«التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى رەسەيدىڭ قوساعاش اۋدانىندا
17 ماۋسىم كۇنى ەرتەمەن سەمەي قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىسقا بەت الىپ, قاراعايلى ورماندى القاپتى كەسىپ ءوتىپ, «اۋىل» كەدەن بەكەتىنە جەتتىك. ول جەردە قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنان قاجەتتى كەدەندىك باقىلاۋدان وتكەننەن كەيىن, ءتۇس الەتىندە التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسىنا اتباسىن تىرەدىك. ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, رەسەيدە التايعا قاتىستى ەكى سۋبەكت بار. ونىڭ ءبىرى التاي رەسپۋبليكاسى, ەكىنشىسى التاي ولكەسى دەپ اتالادى.
التاي ولكەسى ءسىبىر فەدەرالدىق وكرۋگىنە كىرەدى. 1937 جىلى 28 قىركۇيەكتە قۇرىلعان. اكىمشىلىك ورتالىعى – بارناۋل قالاسى. ءبىزدىڭ شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. وسى ولكەنى ەرتە ورتا عاسىردا بارىن, شىرىن, ارعىن, قىپشاق قاتارلى تايپالار مەكەندەگەنى كوپتەگەن دەرەكتەردەن بەلگىلى. ولاردى ءبىز قىرىم مەن قاپ تاۋىنان دا, ءتىپتى, ءوزىمىزدىڭ وراز مۇحاممەت سۇلتان بيلەگەن قاسىم حاندىعىنىڭ ىرگە-تاسىنان دا كورەمىز. سولاردىڭ ءبىرى – بارىندار مەكەندەگەن جەر باياعىدان «بارىن اۋىلى» دەپ اتالسا كەرەك.
بارناۋل قالاسىنان تۇستىك ءىشىپ, وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي وب وزەنىن بويلاي ءجۇرىپ وتىرىپ, بيسك قالاسىنا جەتتىك. وسى تۇستا التايدان شىققان ەكى ۇلكەن ارتەريا −بيە وزەنى مەن كاتۋن وزەنى ءبىر-بىرىمەن قوسىلىپ, وب وزەنىن قۇرايدى ەكەن. ال وب وزەنى رەسەيدىڭ ىشكى ايماعىنا قاراي سۇعىنىپ بارىپ ءبىزدىڭ ەرتىسپەن قوسىلىپ كەتەتىنى تاعى بار. وسىناۋ ۇلى داريالار باستاۋ الاتىن التاي تاۋى شىنىمەن دە ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەسىگى دەۋگە ابدەن لايىق. بيە مەن كاتۋن وزەندەرىنىڭ سالالارىن قۇرايتىن تاۋلى التاي مەن التاي ولكەسى ءبىزدى ءوزىنىڭ جاپ-جاسىل جازيراسىمەن باۋراپ الدى. جەرى تۇگەل دەرلىك قارا توپىراقتى, ىلعالدى, ءارى ورمان-توعايلى وسىناۋ ولكە شارۋاشىلىققا وتە قولايلى ەكەن. اۋىلدار مەن قالا, قالاشىقتاردىڭ تۇرعىندارى قارا توپىراقتى باۋ-باقشالارىن باپتاپ, جايباراقات ءومىر ءسۇرىپ جاتىپتى. جول-جونەكەي كۇن ەڭكەيىپ قالعاندا سروستكي اۋىلىنا ايالداپ, وسىنداعى ۆاسيلي شۋكشيننىڭ مۇراجايىنا دا كىرىپ شىقتىق. مۇندا ايگىلى جازۋشىنىڭ التايعا ارنالعان كوپتەگەن شىعارمالارى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن.
مۇراجايدان جايىراق اتتانعان ءبىز التاي ولكەسى التاي اۋدانىنىڭ كاتۋن اۋىلىنا قوناعا كەلدىك. كەشكىسىن سام جامىراعاندا بۋىرقانا اققان قاسيەتتى كاتۋن وزەنىن جاعالاي كەلىپ, كوپىردەن ءوتىپ, جوتا باسىنداعى «اي» قوناقۇيىنە ورنالاستىق. بۇل تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى تاۋلى التاي قالاسىنا ءتيىپ تۇرعان جەر ەكەن. ءبىر قىزىعى, تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى مەن التاي ولكەسىنىڭ اراسىن كاتۋن وزەنى عانا ءبولىپ, ءبىز وزەننىڭ التاي ولكەسى جاعىنداعى تۋريستىك بازادا قوناقتاپپىز. وزەننىڭ ارعى جاعى تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى. ورماندى التايدىڭ يت تۇمسىعى ءوتپەيتىن جىنىستارىن بۇركەنگەن جون تاۋلارى دا وسى تۇستان باستالادى ەكەن. تاۋلى التايعا كەلسەك, بۇگىندە ول رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىم. وندا التايلىقتار (تەلەڭگىتتەر), ورىستار, قازاقتار, ۋكرايندار مەن نەمىستەر تۇرادى. ورتالىعى – تاۋلى التاي قالاسى. رەسپۋبليكا سولتۇستىك-باتىستا التاي ولكەسىمەن, وڭتۇستىك-باتىستا – قازاقستانمەن, وڭتۇستىكتە – قىتاي جانە موڭعوليامەن, شىعىستا – تىۆا جانە حاكاسيا رەسپۋبليكالارىمەن, سولتۇستىك-شىعىستا كەمەروۆ وبلىسىمەن شەكارالاسادى.
ەرتەمەن ءبىزدىڭ اۆتوكەرۋەن «اي» كوپىرى ارقىلى كاتۋن وزەنىنەن قايتا ءوتىپ, تاۋلى-التاي قالاسىنا قۇلادىق. قالا التاي تاۋىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ءمۇيىسىندەگى الاسا تاۋلى ورماندى ادىرلار مەن ۇلال-ۇشكي مەن مايما وزەندەرىنىڭ ءوزارا قوسىلىپ, قاتۋن وزەنىنە قۇياتىن ساعاسىنا ورنالاسقان. 2014 جىلعى مالىمەت بويىنشا قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 64,4 مىڭ بولىپ, بۇگىندە ۇدايى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالۋدا. ورىستار قالا تۇرعىندارىنىڭ 60%-ىن，التايلىقتار تۇرعىلىقتى تۇرعىن بولا تۇرا 30-35 %-ىن, ال قازاقتار 5% -دى قۇرايدى ەكەن. وسىندا ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيانى تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارى كۇتىپ الدى. اڭگىمە بارىسىندا تاراپتار مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى تەرەڭدەتىپ, التايتانۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن بىرلەسە جۇرگىزۋ, التايدىڭ تۇركى-موڭعول حالىقتارى تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن دۇنيەجۇزىنە ناسيحاتتاۋ بويىنشا پىكىر الماستى. قالاداعى «ەل مۋزەيى» تاۋلى التاي حالىقتارىنىڭ, اسىرەسە, وسىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىنگى تاريحى مەن مادەنيەتىنەن سىر شەرتەدى. وندا قولا, تەمىر ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنەن باستاپ, عۇن, تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءجادىگەرلەرى, رەسەيدىڭ قىتايمەن شەكاراسىنداعى بيىك تاۋلى القاپتان تابىلعان ۇكەك حانشايىمىنىڭ مۋميالانعان مۇردەسى ساقتالعان.
تۇسكە قاراي ءبىزدىڭ اۆتوكەرۋەن تەپ-تەگىس ءشۇي تراسساسىمەن التاي تاۋىنىڭ ەن قويناۋلارىنا قاراي سۇڭگىپ كەتتى. 1935 جىلدان باستاپ نەشە مارتە جوندەۋدەن وتكەن ءشۇي تراسساسى تاۋلى التاي مەن بارناۋل, ءنوۆوسىبىر قالالارىن موڭعوليامەن تۇتاستىراتىن بىردەن-ءبىر حالىقارالىق قاتىناس ءدالىزى بولىپ كەلەدى. ونى جاساپ شىعۋ ءۇشىن دە قانشاما كۇش-قۋات كەتكەنى كورىنىپ تۇر. تاۋلى, ورماندى, وزەن-سۋلى القاپقا قىزىعا كوز سالىپ كەلە جاتىپ, اللا تاعالانىڭ ءوز كەزىندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۋىسىنا وسىنشاما باي ولكەنى قالاي سىيلاي سالعانىنا قايران قالاسىڭ. سىيلاي سالدى دەگەن ايتارعا عانا. XVI عاسىردان باستاپ باس كوتەرگەن رەسەي يمپەرياسى ءسىبىر حالىقتارىن ىعىستىرا, شىعىسقا قاراي جىلجي كەڭەيىپ وتىردى. ايتپەسە, بۇل ولكە التايلىق ارەالعا كەڭ تاراعان تۇركى حالىقتارىنىڭ مەكەنى بولعان.
2010 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك ساناق ناتيجەسى بويىنشا اتالعان ەلدە 647 مىڭ 732 قازاق تۇرعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە 13 مىڭعا جۋىق قانداسىمىز التاي رەسپۋبليكاسىن, 8 مىڭ قانداسىمىز التاي ولكەسىن مەكەندەگەن. جيىنى – 20 مىڭنان استام قازاق. جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى تاريحي اتاقونىستارىندا وتىر دەۋگە بولادى.
تاۋلى التاي قالاسىنان قاتۋن وزەنىن بويلاپ 200 شاقىرىمداي جۇرگەننەن كەيىن وڭعۇداي ەلدى مەكەنىنە جاقىنداپ كەلىپ, ورمان اراسىندا تۇستەندىك. سۋ جاعاسىندا قازان اسىپ, تاماق ءپىسىرىپ, ءتۇتىن ءيىسىنە جىرعاپ قالدىق. بالالىق شاقتا ۇلكەندەردىڭ كوشىپ كەلە جاتىپ دالادا دامىلداپ, كولىك بەلىن كوتەرەتىن كەزدەرى ەسىمىزگە ءتۇستى. التايدىڭ نايزاعايلى جاڭبىرى توبەمىزگە تاياپ كەلگەنشە, ءبىز دە تاماقتانىپ ۇلگەرىپ اتقا قوندىق.
الدىمىزدا – قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان قوساعاش اۋدانى. بۇل اتاۋ «قاتار وسكەن ەكى اعاش», «جۇپ اعاش» دەگەن ۇعىمعا بايلانىستى شىقسا كەرەك. جەر اتىنىڭ وسى ماعىناسىن 1979 جىلى و.ت.مولچانوۆا ءوزىنىڭ «تاۋلى التايدىڭ توپونوميكالىق سوزدىگىندە» ۆ.ل.پوپوۆتىڭ جولجازباسىنا سۇيەنىپ, ناقتىلاپ كورسەتەدى. دەگەنمەن, ونىڭ باسقا دا ماعىناسى بار دەۋشىلەر تابىلادى. سەبەبى, التاي رەسپۋبليكاسى اۋماعىنا كىرەتىن ورماندى التايدان ارى اسىپ, موڭعوليا جەرىنە, تاۋلى التايعا قاراي جۇرگەن سايىن ورمان ازايىپ, قوساعاش اۋدانىنا كىرگەندە ساپ تىيىلادى. سوندىقتان, جولاۋشىلاردىڭ ەندى ارى قاراي اعاش جوق, «قوش بول, اعاش», «قوش, اعاش» دەگەن سوزىنە بايلانىستى جەر اتاۋى قالىپتاسقان دەسەدى.
كاتۋن وزەنىنىڭ بويىمەن كەلىپ, ونىڭ ءبىر سالاسى بولىپ تابىلاتىن ءشۇي وزەنىن ورلەپ 180 كم ءجۇرگەننەن كەيىن كوپتەن ارمانداعان سول قوساعاش اۋدانىنا دا كەلىپ قالدىق. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1 800 مەتر بيىكتە ورنالاسقان اۋدان ورتالىعىنا كىرە بەرىستە اكىم اۋەلحان جاتقانباەۆ ءوزىنىڭ سەرىكتەرىمەن ءدام-تۇزىن الا شىعىپ كۇتىپ تۇر ەكەن. ەمەن-جارقىن قاۋىشىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن, ول ءبىزدى ورتالىقتاعى «راسۋل» قوناقۇيىنە اكەلىپ ءتۇسىردى. ءبارى دە ويداعىداي. اسىرەسە, استانادان شىققالى مەنىمەن ءبىر ماشينادا كەلە جاتقان وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباەۆتىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى ەدى. اعامىز ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا ەداۋىر جاڭارىپ, ءوسىپ قالعانىنا ءماز.
اۋدانداعى ەكونوميكالىق ءوسىم تۋرالى كەشكى باسقوسۋدا اۋدان اكىمى ءا.جاتقانباەۆ جان-جاقتى ايتىپ ءوتتى. بۇرىندارى اۋدان نەگىزىنەن تەك مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىسسا, بۇگىندە ءوزىنىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ كەلەدى ەكەن. اۋداندا قوناقۇيلەر مەن جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىنىڭ سانى ارتىپ, قوسىمشا كاسىپ تۇرلەرى كوبەيىپتى. ونىڭ ۇستىنە, اۋدان تابيعاتى قاتال شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ ەڭبەك اقىسى سولتۇستىك ءسىبىر ايماعىمەن تەڭەستىرىلىپ, جالاقىعا 90% ۇستەمە قوسىلاتىن بولىپتى. ءبىز اۋدان قالاشىعىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىندا 2014 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين تەلەكوپىر ارقىلى تۇساۋىن كەسكەن بالاحان كۇن ەنەرگيا ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءبۇگىندە تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, اۋداندى عانا ەمەس كورشى ۇلاعان, وڭعۇداي اۋداندارىن دا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ءارى ارتىق ەنەرگيانى ساۋدالاۋدان تۇسكەن قارجى قوساعاش اۋدانىنىڭ بيۋدجەتىنە قوماقتى پايدا اكەلىپ وتىرعانىنا كۋا بولدىق.
باسقوسۋدا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ە.سىدىقوۆ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 20 جىلدىعىنا, سونداي-اق, ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارنالعان بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ماقسات-ءمىندەتتەرىنە جان-جاقتى توقتالا كەلىپ, ساپاردىڭ باستى ميسسياسىنىڭ ءبىرى الىستا جاتقان اعايىنعا تاريحي وتاننىڭ سالەمىن, ىقىلاسىن جەتكىزۋ, ءارى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اۋدان اكىمىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ سىي-كادەلىك نۇسقاسىن جانە كوپتەگەن كىتاپتاردى, سەمەي ستۋدەنتتەرىنىڭ قوساعاش جاستارىنا جازعان ۇندەۋ حاتىن تابىستادى.
بۇگىندە قوساعاش اۋدانى مەن موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعى, قىتايدىڭ التاي ايماقتارى ءبىر-بىرىمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, قوساعاشتاعى قانداستار قازاق تىلىندەگى راديو, تەلەديدار حابارلارىن تىكەلەي تىڭداپ, كورە الاتىن جاعدايعا جەتىپتى. تۇرعىنداردىڭ كوبى قازاقستاننىڭ «وتاۋ-تۆ» قۇرىلعىسىن ورناتىپ العان. بۇل ءوز كەزەگىندە ولاردىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىسىن كۇشەيتىپ, ءتىل, ءدىن, سالت-ءداستۇرىن جوعالتپاي, جاڭعىرتىپ, بايىتىپ وتىرۋلارىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى. قوساعاشتا قازاق تىلىندە «ءشۇيدىڭ نۇرى» اتتى گازەت شىعادى. ءبىر قۋانارلىعى, التاي رەسپۋبليكاسى مەن التاي ولكەسى قازاقتارىنىڭ ءتىل, ءدىن, سالت-ءداستۇردى ساقتاۋى, 96%-نىڭ يسلام ءدىنىن ۇستانۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازاقتار شوعىرلى وتىراتىن اۋىلداردىڭ كوبىندە مەشىت بار. سوعان قاراماستان, قانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگىن, ءاسىرەسە, ۇلكەندەردى انا ءتىلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى قاتتى الاڭداتاتىن كورىنەدى. جالپى, رەسەيگە قاراستى التايداعى قازاقتاردىڭ 90%-ى وتباسىندا, باسقا دا ءوزارا قاتىناستا قازاق ءتىلىن قولدانادى. ەندى ولاردىڭ ۇرپاعى انا تىلدەرىن ۇمىتپاۋى ءۇشىن قازاقستان ءوز تاراپىنان مادەنيەت, ءباسپاسوز, وقۋ قۇرالدارى بويىنشا قولداۋلاردى كوبەيتە تۇسسە, دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. بىراق, اۋداندا قازاق ءتىلىنىڭ ءمارتەبەسى جوعارى ەكەنى بايقالادى. ماسەلەن, جاڭااۋىل مەن توبەلەر تولىق قازاق اۋىلدارى بولسا, اۋدان ورتالىعى قوساعاش تۇرعىندارىنىڭ 70%-ى قازاقتار.
ەل-جۇرتپەن بولعان كەزدەسۋدەن تۇيگەنىمىز, وسىنداعى قازاقتاردىڭ ءوز انا ءتىلى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋدا اتا-بابالارىمىز مىڭ جىلدان استام ۇستانىپ كەلە جاتقان يسلام ءدىنى ايرىقشا ءرول اتقارعان. سوڭعى جىلدارى وتباسىن قۇرعان جاستاردىڭ شاريعات جولىمەن نەكەسىن قيۋ جانە دۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە ازان شاقىرىپ ات قويۋ ءداستۇرى قايتا جاندانا باستاپتى. جاستار قازىر كوبىنە-كوپ ءوز بالالارىنا مۇسىلمانشا ەسىمدەردى قويادى ەكەن.
ءبىزدىڭ قانىققان مالىمەتىمىز بويىنشا, بۇگىندە تاۋلى التاي وڭىرىندە جالپى 8 مەشىت بولسا, قوساعاش, جاڭااۋىل, توبەلەر, قوشانتى, جازوتىر اۋىلدارىندا سونىڭ 5-ءى جانە 1 نامازحانا جۇمىس ىستەيدى. قازىر مەشىتكە جاستار كوپ بارادى. جۇما نامازدا قوساعاشتا 200-دەن استام, ال وزگە اۋىلداردا 50 شاقتى ادام جينالادى ەكەن. جالپى, بۇل وڭىردە ءدىني سەنىم جاعىنان مۇسىلمان مەن حريستيان ءدىندەرىنەن بولەك يەگوۆا كۋاگەرلەرى مەن تاڭىرشىلدىكتى ۇستاناتىن التايلىقتار ءومىر سۇرەدى. جول بويىنان ءۇيىلگەن تاستاردى جانە جىرتىلعان ماتا بايلانعان اعاشتاردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل التايلىقتارعا جانە جالپى ءتۇركى-موڭعول حالىقتارىنا ورتاق سالت-عۇرىپتىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى.
كوشى-قون جايىنا كەلسەك, قانداستاردىڭ كوبى ءوز اتامەكەندەرىندە وتىرا بەرگەندى قالايتىنى بايقالادى. تاريحي وتانعا ورالۋ بۇگىندە اركىمنىڭ ءوز قۇقى. دەگەنمەن, وسى ارادا ءبىر قايشىلىقتى ۇعىمنىڭ شەكەسى قىلاڭ بەرەدى. قوساعاش قازاقتارى ەشقاشان بوگدە ەلدىڭ جەرىندە وتىرمىز دەپ قىسىلىپ-قىمتىرىلمايدى. كەرىسىنشە, بۇل دا ءوز جەرىمىز, اتا-بابامىزدىڭ قارا قونىسى دەيدى. ولاردىڭ تەك 20%-ى عانا قازاقستانعا قونىس اۋدارۋدى جوسپارلايتىن كورىنەدى. سوندىقتان, كوشكەندەرىن قۇشاق جايا قابىلداپ, كوشپەي قالعاندارىنا مادەني-رۋحاني قولداۋ بەرۋ, ولاردىڭ ءوز انا ءتىلىن ساقتاپ قالۋىنا كومەكتەسۋ – ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز. اردا التايدىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل قازاق بولىپ تۇرعانى جاقسى ەمەس پە.
قوساعاش اۋدانىنداعى كەزدەسۋدە داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, سەرىكزات دۇيسەنعازى سىندى اقىندار اتامەكەن التاي, تۇركى ءتورى جانە تاۋەلسىز ەلىمىز تۋرالى جىردان شاشۋ شاشسا, دارىندى ءانشى ەرلان رىسقالي قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءاندەرىن جۇرەمەلەتە ورىنداپ, الىستاعى اعايىننىڭ ىقىلاسىنا بولەندى.
ودان ءارى جاڭااۋىلداعى قازاقتاردىڭ جانە كوگەرۋ اۋىلىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايلارىن, بالاحان كۇن ەنەرگياسى ستانساسىن ارالاپ كوردىك. ءبىر بايقاعانىمىز – وسىنداعى قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ ءوزدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىق بولمىسىن تازا ساقتاپ كەلە جاتقانى. وعان ءبىز باس سۇققان مۇراجايداعى كوپتەگەن جادىگەرلەر كۋا. جاڭااۋىلداعى مۇراجاي قىزمەتكەرى تىلەۋبەك كوشەرحان باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, ولار مۇنى ءوز كۇشتەرىمەن جاساقتاپ, جوقتان بار عىپ ۇستاپ وتىرىپتى. ال بيۋدجەتتەن قارجىلاناتىن كورشى كوگەرۋ اۋىلىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ مۇراجايىنىڭ جاعدايى بۇلاردان ءالدەقايدا جاقسى ەكەنى بايقالادى.
اۋدان اكىمى اۋەلحان ءجازيت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جەتىسپەيتىن جاعدايلار بارشىلىق. سوعان قاراماستان, وسىنداعى از عانا ەلدىڭ قام-قاراكەتىن جاتپاي-تۇرماي ويلاپ, مۇرنىنا سۋ جەتپەي جۇرگەنى سەزىلگەندەي. ول ءبىزدى اۋدان ورتالىعىنان جازوتىرعا باراتىن جول ۇستىندەگى بەلتىر اۋىلىنا دا باستاپ باردى. 2003 جىلعى قىركۇيەكتەگى جەر سىلكىنىسى كەزىندە رەسەيدىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترى س.شويگۋ وسىندا ارنايى كەلىپ, قيراعان اۋىلدى تولىعىمەن باسقا جاققا كوشىرىپ, جاڭادان اۋىل سالىپ بەرىپتى. كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.تولەەۆ تە اۋىلعا كومىرمەن كومەكتەسكەن ەكەن.
قوساعاش اۋدانىنداعى ساپارىمىز بۇدان سوڭ وسى اۋدانعا قاراستى شەكارالىق اۋىل − جازوتىردا جالعاستى.
تۇرسىنحان زاكەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
رەسەي فەدەراتسياسى
تاۋلى التاي ولكەسى
«التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى رەسەيدىڭ قوساعاش اۋدانىندا
17 ماۋسىم كۇنى ەرتەمەن سەمەي قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىسقا بەت الىپ, قاراعايلى ورماندى القاپتى كەسىپ ءوتىپ, «اۋىل» كەدەن بەكەتىنە جەتتىك. ول جەردە قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنان قاجەتتى كەدەندىك باقىلاۋدان وتكەننەن كەيىن, ءتۇس الەتىندە التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسىنا اتباسىن تىرەدىك. ايتا كەتەر ءبىر ءجايت, رەسەيدە التايعا قاتىستى ەكى سۋبەكت بار. ونىڭ ءبىرى التاي رەسپۋبليكاسى, ەكىنشىسى التاي ولكەسى دەپ اتالادى.
التاي ولكەسى ءسىبىر فەدەرالدىق وكرۋگىنە كىرەدى. 1937 جىلى 28 قىركۇيەكتە قۇرىلعان. اكىمشىلىك ورتالىعى – بارناۋل قالاسى. ءبىزدىڭ شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. وسى ولكەنى ەرتە ورتا عاسىردا بارىن, شىرىن, ارعىن, قىپشاق قاتارلى تايپالار مەكەندەگەنى كوپتەگەن دەرەكتەردەن بەلگىلى. ولاردى ءبىز قىرىم مەن قاپ تاۋىنان دا, ءتىپتى, ءوزىمىزدىڭ وراز مۇحاممەت سۇلتان بيلەگەن قاسىم حاندىعىنىڭ ىرگە-تاسىنان دا كورەمىز. سولاردىڭ ءبىرى – بارىندار مەكەندەگەن جەر باياعىدان «بارىن اۋىلى» دەپ اتالسا كەرەك.
بارناۋل قالاسىنان تۇستىك ءىشىپ, وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي وب وزەنىن بويلاي ءجۇرىپ وتىرىپ, بيسك قالاسىنا جەتتىك. وسى تۇستا التايدان شىققان ەكى ۇلكەن ارتەريا −بيە وزەنى مەن كاتۋن وزەنى ءبىر-بىرىمەن قوسىلىپ, وب وزەنىن قۇرايدى ەكەن. ال وب وزەنى رەسەيدىڭ ىشكى ايماعىنا قاراي سۇعىنىپ بارىپ ءبىزدىڭ ەرتىسپەن قوسىلىپ كەتەتىنى تاعى بار. وسىناۋ ۇلى داريالار باستاۋ الاتىن التاي تاۋى شىنىمەن دە ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەسىگى دەۋگە ابدەن لايىق. بيە مەن كاتۋن وزەندەرىنىڭ سالالارىن قۇرايتىن تاۋلى التاي مەن التاي ولكەسى ءبىزدى ءوزىنىڭ جاپ-جاسىل جازيراسىمەن باۋراپ الدى. جەرى تۇگەل دەرلىك قارا توپىراقتى, ىلعالدى, ءارى ورمان-توعايلى وسىناۋ ولكە شارۋاشىلىققا وتە قولايلى ەكەن. اۋىلدار مەن قالا, قالاشىقتاردىڭ تۇرعىندارى قارا توپىراقتى باۋ-باقشالارىن باپتاپ, جايباراقات ءومىر ءسۇرىپ جاتىپتى. جول-جونەكەي كۇن ەڭكەيىپ قالعاندا سروستكي اۋىلىنا ايالداپ, وسىنداعى ۆاسيلي شۋكشيننىڭ مۇراجايىنا دا كىرىپ شىقتىق. مۇندا ايگىلى جازۋشىنىڭ التايعا ارنالعان كوپتەگەن شىعارمالارى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن.
مۇراجايدان جايىراق اتتانعان ءبىز التاي ولكەسى التاي اۋدانىنىڭ كاتۋن اۋىلىنا قوناعا كەلدىك. كەشكىسىن سام جامىراعاندا بۋىرقانا اققان قاسيەتتى كاتۋن وزەنىن جاعالاي كەلىپ, كوپىردەن ءوتىپ, جوتا باسىنداعى «اي» قوناقۇيىنە ورنالاستىق. بۇل تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى تاۋلى التاي قالاسىنا ءتيىپ تۇرعان جەر ەكەن. ءبىر قىزىعى, تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى مەن التاي ولكەسىنىڭ اراسىن كاتۋن وزەنى عانا ءبولىپ, ءبىز وزەننىڭ التاي ولكەسى جاعىنداعى تۋريستىك بازادا قوناقتاپپىز. وزەننىڭ ارعى جاعى تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى. ورماندى التايدىڭ يت تۇمسىعى ءوتپەيتىن جىنىستارىن بۇركەنگەن جون تاۋلارى دا وسى تۇستان باستالادى ەكەن. تاۋلى التايعا كەلسەك, بۇگىندە ول رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىم. وندا التايلىقتار (تەلەڭگىتتەر), ورىستار, قازاقتار, ۋكرايندار مەن نەمىستەر تۇرادى. ورتالىعى – تاۋلى التاي قالاسى. رەسپۋبليكا سولتۇستىك-باتىستا التاي ولكەسىمەن, وڭتۇستىك-باتىستا – قازاقستانمەن, وڭتۇستىكتە – قىتاي جانە موڭعوليامەن, شىعىستا – تىۆا جانە حاكاسيا رەسپۋبليكالارىمەن, سولتۇستىك-شىعىستا كەمەروۆ وبلىسىمەن شەكارالاسادى.
ەرتەمەن ءبىزدىڭ اۆتوكەرۋەن «اي» كوپىرى ارقىلى كاتۋن وزەنىنەن قايتا ءوتىپ, تاۋلى-التاي قالاسىنا قۇلادىق. قالا التاي تاۋىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ءمۇيىسىندەگى الاسا تاۋلى ورماندى ادىرلار مەن ۇلال-ۇشكي مەن مايما وزەندەرىنىڭ ءوزارا قوسىلىپ, قاتۋن وزەنىنە قۇياتىن ساعاسىنا ورنالاسقان. 2014 جىلعى مالىمەت بويىنشا قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 64,4 مىڭ بولىپ, بۇگىندە ۇدايى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالۋدا. ورىستار قالا تۇرعىندارىنىڭ 60%-ىن，التايلىقتار تۇرعىلىقتى تۇرعىن بولا تۇرا 30-35 %-ىن, ال قازاقتار 5% -دى قۇرايدى ەكەن. وسىندا ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيانى تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلارى كۇتىپ الدى. اڭگىمە بارىسىندا تاراپتار مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى تەرەڭدەتىپ, التايتانۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن بىرلەسە جۇرگىزۋ, التايدىڭ تۇركى-موڭعول حالىقتارى تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن دۇنيەجۇزىنە ناسيحاتتاۋ بويىنشا پىكىر الماستى. قالاداعى «ەل مۋزەيى» تاۋلى التاي حالىقتارىنىڭ, اسىرەسە, وسىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىنگى تاريحى مەن مادەنيەتىنەن سىر شەرتەدى. وندا قولا, تەمىر ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنەن باستاپ, عۇن, تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءجادىگەرلەرى, رەسەيدىڭ قىتايمەن شەكاراسىنداعى بيىك تاۋلى القاپتان تابىلعان ۇكەك حانشايىمىنىڭ مۋميالانعان مۇردەسى ساقتالعان.
تۇسكە قاراي ءبىزدىڭ اۆتوكەرۋەن تەپ-تەگىس ءشۇي تراسساسىمەن التاي تاۋىنىڭ ەن قويناۋلارىنا قاراي سۇڭگىپ كەتتى. 1935 جىلدان باستاپ نەشە مارتە جوندەۋدەن وتكەن ءشۇي تراسساسى تاۋلى التاي مەن بارناۋل, ءنوۆوسىبىر قالالارىن موڭعوليامەن تۇتاستىراتىن بىردەن-ءبىر حالىقارالىق قاتىناس ءدالىزى بولىپ كەلەدى. ونى جاساپ شىعۋ ءۇشىن دە قانشاما كۇش-قۋات كەتكەنى كورىنىپ تۇر. تاۋلى, ورماندى, وزەن-سۋلى القاپقا قىزىعا كوز سالىپ كەلە جاتىپ, اللا تاعالانىڭ ءوز كەزىندە رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۋىسىنا وسىنشاما باي ولكەنى قالاي سىيلاي سالعانىنا قايران قالاسىڭ. سىيلاي سالدى دەگەن ايتارعا عانا. XVI عاسىردان باستاپ باس كوتەرگەن رەسەي يمپەرياسى ءسىبىر حالىقتارىن ىعىستىرا, شىعىسقا قاراي جىلجي كەڭەيىپ وتىردى. ايتپەسە, بۇل ولكە التايلىق ارەالعا كەڭ تاراعان تۇركى حالىقتارىنىڭ مەكەنى بولعان.
2010 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك ساناق ناتيجەسى بويىنشا اتالعان ەلدە 647 مىڭ 732 قازاق تۇرعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە 13 مىڭعا جۋىق قانداسىمىز التاي رەسپۋبليكاسىن, 8 مىڭ قانداسىمىز التاي ولكەسىن مەكەندەگەن. جيىنى – 20 مىڭنان استام قازاق. جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى تاريحي اتاقونىستارىندا وتىر دەۋگە بولادى.
تاۋلى التاي قالاسىنان قاتۋن وزەنىن بويلاپ 200 شاقىرىمداي جۇرگەننەن كەيىن وڭعۇداي ەلدى مەكەنىنە جاقىنداپ كەلىپ, ورمان اراسىندا تۇستەندىك. سۋ جاعاسىندا قازان اسىپ, تاماق ءپىسىرىپ, ءتۇتىن ءيىسىنە جىرعاپ قالدىق. بالالىق شاقتا ۇلكەندەردىڭ كوشىپ كەلە جاتىپ دالادا دامىلداپ, كولىك بەلىن كوتەرەتىن كەزدەرى ەسىمىزگە ءتۇستى. التايدىڭ نايزاعايلى جاڭبىرى توبەمىزگە تاياپ كەلگەنشە, ءبىز دە تاماقتانىپ ۇلگەرىپ اتقا قوندىق.
الدىمىزدا – قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان قوساعاش اۋدانى. بۇل اتاۋ «قاتار وسكەن ەكى اعاش», «جۇپ اعاش» دەگەن ۇعىمعا بايلانىستى شىقسا كەرەك. جەر اتىنىڭ وسى ماعىناسىن 1979 جىلى و.ت.مولچانوۆا ءوزىنىڭ «تاۋلى التايدىڭ توپونوميكالىق سوزدىگىندە» ۆ.ل.پوپوۆتىڭ جولجازباسىنا سۇيەنىپ, ناقتىلاپ كورسەتەدى. دەگەنمەن, ونىڭ باسقا دا ماعىناسى بار دەۋشىلەر تابىلادى. سەبەبى, التاي رەسپۋبليكاسى اۋماعىنا كىرەتىن ورماندى التايدان ارى اسىپ, موڭعوليا جەرىنە, تاۋلى التايعا قاراي جۇرگەن سايىن ورمان ازايىپ, قوساعاش اۋدانىنا كىرگەندە ساپ تىيىلادى. سوندىقتان, جولاۋشىلاردىڭ ەندى ارى قاراي اعاش جوق, «قوش بول, اعاش», «قوش, اعاش» دەگەن سوزىنە بايلانىستى جەر اتاۋى قالىپتاسقان دەسەدى.
كاتۋن وزەنىنىڭ بويىمەن كەلىپ, ونىڭ ءبىر سالاسى بولىپ تابىلاتىن ءشۇي وزەنىن ورلەپ 180 كم ءجۇرگەننەن كەيىن كوپتەن ارمانداعان سول قوساعاش اۋدانىنا دا كەلىپ قالدىق. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1 800 مەتر بيىكتە ورنالاسقان اۋدان ورتالىعىنا كىرە بەرىستە اكىم اۋەلحان جاتقانباەۆ ءوزىنىڭ سەرىكتەرىمەن ءدام-تۇزىن الا شىعىپ كۇتىپ تۇر ەكەن. ەمەن-جارقىن قاۋىشىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن, ول ءبىزدى ورتالىقتاعى «راسۋل» قوناقۇيىنە اكەلىپ ءتۇسىردى. ءبارى دە ويداعىداي. اسىرەسە, استانادان شىققالى مەنىمەن ءبىر ماشينادا كەلە جاتقان وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباەۆتىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى ەدى. اعامىز ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا ەداۋىر جاڭارىپ, ءوسىپ قالعانىنا ءماز.
اۋدانداعى ەكونوميكالىق ءوسىم تۋرالى كەشكى باسقوسۋدا اۋدان اكىمى ءا.جاتقانباەۆ جان-جاقتى ايتىپ ءوتتى. بۇرىندارى اۋدان نەگىزىنەن تەك مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىسسا, بۇگىندە ءوزىنىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ كەلەدى ەكەن. اۋداندا قوناقۇيلەر مەن جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىنىڭ سانى ارتىپ, قوسىمشا كاسىپ تۇرلەرى كوبەيىپتى. ونىڭ ۇستىنە, اۋدان تابيعاتى قاتال شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ ەڭبەك اقىسى سولتۇستىك ءسىبىر ايماعىمەن تەڭەستىرىلىپ, جالاقىعا 90% ۇستەمە قوسىلاتىن بولىپتى. ءبىز اۋدان قالاشىعىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىندا 2014 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين تەلەكوپىر ارقىلى تۇساۋىن كەسكەن بالاحان كۇن ەنەرگيا ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءبۇگىندە تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, اۋداندى عانا ەمەس كورشى ۇلاعان, وڭعۇداي اۋداندارىن دا ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ءارى ارتىق ەنەرگيانى ساۋدالاۋدان تۇسكەن قارجى قوساعاش اۋدانىنىڭ بيۋدجەتىنە قوماقتى پايدا اكەلىپ وتىرعانىنا كۋا بولدىق.
باسقوسۋدا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ە.سىدىقوۆ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 20 جىلدىعىنا, سونداي-اق, ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارنالعان بۇل ەكسپەديتسيانىڭ ماقسات-ءمىندەتتەرىنە جان-جاقتى توقتالا كەلىپ, ساپاردىڭ باستى ميسسياسىنىڭ ءبىرى الىستا جاتقان اعايىنعا تاريحي وتاننىڭ سالەمىن, ىقىلاسىن جەتكىزۋ, ءارى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اۋدان اكىمىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ سىي-كادەلىك نۇسقاسىن جانە كوپتەگەن كىتاپتاردى, سەمەي ستۋدەنتتەرىنىڭ قوساعاش جاستارىنا جازعان ۇندەۋ حاتىن تابىستادى.
بۇگىندە قوساعاش اۋدانى مەن موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعى, قىتايدىڭ التاي ايماقتارى ءبىر-بىرىمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, قوساعاشتاعى قانداستار قازاق تىلىندەگى راديو, تەلەديدار حابارلارىن تىكەلەي تىڭداپ, كورە الاتىن جاعدايعا جەتىپتى. تۇرعىنداردىڭ كوبى قازاقستاننىڭ «وتاۋ-تۆ» قۇرىلعىسىن ورناتىپ العان. بۇل ءوز كەزەگىندە ولاردىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىسىن كۇشەيتىپ, ءتىل, ءدىن, سالت-ءداستۇرىن جوعالتپاي, جاڭعىرتىپ, بايىتىپ وتىرۋلارىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى. قوساعاشتا قازاق تىلىندە «ءشۇيدىڭ نۇرى» اتتى گازەت شىعادى. ءبىر قۋانارلىعى, التاي رەسپۋبليكاسى مەن التاي ولكەسى قازاقتارىنىڭ ءتىل, ءدىن, سالت-ءداستۇردى ساقتاۋى, 96%-نىڭ يسلام ءدىنىن ۇستانۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازاقتار شوعىرلى وتىراتىن اۋىلداردىڭ كوبىندە مەشىت بار. سوعان قاراماستان, قانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگىن, ءاسىرەسە, ۇلكەندەردى انا ءتىلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى قاتتى الاڭداتاتىن كورىنەدى. جالپى, رەسەيگە قاراستى التايداعى قازاقتاردىڭ 90%-ى وتباسىندا, باسقا دا ءوزارا قاتىناستا قازاق ءتىلىن قولدانادى. ەندى ولاردىڭ ۇرپاعى انا تىلدەرىن ۇمىتپاۋى ءۇشىن قازاقستان ءوز تاراپىنان مادەنيەت, ءباسپاسوز, وقۋ قۇرالدارى بويىنشا قولداۋلاردى كوبەيتە تۇسسە, دەگەن تىلەكتەرىن ءبىلدىردى. بىراق, اۋداندا قازاق ءتىلىنىڭ ءمارتەبەسى جوعارى ەكەنى بايقالادى. ماسەلەن, جاڭااۋىل مەن توبەلەر تولىق قازاق اۋىلدارى بولسا, اۋدان ورتالىعى قوساعاش تۇرعىندارىنىڭ 70%-ى قازاقتار.
ەل-جۇرتپەن بولعان كەزدەسۋدەن تۇيگەنىمىز, وسىنداعى قازاقتاردىڭ ءوز انا ءتىلى مەن ۇلتتىق داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋدا اتا-بابالارىمىز مىڭ جىلدان استام ۇستانىپ كەلە جاتقان يسلام ءدىنى ايرىقشا ءرول اتقارعان. سوڭعى جىلدارى وتباسىن قۇرعان جاستاردىڭ شاريعات جولىمەن نەكەسىن قيۋ جانە دۇنيەگە كەلگەن نارەستەگە ازان شاقىرىپ ات قويۋ ءداستۇرى قايتا جاندانا باستاپتى. جاستار قازىر كوبىنە-كوپ ءوز بالالارىنا مۇسىلمانشا ەسىمدەردى قويادى ەكەن.
ءبىزدىڭ قانىققان مالىمەتىمىز بويىنشا, بۇگىندە تاۋلى التاي وڭىرىندە جالپى 8 مەشىت بولسا, قوساعاش, جاڭااۋىل, توبەلەر, قوشانتى, جازوتىر اۋىلدارىندا سونىڭ 5-ءى جانە 1 نامازحانا جۇمىس ىستەيدى. قازىر مەشىتكە جاستار كوپ بارادى. جۇما نامازدا قوساعاشتا 200-دەن استام, ال وزگە اۋىلداردا 50 شاقتى ادام جينالادى ەكەن. جالپى, بۇل وڭىردە ءدىني سەنىم جاعىنان مۇسىلمان مەن حريستيان ءدىندەرىنەن بولەك يەگوۆا كۋاگەرلەرى مەن تاڭىرشىلدىكتى ۇستاناتىن التايلىقتار ءومىر سۇرەدى. جول بويىنان ءۇيىلگەن تاستاردى جانە جىرتىلعان ماتا بايلانعان اعاشتاردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل التايلىقتارعا جانە جالپى ءتۇركى-موڭعول حالىقتارىنا ورتاق سالت-عۇرىپتىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى.
كوشى-قون جايىنا كەلسەك, قانداستاردىڭ كوبى ءوز اتامەكەندەرىندە وتىرا بەرگەندى قالايتىنى بايقالادى. تاريحي وتانعا ورالۋ بۇگىندە اركىمنىڭ ءوز قۇقى. دەگەنمەن, وسى ارادا ءبىر قايشىلىقتى ۇعىمنىڭ شەكەسى قىلاڭ بەرەدى. قوساعاش قازاقتارى ەشقاشان بوگدە ەلدىڭ جەرىندە وتىرمىز دەپ قىسىلىپ-قىمتىرىلمايدى. كەرىسىنشە, بۇل دا ءوز جەرىمىز, اتا-بابامىزدىڭ قارا قونىسى دەيدى. ولاردىڭ تەك 20%-ى عانا قازاقستانعا قونىس اۋدارۋدى جوسپارلايتىن كورىنەدى. سوندىقتان, كوشكەندەرىن قۇشاق جايا قابىلداپ, كوشپەي قالعاندارىنا مادەني-رۋحاني قولداۋ بەرۋ, ولاردىڭ ءوز انا ءتىلىن ساقتاپ قالۋىنا كومەكتەسۋ – ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز. اردا التايدىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل قازاق بولىپ تۇرعانى جاقسى ەمەس پە.
قوساعاش اۋدانىنداعى كەزدەسۋدە داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, سەرىكزات دۇيسەنعازى سىندى اقىندار اتامەكەن التاي, تۇركى ءتورى جانە تاۋەلسىز ەلىمىز تۋرالى جىردان شاشۋ شاشسا, دارىندى ءانشى ەرلان رىسقالي قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءاندەرىن جۇرەمەلەتە ورىنداپ, الىستاعى اعايىننىڭ ىقىلاسىنا بولەندى.
ودان ءارى جاڭااۋىلداعى قازاقتاردىڭ جانە كوگەرۋ اۋىلىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايلارىن, بالاحان كۇن ەنەرگياسى ستانساسىن ارالاپ كوردىك. ءبىر بايقاعانىمىز – وسىنداعى قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ ءوزدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ۇلتتىق بولمىسىن تازا ساقتاپ كەلە جاتقانى. وعان ءبىز باس سۇققان مۇراجايداعى كوپتەگەن جادىگەرلەر كۋا. جاڭااۋىلداعى مۇراجاي قىزمەتكەرى تىلەۋبەك كوشەرحان باۋىرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, ولار مۇنى ءوز كۇشتەرىمەن جاساقتاپ, جوقتان بار عىپ ۇستاپ وتىرىپتى. ال بيۋدجەتتەن قارجىلاناتىن كورشى كوگەرۋ اۋىلىنداعى تەلەڭگىتتەردىڭ مۇراجايىنىڭ جاعدايى بۇلاردان ءالدەقايدا جاقسى ەكەنى بايقالادى.
اۋدان اكىمى اۋەلحان ءجازيت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جەتىسپەيتىن جاعدايلار بارشىلىق. سوعان قاراماستان, وسىنداعى از عانا ەلدىڭ قام-قاراكەتىن جاتپاي-تۇرماي ويلاپ, مۇرنىنا سۋ جەتپەي جۇرگەنى سەزىلگەندەي. ول ءبىزدى اۋدان ورتالىعىنان جازوتىرعا باراتىن جول ۇستىندەگى بەلتىر اۋىلىنا دا باستاپ باردى. 2003 جىلعى قىركۇيەكتەگى جەر سىلكىنىسى كەزىندە رەسەيدىڭ توتەنشە جاعدايلار مينيسترى س.شويگۋ وسىندا ارنايى كەلىپ, قيراعان اۋىلدى تولىعىمەن باسقا جاققا كوشىرىپ, جاڭادان اۋىل سالىپ بەرىپتى. كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.تولەەۆ تە اۋىلعا كومىرمەن كومەكتەسكەن ەكەن.
قوساعاش اۋدانىنداعى ساپارىمىز بۇدان سوڭ وسى اۋدانعا قاراستى شەكارالىق اۋىل − جازوتىردا جالعاستى.
تۇرسىنحان زاكەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
رەسەي فەدەراتسياسى
تاۋلى التاي ولكەسى
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
