى مەن ءالسىز جاقتارىن تەرەڭ ءارى نازىك تۇسىنگەن عالىم بولدى. عالىمنىڭ بۇل رەتتەگى سۇڭ­عى­لالىعىنا ونىڭ قوي شارۋا­شىلىعىنا ارنالعان مونو­گرا­­فيالىق زەرتتەۋىنىڭ 2-ءشى تاراۋ­ى­­مەن تانىسا وتىرىپ كوز جەت­كى­زۋگە بولادى. تاراۋدا جاسال­عان تۇ­جىرىمدار سەمەي, اقمو­لا جانە تورعاي وبلىستارىنا قا­رايتىن 12 ۋەزدەگى قازاق قوجا­لىق­تارىن ستاتيستيكالىق تۇر­عىدان زەرتتەۋ ارقىلى الىنعان. الەكەڭ قازاق جەرىندەگى قوي شارۋاشىلىعىن رەسەيدىڭ مالعا باي دەگەن استراحان, تاۆريا گۋبەرنيالارىنداعى جانە دون وبلىسىنداعى جاعدايمەن سالىس­تىرادى. ماسەلەن, 1897 جىلعا تيەسىلى كورسەتكىشتەر بويىنشا: استراحان گۋبەرنياسىندا 1 ادام باسىنا شاققاندا – 2,45 باس قوي; تاۆريا گۋبەرنياسىندا – 1,80 باس قوي; دون وبلىسىندا – 1,05 باس قوي وسىرىلگەن. ف.ا. ششەربينا ەكسپەديتسيا­سىنىڭ كورسەتۋلەرى بويىنشا بۇل كورسەتكىش: سەمەي وبلىسىندا – 5,47 باس; اقمولا وبلىسىندا – 3,93 باس قويدان كەلگەن. وسى كورسەتكىشتەرگە سۇيەنە وتىرىپ الەكەڭ: قازاق دالاسى تۇرعىندارىنىڭ قاجەتىنە وسىرىلەتىن قوي سانى ەۋروپالىق رەسەيدىڭ ەڭ مالعا باي دەگەن گۋبەرنيالارىنان اناعۇرلىم اسىپ تۇسەدى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. وسى تاراۋدا الەكەڭ قازاق قويلارىنا سيپاتتاما بەرە وتىرىپ: «اق قويدى قازاق بايلارى وسىرەدى, ويتكەنى, اق قويدىڭ ءجۇ­نى­­نەن قازاقتىڭ باي كيىز ۇيىنە قاجەت اق كيىز دايارلانادى. ءبى­­راق اق قوي ايازدى قىسقا ءتوزىمدى ەمەس. ياعني ورتا جانە كەدەي قا­زاق قوجالىقتارىنا اق قوي ءوسى­رۋ ءتيىمسىز, سوندىقتان دا بۇل قو­­جا­لىق يەلەرى قويۋ ءتۇستى قوي وسىرۋگە بەيىم. قازاق قويلارى­نىڭ باسىم بولىگى بوز جانە قوڭىر بولىپ كەلەدى», – دەپ جازادى. الەكەڭ قازاق قويىنا بەرگەن سيپاتتاماسىن مىناداي ءسوز­دەرمەن اياقتايدى: قازاق قويى بۇل جانۋار تۋرالى ايتىلاتىن عايبات سوزدەرگە لايىق ەمەس. قازاق قويىنىڭ كەڭىستىكتە ءوزىن ەركىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن عاجاپ ەس-جادى بار. ماسە­لەن, جاس قوزى جاڭا جايىلىم ىزدەپ 10-15 شاقىرىم ۇزاپ, شىق­قان جەرىنە وڭاي-اق ورالادى. اككى قويلار كۇزگى جانە قىسقى جايى­لىمدارداعى قۇنارلى وتى بار جەرلەردى جاقسى ايىرا ءبى­لەدى, بۇل رەتتە مالشىلار قالىڭ قارلى قىستا قويدىڭ تاپقىر­­لى­عىنا سۇيەنىپ قاردان ارشىپ الاتىن جايىلىمداردى انىق­تايدى. الەكەڭنىڭ قازاق مالىنا بەر­­گەن مىنەزدەمەسى وسىن­داي تە­رەڭ­دىگىمەن جانە جىلى­لى­عى­­مەن ەرەكشەلەنەدى. جوعا­رى­دا اتالعان عىلىمي-زەرت­تەۋ ەكسپەديتسيا­لارىنا قاتى­نا­سۋى, سونداي-اق, عۇلاما عالىم­نىڭ كەيىنگى باي­قاۋ­لارى مەن زەرت­تەۋلەرى ونى قان­داي تۇجىرىم­دارعا جەتەلەدى؟ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداس­تۇر­لى شارۋاشىلىعىن, جەر قو­رىن پايدالانۋ جۇيەسى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ارقىلى ور­تا­لىق ۇكىمەت ورىندارىنا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان بۇل ەكس­پە­ديتسيا جۇمىستارىنا قا­تىنا­سۋ بارىسىندا ءاليحان نۇر­مۇحا­مەد ۇلى قازاق دالاسى­نا بايلانىس­تى يمپەريالىق بيلىك­تىڭ كوزدەگەن ماقساتىن بۇرىن ءوزى بايقاي بەرمەگەن جاڭا قى­رىنان تانىدى. ۇكىمەتتىڭ تاياۋ ارادا قازاق جەرىنە بايلانىستى سترا­تەگيالىق شارالاردى ىسكە اسى­رۋعا قاۋىرت دايىندىق ۇستىندە تۇرعانىنا كوزى جەتتى. سونىڭ ناقتى كورىنىسى ۇكىمەت­تىڭ قازاق كوشپەلى جانە جارتى­لاي كوشپەلى قوجالىقتارىن جاپ­پاي وتىرىقشى ءومىر سالتىنا اۋ­دارۋ ءىسىن قولعا الا باس­تاۋى ەدى. ءا.بوكەيحانوۆ قاتىناس­قان ەكى ەكس­پەديتسيانىڭ كوزدە­گەن ور­تاق ماقساتى ورتا قازاق قوجا­لىق­تارىن وتىرىقشى ومىرگە اۋ­دا­رۋعا قاجەت بولاتىن جەر نور­ماسىن انىقتاۋ بولا­تىن. قازاق قوجالىقتارىن وتىرىق­شى ءومىر­گە اۋدارۋ ءوز رەتىندە پاتشا­لىق بي­لىككە قالعان قازاق جەرىنە ىشكى گۋ­بەرنيالاردان مىڭدا­عان ورىس شا­رۋالارىن كوشىرىپ اكە­لىپ قو­نىستاندىرۋعا جول اشاتىن ەدى. رەسەي ۇكىمەتى قازاق دالاسىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىن شىعارا وتىرىپ, وسىمەن ءبىر مەزگىلدە, ياعني 1896 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان قونىس اۋدارتۋ باسقارماسىن (پە­رە­سەلەنچەسكوە ۋپراۆلەنيە) اشتى. قازاق جەرىنەن ىشكى رەسەي­دەن كەلەتىن پەرەسەلەندەر ءۇشىن التى اۋدان, ياعني تورعاي, ورال, اقمولا, سەمەي, سىرداريا جانە جە­تىسۋ پەرەسەلەن اۋداندارى بەلگى­لەندى. وسى وڭىرلەردەگى ەگىن­شى­لىككە جارامدى قۇنارلى جەر­لەر ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەندەرگە ۇلەس رەتىندە بەرى­لۋگە ءتيىس بولدى. باسقاشا ايتقاندا, XX عا­سىر­­دىڭ باسىنداعى رەسەي ۇكىمە­­تىنىڭ ەسەبى بويىنشا قازاق جەرى, بىرىنشىدەن, يمپەريانىڭ ىشكى گۋ­بەر­نيالارىنداعى جەر تاپ­شى­­لىعىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋ­­عىزاتىن قۇرال بولسا, ەكىن­شىدەن, ونىڭ باتىس مەم­لە­كەتتەرىمەن كەزەكتى تەحنولو­گيالىق تەكە­تى­رەسىندە ونەركا­سىپتىك باي شيكىزات كوزىنە اينا­لۋعا ءتيىس ەدى. ال الەمدىك كۇش­تەردىڭ ءوزارا قار­سىلاسۋ پروتسە­سى بارىسىندا يمپە­ريا قۇرامىن­داعى كىشى ەتنيكا­لىق قۇرىلىم­داردىڭ تابيعي ءمۇد­دەسى مەن مادەني قۇن­دىلىق­تارى سونشا­لىقتى جوعارى مانگە يە بولا الماي­تىندىعى و باستان بەلگىلى. قازاق ەلى, ونىڭ تابي­عي جانە ادامي الەۋەتى رەسەي­دىڭ باتىس مەملە­كەتتەرىمەن تەكەتى­رە­سىندە كۇش قورى (رەزەرۆ) مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس بولدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قا­زاق قوعامىنىڭ مۇنداي اۋىر سىننان ءوتۋ مۇمكىندىگى قانداي, ەنتەلەپ ەنىپ كەلە جاتقان كاپي­تاليزم سۇرانىستارىنا قازاق جۇرتى نەمەن جاۋاپ بەرە الادى دەگەن ساۋالدار تۋىندادى. ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىن دا قيناعان وسى ساۋالدار ەدى. ۇلى دالادا شاشىراندى ورنالاسقان ەلدىڭ الدىنان كول­دەنەڭ تارتىلعان مۇنداي كۇر­دەلى ساۋالدارعا يلانىمدى جاۋاپ تابۋ ونى ىزدەۋشىدەن ۇلكەن ىجداعاتتىلىقتى, تەوريا­لىق دايارلىقتى جانە زور جاۋاپكەر­شىلىكتى تالاپ ەتكەن ەدى. بۇعان قو­سىمشا, الەكەڭنىڭ ءوزى ايتقان­داي, ۇلتىنا قىزمەت جاسايمىن دەگەن تۇلعاعا بىلىممەن بىرگە, سونداي دارەجە-دەڭگەيدەگى مىنەز دە قاجەت ەتىلەدى. ال ءالي­حان نۇر­مۇحامەد ۇلى, جاراتۋشى وسى ەكى قاسيەتتى مولىنان بەرگەن, ەرەكشە تۇلعا ەدى. وزىنە تاريح جۇكتەگەن مۇنداي مىندەتتى ول ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە ورىنداپ شىقتى. ونىڭ تاباندى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق شىندىعىنا سۇيەنگەن جانە ەلدىڭ ورتاق ۇستانىمى بولۋعا لايىق, ستراتەگيالىق تۇرعىدان دالەلدى شەشىم ومىرگە كەلدى. ەندى وسى ۇستانىمنىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنە توقتالايىن. الەكەڭنىڭ پىكىرىنشە, مال باسىن اسىلداندىرىپ, ءتيىمدى مال شارۋاشىلىعىنا كوشۋ قازاققا دا جات ەمەس. ءا.بوكەيحانوۆ ال­­دىمەن پاتشالىق بيلىكتىڭ, كەيى­­نىرەك كەڭەستىك بيلىكتىڭ قازاق ەلىن تەز ارادا وتىرىقشى تۇر­مىسقا اۋدارۋ جوباسىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. «مال شارۋاسى تىماق ەمەس, تورە كەلە جاتىر دەپ قولعا الا قوياتىن», – دەپ جازدى ول. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق قو­جا­لىقتارىن ەشقانداي دا دايار­لىقسىز, بىرنەشە جىلدىڭ ءتوڭى­رە­گىندە وتىرىقشى تۇرمىسقا اۋدارۋ ارەكەتىن ول ۇلت ومىرىنە جاسالعان ەكسپەريمەنت رەتىندە باعا­لادى. ياعني, ەكسپەريمەنتتەر لابو­را­توريالاردا جۇرگىزىلمەك, ال ادام­دار قوعامىن ەكسپەريمەنت كەڭ­ىستىگىنە اينالدىرۋ قوعام ءۇشىن ناعىز تراگەدياعا اينا­لۋى ءاب­دەن مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتتى. ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى جانە ونىڭ سەرىكتەرى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتى ارقى­لى قازاق حالقىن پاتشا اكىمشى­لىگىنىڭ ءاربىر وتباسىنداعى ەر ادامعا 15 دەسياتينادان جەر ۇلەسىن الىپ, وتىرىقشى تۇرمىس­قا وتۋگە شاقىرعان شارالارىنا مويىنسۇنباي, قارسىلىق كورسە­تۋگە شاقىردى. بۇل رەتتە ول باشقۇرت حالقىنىڭ اۋىر ءتاجىري­بەسىنەن ساباق الۋعا ۇندەدى. ەگىنشىلىكتىڭ قىر-سىرىنان بەيحابار جۇرت اۋەلدە اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ ۇگىتىنە سەنىپ, ەر باسىنا ون بەس دەسياتينادان جەر الۋعا كەلىسىپ, سوڭىنان وتى­رىقشى تۇرمىسقا بىردەن كوندىگە الماستان, العان ۇلەسىن كورشى ورىس مۇجىعىنا قانت-شايعا ايىرباستاپ, ەڭ سوڭىندا ءوز وتانىندا جەر يەلىگى جوق بوسقىنعا اينالعان ەدى. الدىمەن پاتشالىق بيلىك تۇسىندا, سونان سوڭ كەڭەس وكى­مەتى جاعدايىندا ءاليحان نۇر­مۇ­حامەد ۇلى باستاعان قازاق زيالى­لارى بيلىكتەن قازاق جەرىنە ىشكى رەسەيدەن ورىس شارۋالارىن كو­شىرىپ اكەلىپ قونىستاندىرۋ شارالارىن توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. بۇل ىستە الاشتىق جانە كەڭەستىك ۇستانىمداعى ۇلت زيالىلارى اۋىز­بىرلىك تانىتتى, ءبىر ۇردىستەن شىعىپ وتىردى. مەتروپوليا تاراپىنان ءجۇرىپ جاتقان وتارلاۋ ساياساتى جاعدايىندا الاشتىق ۇستانىمداعى زيالىلار جەرگە جەكەمەنشىك ەنگىزۋ ساياساتىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق تانىتىپ, جەردى قاۋىمدىق مەنشىك ءتۇ­رىندە پايدالانۋ ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەۋگە كۇش سالدى. اگرارلىق سەكتوردىڭ تەز دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەكە شارۋالار ەرىكتى كووپەراتيۆ بولىپ ۇيىمداسقانى ءتيىم­دى ەكەنىن دانيا ەلىنىڭ ءتاجى­ريبەسىمەن دالەلدەپ باعىپ ەدى الە­كەڭ. حالقىنىڭ بىرەگەي ساۋات­تىلىعى نەگىزىندە بۇكىل دانياعا تاراعان كووپەراتسيا قوزعالىسى بىرلەسكەن ەڭبەك ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرىپ, ەلدى تەز ارادا بايىتۋعا نەگىز بول­دى. ارحيۆ ماتەريالدارىنا قارا­عاندا, «الاش» اۆتونومياسى قۇرىل­عانعا دەيىن تورعاي وبلى­سىنداعى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كو­ميسسارى دارەجەسىندەگى الە­كەڭ اۋىلدى كووپەراتسيالاۋدى پارمەندى تۇردە قولعا الىپ, بۇل شارا سوڭىنان قازاق-الاش اۆتونومياسىنا كىرگەن 10 وبلىس­تىڭ بارىندە دە قارقىندى جۇرگى­زىلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جەر ماسەلەسى الاش پارتيا­سى­نىڭ باعدارلاماسىندا جەكە تاراۋ رەتىندە بەرىلدى. وندا, ماسەلەن, نەگىزگى زاڭىن جاسا­عاندا جەر سىباعاسىن الدىمەن جەر­­گىلىكتى جۇرتقا بەرىلسىن, قازاق جەر سىباعاسىن وتىرعان جەر­­لەر­دەن الىپ ورنالاسقانشا قازاق جە­رىنە قونىس اۋدارۋشىلار كەل­مەسىن...», – دەگەن جولدار بار ەدى. 1914 جىلى جەلتوقسان ايىن­­دا ورىنبوردا ءاليحان بوكەي­­حانوۆ باسشىلىعىمەن وتكەن ءىى بۇكىل قازاق سەزى قازاق مەملە­­كەتتىگىن الاش فورماتى رە­تىن­دە ۇسىنعان بولاتىن. سول قۇ­رىل­تايدا ءبىراۋىزدان ۇيعارىم قا­بىلداپ: «الاش اۆتونو­مياسىنىڭ 10 وبلىسىنىڭ جەر استى-ءۇستى­نىڭ بايلىعى, جەر-سۋ, پايدالى قازبالارى ءبولىن­بەس الاش مەن­شى­گىندە», دەپ بەكى­تىلگەن بولاتىن. بۇل ۇيعارىم كەلەشەك قازاق­ستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت بولىپ قالىپ­تاسىپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ نەگىزى بولارىنا تولىق كەپىل, سەنىم ارتىلعان-دى. سول كەزەڭدەگى الاش اۆتونو­مياسى كوسەمدەرىنىڭ بىرەگەيى ا.باي­تۇرسىن ۇلى اسقان كورەگەن­دىك تانىتىپ: «حالىق ءوز زامانىنا ساي ماماندىق مەڭگەرۋى ءتيىس, ءوز جەرىنىڭ بايلىقتارىن يگىلىككە اينالدىرا الاتىنداي دارەجەگە كوتەرىلۋى ءتيىس. الدىڭعى قاتارلى تەحنيكانى يگەرۋى ءتيىس. ولاي ەتپەسەك, ءبىز باسقا ەلدىڭ وتارى بولامىز», دەپ ءبىرىنشى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى – قازىرگى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-ءدىڭ 1928 جىلعى اشىلۋىندا جار سالعان ەدى. ال ودان بۇرىنىراق (1918 ج.) ءاليحان نۇر­مۇحامەد ۇلى كەلەشەك جاس مەم­لەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ورەلى ماقساتتارى تۋرالى: «ءۇستى­مىزدەگى حح عاسىر – وركەنيەت باسە­كەلەستىگىنىڭ زامانى. بۇل ۋا­قىتتا كۇن استىنداعى ورىن ءۇشىن كۇرەسپەيتىن ءھام مادەنيەتكە تالپىنبايتىن ۇلتتىڭ تابىلۋى كادىك... قازىرگى الەمدىك سوعىستا عىلىم ۇستەمدىك الدى. كۇن­دەلىكتى ومىردە... عىلىم ايقىن­داۋشى كۇشكە اينالدى. ءبىلىم­سىز حالىق وركەنيەت قال­تارىس­تارىندا قالىپ قوياتىنىن ايتىپ جاتۋ ارتىق. ءوز مادەنيەتىن ساقتاۋ, بارلىق جاقسى نارسە­لەردى يگەرۋ جولىنداعى كۇرەسكە قا­زاقتار دا قوسىلدى... بىزگە ءبى­لىمدى, تاجىريبەلى ساياساتشىلار, جوعارى بىلىكتى ماماندار قاجەت. بىزگە فابريكالار, زاۋىتتار, شارۋاشىلىق ۇيىمدارى, كوو­پە­راتيۆتەر جانە باسقا دا كوپ ءنار­سەلەر كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ءبىلىمدى قازاقتاردى قاجەتسىنەدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا پايدا بولمايدى. وسى­نىڭ ءبارىن ومىردە جەدەل ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءجىتى جوسپارلاۋ, مامان­داردىڭ بەينەتتى ەڭبەگى, اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ قارجىسى كەرەك جانە ءىستى دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك» دەپ جازعان ەدى. بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن ەل مۇددەسىن, حالىق بولاشاعىن كوكسەگەن ۇلت كوسەمى, ۇلى قاي­راتك­ەر ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ باعدارى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ وركەنيەتتى ەلدەر ساناتىنا قۇلاش ۇرعان داۋىرىندە شەشىمىن تابۋدا دەسەك, جازا باسپاعانىمىز. وعان كەپىل بۇگىنگى تاڭدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇلت جوسپارى. بەس ينس­تي­تۋتتىق رەفورما, ولاردى ورىن­داۋداعى 100 ناقتى قادام. وسى­نىڭ نەگىزىندە تاۋەلسىز قازاق­ستان دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ناقتىلى پارمەندىلىك جاساپ, ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلى باع­دارىن جۇزەگە اسىرۋعا كەپىلدىك ەتەتىنىنە بۇگىنگى ۇرپاق تولىق سەنىمدى. امانجول قوشانوۆ, اكادەميك الماتى