قازاقستان جولى – بىرلىك پەن بەرەكە جولى

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «يدەولوگيانىڭ باستى مۇراتى – تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ, مىنا شىرعالاڭى مول داعدارىس كەزەڭىنەن ەلدى امان-ەسەن الىپ ءوتۋ, وسىعان دەيىنگى عاسىرلار بويى جاسالىپ كەلگەن رۋحاني بايلىقتارىمىزدىڭ قاينارلارىن بۇزباي, ونى ءورىسى كەڭ الەمدىك وركەنيەتكە ۇلاستىرۋ», دەپ حالىق الدىنا ۇلكەن مىندەت قويعانى بارشامىزعا بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى ءۇشىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا جانە «بەس حالىقتىق رەفورماعا» باسىمدىق بەردى. اتالعان قۇجاتتاردى قابىلداۋ بارىسىندا مامىراجاي ءومىر بولمايتىنىن دا جاسىرعان جوق. قازاق حالقى بايىرعى زاماننان بەرى بىرلىك پەن تاتۋلىق ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, ونى تىرلىكتىڭ تۇتقاسى, ءومىردىڭ وزەگى رەتىندە باعالاپ كەلگەن. حا­لىق بىرلىگى – ەگەمەندىكتىڭ, مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى ەكەندىگىن تۇسىنگەن ەلمىز. سول سەبەپتى دە ەل­باسىنىڭ «دامۋدىڭ سىرى – ءبىر­لىكتە, تابىستىڭ سىرى – ءتىر­لىكتە». مۇراتقا جولىن تاپقان جەتەدى. ەڭبەگىمىزدىڭ جان­باعى ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىزدى بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگى ەتىپ, باردى باعالاي بىلۋىمىزگە بايلانىستى. قازاقتى قاسيەتتى قارا شاڭىراققا بالاساق, ەلىمىزدەگى بارشا ەتنوستار – سول شاڭىراققا شانشىلعان ۋىقتار», – دەۋى كورەگەندىلىك ەكەندىگى داۋسىز. ەل پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ بوساعاسىن بەرىك, شاڭىراعىن بيىك ۇستاپ, ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرۋ باستى ەلدىك ماقسات ەكەندىگىن, ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنان تابىلۋ ءۇشىن ەلدە بەيبىتشىلىك بولۋى قاجەتتىگىن ءاربىر باستاماسىندا ايتىپ كەلەدى. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ «وتانى – ورتاق, تىلەگى – ءبىر, ماقساتى – جالعىز: ول – جەرى گۇلدەنگەن, ەلى تۇرلەنگەن, دامۋى جەدەل, ۇرپاعى كەمەل ماڭگىلىك قازاقستان!» ەكەندىگىنە سەنەدى جانە ەلدى دە سەنۋگە شاقىرادى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ەش ۋايىمسىز بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرگەننەن ارتىق باقىت جوق. قازىر تەلەارنالار مەن اقپارات قۇرال­دارىنان كۇندەلىكتى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە نەبىر قىرعىننىڭ بولىپ جاتقانىن كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىققا ءمان بەرەتىن ەلدە تۋعانىمىزعا, ەل سەنىمىن اقتايتىن, حالقىنا جاناشىرلىق تانىتاتىن, بولا­شاقتى بولجاي الاتىن بيلىك­تىڭ بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتە­تىنىمىزدى دە جاسىرمايمىز. كەز كەلگەن داعدارىسقا ءبىز ۇلتتىق مۇددەمىزدى جوعارى قويۋ ارقىلى توتەپ بەرە الامىز دەپ وي­لايمىن. ۇلتتىق مۇددە دەگەن ۇعىمعا كەلسەك, مۇندا اريستو­تەلدەن العان سيپاتتى كەلتى­رۋگە بولادى. ول ادامدى ارەكەت ەتكىزەتىن مۇددە دەگەن. ال نەمىس وي­شىلى گەگەل حالىقتار ءومىرى­نىڭ قوزعاۋشى كۇشى مۇددە دەگەن. ۇلتتىق مۇددە دەپ ءوز حالقىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن سەزىنە ءبىلىپ, ونى ىسكە اسىرۋعا تىرىسۋشىلىقتى ايتادى. وعان ۇلتتى ەركىن جانە تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ۇستاۋ, سىرتقى قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاۋ, الەمدىك ساياساتتا ءوز ىقپالىن كەڭەيتۋ جاتادى. گ.گەگەلدىڭ «ءاربىر مەملەكەت وزىنە ساي كەلەتىن مەملەكەتتى قۇرادى» دەگەن پىكىرىن نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا تو­لە­رانتتىلىق (بۇل تەرمين تاعات­تىلىق دەپ تە الىنىپ ءجۇر) جانە كسەنوفوبيا دەگەن ۇعىمدار ءجيى قولدانىلاتىن بولدى. «تولە­رانت­تىلىق» دەگەنىمىز, نەگىزىنەن توزىمدىلىك دەگەندى بىلدىرەدى. ياع­ني, باسقالاردىڭ پىكىرىنە, ءمى­نە­­زىنە شىدامدىلىق تانىتۋ. سايا­ساتتانۋشىلار تولەرانت­تى­لىق دەپ ادامنىڭ, قاۋىمداس­تىق­تىڭ, مەملەكەتتىڭ, باسقالار­دىڭ ءوزى­نىكىنە ۇقساس ەمەس پىكىر­لەر­ىن تىڭ­داپ, سىيلاي ءبىلۋىن, ولار­عا ءوش­پەندىلىكپەن قاراماۋىن ايتادى. وسى تۇرعىدان العاندا, تولە­رانتتىلىق – دوستىق, سابىرلىق, بەيبىت كوڭىل كۇي ارقىلى اشىلا تۇسەدى جانە اگرەسسيا, وشپەندىلىك, اشۋ دەگەندەرگە قارسى تۇرادى. بارلىق تۇسىنىكتەمەلەردە ول ادامنىڭ مورالدىق-ونەگەلىك تۇرعىداعى شىدامدىلىعىن, كىشىپەيىلدىلىگىن, باسقالاردى تۇسىنە ءبىلۋىن بىلدىرەدى. تولە­رانتتى دەپ ءارتۇرلى مادەنيەتكە, ۇلتتار مەن ناسىلدەرگە ءتۇسىنىس­تىكپەن قارايتىن, باسقالارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سىيلايتىن, ەشقانداي كۇش قول­دانۋ مەن قىسىمسىز-اق باسقا­لارمەن كەلىسىپ, ءتىل تابىسۋعا تىرىساتىن ادامدى بىلەمىز. مىنە, ءبىزدىڭ ەلدەگى كەز كەل­گەن ۇلت وكىلىنىڭ بويىنان تولە­رانتتىلىق قاسيەتتى كورە الۋى­مىز ءبىزدىڭ دامۋعا دەگەن قا­دامىمىزدىڭ ساتتىلىگىن اڭعارتسا كەرەك. ەگەر مەملەكەتتىڭ قالىپ­تاسۋ كەزەڭىندە باستى مىندەت – ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن قوعام­دىق كەلىسىم نەگىزىندە قوعام­دى ۇيىستىرۋ بولسا, ەل دامۋى­نىڭ جاڭا كەزەڭىندە, ستراتەگيا­لىق باسىمدىق رەتىندە, قوعامنىڭ بارلىق ازاماتتارى مويىنداعان ورتاق قۇندىلىقتار مەن قاعي­داتتار جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن ۇلت بىرلىگىنە جەتۋ. ءدال قازىرگىدەي ەكونوميكا تۇ­راقسىزدانىپ, الەمدىك قارجى داعدارىسى بەلەڭ الىپ تۇرعان مىنا زاماندا, ەلباسىمىز اتاپ كورسەتىپ وتىرعانداي, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-مادەني دامۋىنا ۇلەس قوسىپ, الەۋمەتتىك وركەنيەتكە كوتەرىلەتىن, پاراساتتى, دەنساۋلىعى مىقتى, ءبىلىمدى ازامات تاربيەلەۋ – ۇستازدار قاۋىمىنا ارتىلاتىن بۇگىنگى تاڭداعى مەرەيلى مىندەت. ءبىلىمدى ۇرپاق – ەرتەڭگى ەل تىرەگى ەكەنىن ەسكەرىپ, قازىرگى قازاق جاستارى ساپالى ءارى ۇزدىكسىز ءبىلىم الا وتىرىپ, سول ءۇمىت پەن سەنىمدى اقتاۋ قا­جەتتىگىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋى كە­رەك. قازاقتىڭ ماڭدايىنا ءبىت­كەن اقىل-وي يەسى, زەرگەر ءسوز شە­بەرى, ولەڭ پاتشاسى اباي اتامىز: سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان, – دەپ جىرلاعانداي, ءار ادام قول قۋسىرىپ وتىرماي, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى باسەكەگە اينالعان مىنا زاماندا وقۋ جۇيەسىنە تىڭ جاڭالىقتار ەنگىزە وتىرىپ, جاس ۇرپاقتى ساپالى بىلىممەن قارۋلاندىرۋ ءۇشىن الدىمەن ءار ادام ەلدىڭ ساياسي احۋالىنان حاباردار بولۋى قاجەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭى جاس ۇرپاققا جان-جاقتى ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن ايقىنداپ بەردى. قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ءبىلىم الۋعا تەڭ قۇقىلى, ءاربىر ازاماتتىڭ ينتەل­لەكتۋالدىق دامۋىنا, پسيحولو­گيالىق-فيزيولوگيالىق ەرەكشە­لىكتەرىنە قاراي, ءبىلىمنىڭ بارلىق دەڭگەيىنە كەڭ جول اشىلدى. ءاربىر ازاماتتىڭ ءبىلىم الۋعا قۇقىلى ەكەندىگىن نەگىزگە الا وتى­رىپ, جاستار بويىنا ۇلتتىق قۇن­دىلىق قاسيەتتەرىن قالىپتاس­تىرىپ, قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەۋدە ديداكتيكالىق شارتتار, ياعني وقىتۋ, تاربيەلەۋ, دامىتۋ, قا­لىپ­تاستىرۋ ءۇردىسىن جان-جاقتى قامتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. قازىرگى تاڭدا ەلباسىمىز ءبىز ءۇشىن بىلىمگە, عىلىمعا تەرەڭىرەك دەندەپ ەنۋىمىز ءۇشىن ءوز قولداۋىن كورسەتۋدە. بىزگە ءۇمىتى مەن سەنىمىن ارتىپ, بارلىق جاعداي جاساۋدا. سول سەبەپتى ءححى عاسىردىڭ جاستارى اتا-بابا ەرلىگىن ماقتان تۇتىپ, بولاشاعىمىزدىڭ جارقىن بولۋى­نا ايانباي تەر توگۋىلەرى قاجەت. ەل بولاشاعىنا ۇلەس قوسۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى بۇگىندە ۇلتتىق مۇددەمىز بەن ءوز ءتىلىمىزدى قۇر­مەتتەپ, ونىڭ جوعالىپ كەتپەۋى ءۇشىن تۋعان ءتىلدىڭ قۇدىرەتىن سەزىنىپ, ونى اسا قۇندى مۇرا رەتىندە باعالاۋ ەمەس پە؟ مەملە­كەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «ەلىڭ­نىڭ ۇلى بولساڭ, ەلىڭە جانىڭ اشىسا, ازاماتتىق نامىسىڭ بولسا, قازاقتىڭ ۇلتتىق جالعىز مەملەكەتىنىڭ نىعايىپ, كوركەيۋى جولىندا جون تەرىڭدى سىعىپ ءجۇرىپ, ەڭبەك ەت! جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە يەسى ەكەنىڭدى ۇمىتپا», – دەگەن بولاتىن. ەل بولاشاعى – بۇگىنگى جاس­تاردىڭ قولىندا. سوندىقتان دا ەگەمەن ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىزدىڭ كە­پىلى دەسەك, سول جاستارعا ءتالىم-ءتار­بيە بەرەتىن اعارتۋشىلار قاۋ­ى­مىنا ارتىلار جۇك تە جەڭىل ەمەس. ءبىز – مەملەكەتتەر اراسىن­دا الاكوزدىكتىڭ بولعانىن قالاماي­تىن ەلمىز. ەلدەر اراسىنداعى ىرىتكىنىڭ قانشالىقتى زارداپ اكەلىپ جاتقانىن ءبىلىپ تە وتىرمىز. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ مىق­تى ساياساتكەر رەتىندەگى ءىس-ارە­كەتىن الەم مويىنداپ وتىرعانىن دا ماقتان ەتۋىمىزگە ابدەن بولادى. قاي كەزدە دە اتا-بابا مۇراسىنا جۇگىنسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن, جاۋ­لاستىرماق – جاۋشىدان» دەگەن سوزدە ۇلكەن ماعىنا بار. ءاربىر جاس وسىنداي سوزدەردىڭ قادىر-قا­سيەتىن ءبىلىپ وسسە, ەلىمىزدىڭ تۇراق­تىلىعى مەن تاتۋلىعىنا, بەيبىت­شىلىگى مەن بىرلىگىنە ءسوزسىز قىزمەت ەتەدى. بيىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىل­دىعى. ونى شىن ءمانىن­دە تاريحي جىلعا اينالدىرىپ, تابىستىڭ, تۇتاستىقتىڭ كىلتى ءبىر­لىكتە ەكەندىگىن تاعى ءبىر كورسەتە الساق, الار اسۋىمىزدىڭ قازىر­گىدەن دە بيىك بولاتىنى كۇمانسىز. ەلباسىنىڭ ۇستانعان سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىنىڭ تۋى ارقاشان جوعارىدان جەلبىرەي بەرۋىنە ءار ازامات ۇلەس قوسسا, ءبىز المايتىن قامالدىڭ بولمايتىنى دا اقيقات. جۇماكۇل تۇراروۆا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناما ينستيتۋتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاتيانا ەرەمەنكو, عىلىمي قىزمەتكەر