«ەگەمەندى ەل بولۋدىڭ جۇگى دە جەڭىل بولمايدى. ەندىگى جەردە قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىز قالاي ەڭبەك ەتەتىنىمىزگە بايلانىستى. داۋلەتتى تۇرمىس قۇرۋدىڭ جۇمىستى جاقسى ىستەۋدەن باسقا جولى جوق...».
(ن.نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 10 جەلتوقسان كۇنگى انت بەرۋ ساتىندەگى سوزىنەن)
قانداي جۇمساق ەركiندiكتiڭ سامالى, كەۋدەلەرگە بiرلiك وتىن جاعادى. ەمiن-ەركiن ءتورت تۇلiگiڭ جايلاۋدا, بۇلاق قىردا ەمiن-ەركiن اعادى... شiركiن-اي! ەركiندiكتiڭ سامالى بەتiڭە جۇپ-جۇمساق تيەدi. ايمالاپ وتەدi. تىنىسىڭ كەڭەيiپ, كەۋدەڭدi كەرە دەم الاسىڭ. ءان سالىپ, كۇي شەرتىپ, جىر ارناعىڭ, بي بيلەگىڭ كەلەدi. اسپانعا سامعاۋدى اڭسايسىڭ. بۇل ەركiندiك سامالى (باس ارiپپەن جازىلاتىن) بiزدiڭ بەتiمiزدi قاشان جەلپiپ ەدi? بiلەم... ەسiمنەن كەتپەيدi... ءالi كۇنگە دەيiن كوز الدىمدا... 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانى بولاتىن... بۇل كۇنى الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكا سارايىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسi سەسسياسىنىڭ سالتاناتتى ءماجiلiسi ءوتتى. وندا ءبىرىنشى جەلتوقساندا بۇكىل حالىق سايلاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ دەپۋتاتتار مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى جانە ءار وبلىستان كەلگەن وكiلدەر الدىندا انت قابىلدادى. وسى تاريحي جيىنعا قاتىسۋعا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى بەينەۋ اۋداندىق «راۋان» گازەتىنىڭ قاراپايىم رەداكتورى مەنىڭ دە وبلىستاعى باق جۋرناليستەرى اتىنان شاقىرىلعانىمدى ەستiگەندە قۋانىشىمدا شەك بولماعان. ەل ءومىرىندە التىن ارىپپەن جازىلاتىن مۇنداي راسiمگە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولۋ اركiمنiڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدi. 9 جەلتوقساندا ءبىر توپ دەلەگات الماتىعا ۇشپاق بولىپ, اقتاۋ اۋەجايىندا تۇرمىز. الىپ ۇشقان كوڭiلدi كەنەت سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستاعان حابار كەلدi. الگi بiز ۇشاتىن رەيس جانارماي جوقتىقتان الماتىدان اقتاۋعا ۇشپاي قالىپتى. ماسساعان... كۇندەلiكتi قاراپايىم رەيس بولسا بiر ءجون. تاۋەلسiز قازاق ەلiنiڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتiنiڭ انتىن الۋعا بارا جاتقان بiلدەي بiر ولكەنiڭ وكiلدەرiن اكەلمەك ۇشاقتى استانادان ۇشىرماي تاستاۋدى قاي ساققا دا جۇگiرتiپ, الىپ-قاشپا اڭگiمەلەر جەلiسiنە اينالدىرۋعا بولاتىن ەدi. بۇل جەردە بiزدەردi باستاپ بارا جاتقان جەتەكشiمiز – ماڭعىستاۋ وبلىستىق كەڭەسi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەمبi ءارiپوۆ سابىرلىلىقپەن «بۇلاي بولۋى تيiس ەمەس, استاناعا ۇشۋدىڭ بار ءمۇمكiندiگiن قاراستىرامىز», دەپ كوڭىلىمىزدى جۇباتتى. حاباردى كۇتۋگە تۋرا كەلدi. قاي تاراپتان بولسا دا الماتىعا باعىت الاتىن وزگە رەيس جوق ەدى. جەتەكشiمiز وبلىستاعى اەروفلوتتى باسقاراتىن ادامدى iزدەسە تاپتىرماپتى, ءسويتiپ, الماتىنىڭ اۋەجايىنا بiر-اق شىعىپ ءمان-جايدى ءتۇسiندiرiپتi. سونىمەن ۇزىن ءسوزدiڭ قىسقاسى, سوچي-اتىراۋ-جامبىل-الماتى مارشرۋتىمەن ۇشاتىن ۇشاقتى اتىراۋ ەمەس, اقتاۋعا بۇرعىزىپتى. «قىرسىققاندا قىمىران iريدi» دەگەندەي, الگi ۇشاقتىڭ سالونىندا ءبارiمiز تۇگەل سياتىن ورىن بولماي شىعىپتى. بiزدەن ءتورت ادام قالۋى كەرەك بولدى. بۇل جەردە دە الگi جەتەكشiمiز ءمايموڭكەلەمەي, بiردەن وبلىستىڭ دا ءوز الدىنا تەرريتوريالىق-اكiمشiلiك ەكەنiن, بۇل ادامداردىڭ جاي ساپارمەن ەمەس, رەسپۋبليكا ومiرiندەگi ساياسي ءمانi زور جيىنعا كەتiپ بارا جاتقانىن, سوندىقتان دا ەشكiمنiڭ دە قالۋىنا بولمايتىنىن اۋەجاي قىزمەتكەرiنە ءتۇسiندiرiپ, ەگەر ماسەلە شەشiلمەيتiندەي جاعدايدا ءوزىن ەكيپاج كومانديرiنە جولىقتىرۋدى ءوتiندi. وسى جەردە بiزبەن بiرگە اقتاۋ قالالىق كەڭەسiنiڭ ءارى توراعاسى, ءارى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ن.باەۆ تا ۇشقالى تۇر ەدi. وكiنiشكە قاراي, ول قالا باسشىسى رەتiندە شەشiمدiلiك تانىتا المادى, ونىڭ ەسەسiنە «اەروپورتتىڭ ءوز زاڭى بار, ولارعا اكiمشiلiك جۇرگiزە المايمىن» دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. ەگەر, ولاي بولعان جاعدايدا قالۋى ءتيىس ءتورت ادامنىڭ ءبىرى مەن بولاتىنىم ءسوزسىز ەدى, سەبەبى, لاۋازىمى ەڭ كىشىسى مەنمىن جانە ءبىر كىتاپحاناشى بولاتىن. نە كەرەك, دۇيسەمبى اعانىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا ءبارiمiز دە الگi ۇشاققا سىيىپ كەتتiك. جوعارعى كەڭەستiڭ سالتاناتتى ءماجiلiسi ءتۇس قايتا, ساعات 15.00-دە رەسپۋبليكا سارايىندا وتەدi ەكەن. «قازاقستان» قوناقۇيiنiڭ ءدال جانىندا. بۇرىنعى «قازاقستان» مەيرامحاناسىن كورەيالىقتار جالعا الىپتى. كورەيلەردiڭ ۇلتتىق تاعامدارى عانا دايارلانادى ەكەن. بiز ارنايى تالون بويىنشا وسى مەيرامحانادان تاماقتاناتىن بولدىق. يiلiپ-بۇگiلiپ تۇرعان داياشى جاس قىزدار مەن جiگiتتەر. كەلۋشiلەرگە قىزمەت ەتۋدiڭ ادام تاڭعالارلىق ۇلگiسi بار. ءارi تاماعى دا ءدامدi بولىپ كورiندi. بۇل بولاشاقتا قازاقستانعا اكەلىنبەك ينۆەستيتسيانىڭ العاشقى قارلىعاشى ىسپەتتى ەدى... سالتاناتتى ءماجiلiستiڭ دە مەزگiلi جاقىندادى. اتاقتى سارايعا ادامدار لەگi اعىلۋدا. ساراي الدىندا ۇلى ابايدىڭ الىپ ەسكەرتكiشi تۇر. جانىندا توپ-توبىمەن سۋرەتكە تۇسۋشiلەر. بiز دە سۋرەتكە تۇستiك. اباي اتانىڭ ەسكەرتكiشi جانىنا توقتاعان ماشينا iشiنەن بiر توپ ادام اق سارىباس قوشقاردى ءتۇسiرiپ جاتتى. «اناۋ – پرەزيدەنت انت بەرiپ جاتقان كەزدە قۇداي جولىنا شالىناتىن قۇرباندىق», دەدi الدەكiم. جوعارعى كەڭەستiڭ سالتاناتتى سەسسياسى دا اشىلدى. ۋھ, بۇل كۇنگە دە جەتتiك-اۋ. كەيiن وسى ءماجiلiستەن بەرگەن رەپورتاجىندا «ەگەمەن قازاقستان» بىلاي دەپ جازدى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسiنiڭ بۇل ءماجiلiسiن كورگەن دە ارماندا, كورمەگەن دە ارماندا. بۇل كۇنگە جەتكەن دە بار, جەتپەگەن دە بار. اق كيiزگە وتىرعىزىپ, حان كوتەرۋ حالقىمىزدىڭ ساناسىندا قالعانمەن, كوزدەن بۇل-بۇل ۇشىپ ەدi. مiنە, وشكەنiمiز جاندى, ولگەنiمiز تiرiلدi. قازاقستاننىڭ جارقىن كۇنiن ارمانداپ وتكەن, سول ءۇشiن كۇرەسكەن مىڭ-مىڭداعان ايتۋلى ازاماتتاردىڭ, جۇزدەگەن قايراتكەرلەردiڭ كوكەيiندەگiسi ورىندالدى». توراعالىق ەتۋشi پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءوزiنiڭ قۇرمەتتi ورنىنا وتىرۋعا شاقىردى. بۇكiل زال تiك تۇرىپ, قول سوعىپ قارسى الدى. پرەزيدەنت رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا جانە ەگەمەندiك تۋرالى دەكلاراتسياعا قولىن قويىپ تۇرىپ, حالىق الدىندا سالتاناتتى تۇردە انت بەردi. پرەزيدەنت ءوز ورنىنا بارىپ, ساحنا اشىلىپ, وركەستر رەسپۋبليكا گيمنiن ورىندادى. بۇل ءوز گيمنiمiزدiڭ دەربەس تۇڭعىش وينالۋى ەدى, بۇرىن ەڭ الدىمەن كسرو گيمنi وينالاتىن. وركەستر گيمن ويناپ بولعان سوڭ, تورعىن ساحنا جايمەن ىسىرىلىپ, جابىلىپ كەلە جاتتى. ساحنا اۋەلi جوعارىدا iلۋلi تۇرعان رەسپۋبليكا تۋىن قاقتى. ءارينە, بۇل ەشكiم كۇتپەگەن وقىس, كەلەڭسiزدەۋ وقيعا. تۋ وتىرعان پرەزيدەنتتiڭ ۇستiنە قاراي قيسايىپ قۇلاپ كەلە جاتتى. وسى ساتتە نۇر-اعا اسا سەرگەك, شاپشاڭدىقپەن تۋدى قۇلاتپاي ۇستاپ قالىپ, ءوز تۇعىرىنا تۇزەتiپ قويدى. ءسويتiپ, تۋ قۇلاماي قالدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتi ءوزiنiڭ 11 جەلتوقسان كۇنگi №284 سانىندا وسى كورiنiستi بىلاي تۇجىرىمدادى: «ەل ومiرiندە توسىن وقيعالار بولىپ جاتاتىنى سياقتى, بۇل جيىندا دا كۇتپەگەن وقيعا بولدى. رەسپۋبليكا گيمنi ويناعاننان كەيiن, ساحنا جابىلا بەرگەندە, شىمىلدىق قازاقستان تۋىن قاعىپ, تۋ قيسايا بەردi. بiراق قازاقستان تۋى قۇلامادى. ونى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇلاتپاي ۇستاپ قالدى. العاشقىدا «ويپىرماي» دەگiزگەن وسى وقىس ساتتەن بiز ۇلكەن نىشان بايقادىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەشقاشان دا, ەشقانداي ساتتە دە قازاقستان تۋىن قيسايتپايتىنىنا كامiل سەندiك». ءيا, سالتاناتتى ماجiلiسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارiنiڭ دە كوكەيiندە «تۋدى قۇلاتپاي ۇستاپ قالدى, نۇرسۇلتان ەشۋاقىتتا دا قازاق تۋىن قيسايتپايدى, قازاق ەلi ءوسiپ-وركەندەپ, تاريح ساحناسىندا ءوزiنiڭ ەلەۋلi ورنىن الۋى تيiس», دەگەن وي-پiكiر, بەرiك سەنiم كەتتi. سالتاناتتا العاشقى قۇتتىقتاۋ ءسوزدى جازۋشى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ۇلت ساياساتى, مادەنيەتتى جانە ءتىلدى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءابىش كەكىلباەۆ الىپ: «...ويداعىمىز بولدى. ورتامىز تولدى. توبەدەگى كەلدى. تورەلەسكەندە دە رەنجيتىن رەتىمىز جوق. تەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي. اق جولدىڭ الدىندامىز. ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندەمىز... ءبىز شىن مانىندە ءوز تاريحىمىزدىڭ جۇلدىزدى ءساتىن باستان كەشىپ وتىرمىز...», دەپ تەبىرەنگەن. ساحناعا شىققان ءبىر توپ اقساقالدار – توقساننان اسقان حالىق اقىنى شاكىر ابەنوۆ پرەزيدەنتكە ولەڭمەن اق باتاسىن بەرگەن... حالىق جازۋشىلارى د.سنەگين, ح.ەرعاليەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى ق.قوجامياروۆ, ت.ب. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا زەرلى شاپان جاۋىپ, باسىنا كيەتىن تىماق پەن بەلىنە بۋاتىن كەمەر بەلدىكتى تابىس ەتتى. وسى تۇستا ءبىر ايتا كەتەر جاي – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۇڭعىش انت بەرۋ ساتىندەگى يىعىنا قازاقى ءداستۇر بويىنشا تۇڭعىش جابىلعان شاپاندى ارنايى تىككەن ماڭعىستاۋلىق تىگىنشى تايجان دوسانوۆ بولاتىن. قازىر الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇرعان بۇل شاپاننىڭ اتى «تاۋتەكە». «...نۇرسۇلتان, ەل سىيلاسىن ەسىمىڭدى, ءبىر ايتقىن جالتاقتاۋسىز شەشىمىڭدى. حالىق ءۇشىن قابىرعاڭدى قايىستىر دا, بولا بەر پاراساتتى, كەشىرىمدى. حالقىڭنان التىن الما, العىسىن ال, تىلەگى بارشا جۇرتتىڭ وسى كۇنگى...», دەگەن ابىز اقىننىڭ سول باتاسى قابىل بولىپ, اينا-قاتەسىز كەلگەن... ەگەر العا اتتاپ كەتىپ, بۇگىنىمىزدى ايتار بولساق, سيمۆولىن بارىس ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان الەمدەگى ەڭسەلى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الىپ, ەندى وتىز ەلدىڭ ورتاسىنان كورىنۋگە ۇمتىلۋدا. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە حالقىنا ارناپ بىلاي دەگەنى ءالى ەسىمىزدە: «...الدىمىزدا قيىن-قىستاۋ كۇندەر, بيىك بەلدەر, ايبىندى مىندەتتەر تۇر. ونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بىرلىك, ىنتىماق كەرەك. ءتىلى بولەك بولسا دا تىلەگى ءبىر, ءۇمىتى ءبىر, ءتىل تابىسىپ ەجەلدەن كەلە جاتقان ىرگەلەس ەلدەرمەن تاتۋلىق كەرەك... », دەي كەلىپ: «ەگەمەن ەل بولۋدىڭ جۇگى دە جەڭىل بولمايدى. ەندىگى جەردە قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىز قالاي ەڭبەك ەتەتىنىمىزگە بايلانىستى. داۋلەتتى تۇرمىس قۇرۋدىڭ جۇمىستى جاقسى ىستەۋدەن باسقا جولى جوق...», دەپ بۇكىل قازاقستاندىقتاردى ادال ەڭبەك ەتۋگە شاقىرعان. ءيا, قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ساعاتى سوقتى. «ءوز ەركiمەن وزگەگە بودان بولعان ەلدەن اسقان سورلى جوق», دەگەن ەكەن سەنەكا عۇلاما. ءدال ايتقان. ال بiز 70 جىل بويى رەسەيگە ءوز ەركiمiزبەن قوسىلدىق, بودان بولدىق, راحاتقا جەتتiك دەپ بوركiمiزدi اسپانعا اتىپ, ماقتانىپ كەلدiك ەمەس پە؟ ەندi وسى سورلىلىقتان ارىلاتىن, ءوز بەتiمiزبەن كۇن كەشەتiن مەزگiل جەتتi. مەيلi, مەملەكەتiمiزدiڭ قاز باسقان كەزەڭi بولسىن, بiر ءسۇرiنiپ, بiر تۇرارمىز, بiراق ۋاقىت تورەشi ەر جەتكiزەدi عوي. مەيلi, بۇل كەزەڭ اتىپ كەلە جاتقان تاڭىمىزدىڭ راۋانى بولسىن, شىعىپ كەلە جاتقان كۇن ءبارiبiر تاڭ اتىرىپ, ساسكەسiن, شاڭقاي ءتۇسiن العا توسادى ەمەس پە؟ دەمەك, بiز – بولاشاعى بار حالىقپىز. ەتنوستار تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پىكىرىن كەلتىرە وتىرىپ, دارىندى اقىن دوسىم كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ: «ءار حالىقتىڭ تاريح ساحناسىنا شىعاتىن ءوز كەزەڭi بولادى, مىڭ جىلدىق مەرزiم iشiندە الگi حالىق ەڭ شارىقتاۋ بيiگiنە شىعىپ, قايتادان قۇلدىراپ, وزiنەن تومەندەگi حالىقتار قاتارىنا تۇسەدi دە, ەكiنشi بiرi بيiككە كوتەرiلەدi. قازاقتىڭ بولاشاعى الدا, ويتكەنi, بiزدiڭ مەملەكەتiمiزگە – 500-اق جىل, ال الدا ءالi 500 جىلدىق جول جاتىر عوي», دەيتiن. سول كۇنi داۋiرلەۋ جولىنا باستار كورەگەن كوسەمiمiزدi بiز تاعىنا وتىرعىزىپ قايتقانبىز. توقسانداعى ابىز اقىننىڭ اق باتاسى قابىل بولىپ, ۇلى دالا ەلى بۇكىل الەمدى وزىنە قاراتتى. كۇنى كەشە بۇۇ مىنبەرىنەن قازاق ءتىلى ساڭق ەتىپ, ادامزات بولاشاعىنا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى باتىل كوتەردى. ماڭگىلىكتىڭ كوكجيەگىنە بەت العان كەرۋەن كەتiپ بارادى. ول – قازاقستان اتتى تالاي ازاپ پەن توزاقتى باستان كەشiرگەن كونبiس حالىقتىڭ, سول ازاپ پەن توزاققا مويىماعان, رۋحىن اركەز بيiك ۇستاعان حالىقتىڭ كوش-كەرۋەنi. وتكەن مىڭجىلدىق, بiزگە نە بەردi? تالاي قىنجىلدىق, تالاي كوگەردiك. قازاقتىڭ جەل ەسiپ ايدارى, باتىرى, باعىلانى, بيلەرi, بايلارى. تۋ ۇستاپ جادىراپ, ءسۇت بەتi قايماعى, ۇلى دالانى ەركiن جايلادى. «سۇيەم دەپ سۇلۋ قىز, Iشەم دەپ قىمىز». (بiلەمiز بۇلاردىڭ قىزىقتى بۋىن بiز), جەلiگە ق ۇلىن بايلادى. ۇل تۋسا كەلiنi, كوكپار ساپ تويلادى, قايتادان جەلبiرەپ كوك ءبورi بايراعى. ءسويتiپ, بiز ءار جاقتان جيىلىپ, ورتادا بiر كولگە بۇلاق بوپ قۇيىلىپ. اقبوز ات شالىنىپ, اق كيiز ورانىپ, اللاعا سىيىنىپ, ۇلت بولىپ ۇيىدىق. اي تۇردى توبەدە كۇلiمدەپ قيىلىپ. سونان سوڭ... بiز تالاي ءسونiپ قالا جازدادىق, بiراق... قايتا مازدادىق. وزگەگە بودان بوپ كونiپ قالا جازدادىق, بiراق... ۇمiتتەن كوز جازبادىق. جۇلقىستىق, قىرقىستىق, قاستاستىق, دوستاستىق, تالاستىق, جاراستىق. قول سوزىپ عاسىردان عاسىرعا ايتەۋiر ءارi استىق. ءسويتiپ, وتكەن مىڭ جىلدىڭ جارتىسى, بiز ءۇشiن ءومiر مەن ءولiم تارتىسى بولىپتى. مەن سونى ۇقتىم. سوڭىندا تولىستىم, تولىقتىم, بۇعاۋدان بوسانىپ, قايتا جاسارىپ, باقپەن, باقىتپەن جولىقتىم. مiنە, ەندi ءۇشiنشi مىڭجىلدىق كەلiپ تۇر. توگەم دەپ قازاققا كورiك-نۇر. ەي, اللا! قادىر ءتۇن وزiڭنەن تiلەرiم: كەلiندەر قۇرساعىن بوس قىلماي, بارىستىڭ ەتiنە جەرiك قىل. بولادى بۇل عاسىر, ەندi ورلەۋ, وركەندەۋ, ءومiردi كوركەمدەۋ. اتانىپ الاشتىڭ ارىسى – ازيا بارىسى. قازاعىم گۇلدەيدi, گۇرلەيدi ەرتەڭدەر... ايتۋار وتەگەنوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى اقتاۋ
