اعاش كەبىسكە قارىزدار ەل
كلومپ دەگەنمىز – نيدەرلاندتاردىڭ اعاش دىڭىنەن ويىپ جاساعان قازاقتىڭ كەبىسى تارىزدەس اياقكيىمى. «قۇداي جەردى جاراتتى, ال گوللاندتار گوللانديانى جاراتتى, سەبەبى مي باتپاقتى جايقالعان ەگىنگە, گۇل-باقشاعا اينالدىرىپ, تابىن-تابىن مال وسىرەتىن جايىلىمعا جەتكىزۋ ءۇشىن ءوزىمىز جەردى قولدان قۇرعاتتىق. سوندا بىلعارىدان تىگىلگەن ەتىك سۋعا شىداماي بىلجىراپ قالعاندا, اعاشتان ويىلعان كلومپقا قارىزدار ەلمىز, سونىڭ ارقاسىندا جەر قۇرعاتىلىپ, نيدەرلاندتى جانناتقا اينالدىردىق», دەيدى نيدەرلاندتار.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەر وڭدەۋشىلەر اياعىنان كلومپىن تاستامايدى, ەگەر سىزگە ءبىزدىڭ ەلدەن كادەسىي كەرەك بولسا, كلومپ الىڭىزدار, جەلديىرمەن دە ادەمى ەسكەرتكىش, ناعىز نيدەرلاندقا ءتان بەينە. ادامدار قولمەن قۇرعاتقان ەلدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – تابيعاتتىڭ ءتول بالاسى بولا الۋىندا. قۇدايدىڭ تەگىن ەسكەن جەلىن اقىسىز-پۇلسىز پايدالانىپ, جەلديىرمەندەر ارقىلى جەردى قۇرعاتىپ ءارى كەرەگىمىزدى ۇگىتەمىز. شاپ-شاعىن عانا ەلىمىزدە 1000-نان استام جەلديىرمەن بار, سوندىقتان ول كادەسىيعا سۇرانىپ تۇر ەمەس پە, دەيدى بۇل ەلدىڭ ادامدارى تاعى دا. قارسى ايتار ءۋاجىڭ جوق, باس يزەيسىڭ, قاراپايىم ءشاركەيىنىڭ ءوزىن ۇلتتىق ماقتانىشقا, ۇلتتىق تاريحتىڭ ادەمىلەپ ايتاتىن ءاپساناسىنا اينالدىرعان جۇرتقا ريزا بولاسىز.
و باستا قاراپايىم شارۋانىڭ اياق كيىمى بولعان كلومپ قازىر سيمۆولعا اينالعان. ءبىر كەزدەرى كورول سىرتقا شىققاندا ونىڭ قۇزىرىنا باعىناتىنداردىڭ بارلىعى بىردەي كلومپ كيىپ, كورولدىڭ بيىك تۇرعانىن سونىسىمەن ءبىلدىرۋى ءتيىس بولسا, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن شاراناعا بىردەن كلومپ ويىلىپتى. ال جاس جىگىت سۇيگەن قىزىنا كلومپ تارتۋ ەتسە, ول ۇيلەنۋگە جاساعان ۇسىنىسى بولىپ ەسەپتەلىپتى. قاراڭىزشى, ءبىر اعاش كەبىستىڭ اينالاسىندا قانشاما سىر, ۇلتتىق بەدەر, بەينە, ءتىپتى, سول ەلدىڭ تەرەڭگە تارتىلعان تاريحى جاتىر. گوللاندتىقتار كلومپتى 1000 جىلداي بۇرىن تۇتىنعان بولۋى مۇمكىن, سەبەبى امستەردام دامباسىن تازارتۋ كەزىندە 1230 جىلعى, ال روتتەر وزەنىنەن 1280 جىلى قانداعاشتان ويىلعان 28 سم. بالاعا ارنالعان كلومپ تابىلعان, دەپ قىزىقتىرا ايتاتىن اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى.
ءار ەلدىڭ ءوز تاريحى, ءوسۋ-وركەندەۋ جولى, ماقساتى مەن مۇراتى بولادى. قىتايلىقتار دالالىقتاردىڭ تەگەۋرىنىنەن قورعانعان قامالىن سول كەزدىڭ وزىندە وسىنداي قورعاندى سالا الدىق دەگەن ەلدىڭ قۋاتىنىڭ كورسەتكىشىندەي ەتىپ دابىرالاپ, جان-جاقتان تۋريستەردى قورعان تۇبىنە توعىتىپ جاتسا, فرانتسۋزدار حالىقارالىق كورمەگە تۇرعىزىلعان ەيفەل مۇناراسىن ءپاريجدىڭ سيمۆولىنا اينالدىرىپ, ولاردىڭ سۇلباسى بەينەلەگەن زاتتاردى وسى ەلدەن اكەتەر كادەسىيلاردىڭ ەڭ ءبىر قادىرلىسىنىڭ قاتارىنا قوسىپ جىبەردى.
«كورە-كورە كوسەم بولاسىڭ, سويلەي-سويلەي شەشەن بولاسىڭ» دەپ حالىق ايتقانداي, جەر-جەردى شارلاي ءجۇرىپ, وزگەنى كورىپ, وزىڭشە وي ءتۇيىپ, مەنىڭ ەلىمنىڭ, مەنىڭ حالقىمنىڭ جۇرتقا كورسەتەرى نە بولماق؟ الدا جەر دۇنيەدەن ادام اعىلار ەكسپو-2017-دە ءبىزدىڭ ەلدەن كەتكەن شەتەلدىك مەيمان قانداي كادەسىي اكەتىپ, ەلىنە بارىپ قانداي اڭگىمە ايتار ەكەن, كادەسىيلارمىز ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا ءتىل ءبىتىرىپ, كونە وركەنيەتتىڭ وزگەشە ءبىر تابيعاتپەن ۇيلەسكەن, اتتىڭ جالىندا ويناعان, تۇيەنىڭ قومىندا تەربەلگەن ۇلى دالا پرەزەنتتەرىنىڭ ءومىرىن كوز الدىنا اكەلىپ, كوش كەرۋەندەگى قورشاۋى مەن كۇيمەسىنىڭ ءسانىن, ۇلتتىق قولدانبالى ونەرىنىڭ حاس سۇلۋلىعىن, دالانى كۇي سازىمەن كۇمبىرلەتكەن مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ ءۇنىن قۇلاعىندا قالدىرىپ, زەرگەردىڭ قولىنان شىققان جاقۇتتىڭ قالاي تۇرلەنگەنىن كورىپ, بابىنا كەلىپ ۋىلجىپ پىسكەن اسىنىڭ ءدامى تاڭدايىنان كەتپەي, مىنا جۇرتتىڭ مادەنيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر ەكەن-اۋ, ماڭگىلىك مۇراتىن بەسىكتەگى ءۋىلدەگەن سابيىندەي ماپەلەگەن ەل ەكەن دەپ كوكىرەگىنە قۇرمەتىن قۇنداقتاپ اتتانار ما ەكەن دەگەن ويعا قالدىم.
كادەڭە اسار كادەسىي
قۇدايعا شۇكىر, قازىر كادەسىي ىزدەسەڭىز قينالمايسىز. ءاربىر ساۋدا ورتالىعىندا ارنايى بۋتيكتەر, ءتىپتى, «تاليسمان», «Empire» ءتارىزدى ارنايى دۇكەندەر دە بارشىلىق. «ءبىزدىڭ كەلۋشىلەرىمىزگە ۇسىناتىن تاۋارلارىمىزدىڭ ءتۇرى وتە مول,– دەيدى «تاليسمان» دۇكەنىنىڭ مەنەدجەرى ورىس قىزى. – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ, قولدانبالى بۇيىمدارىنىڭ, سالت-ءداستۇرىنىڭ باي بولۋىنىڭ ارقاسىندا بىزدە وزگە ەلدەردەگىدەي ءبىرنەشە بۇيىمعا عانا باسىمدىق بەرىلمەيدى. ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا وراي, ول ەتنوگرافياعا اۋەستەنە مە, زاماناۋي ونەر تۇرلەرى – گوبەلەن, كيىزدەن جاسالعان پاننولار, ءجىبەككە كيىزدەن ورنەك سالعان ورامال, پالانتيندەر, كارتينالاردى جيناي ما, الدە اڭشىلىق, ساياتشىلىقتى قىزىقتاي ما, قازاقتىڭ مۋزىكا اسپاپتارى مەن ۇلتتىق ويىندارى قاجەت دەي مە, بارلىعىنا قاجەتتى كادەسىيلار, ءارتۇرلى بۇيىمداردى تابا الادى. جانە ولاردىڭ تەك قازاقستاندا جاسالۋى, كوپشىلىگىنىڭ قازىرگى تۇرمىستا پايدالانىلۋى سىرتتان كەلگەن تۋريستەردى قاتتى قىزىقتىرادى. مىسالى, قازاقتار ەكولوگيالىق تازا ىدىستاردان – مەس, تورسىق, توستاعان, اعاش استاۋدان اس ىشكەن, كۇبىدە قىمىز اشىتقان, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بيە ساۋعان ۇيدەن كۇبىنى كۇرپىلدەتىپ ءپىسىپ جاتقان قازاق ايەلىن كورەسىز دەۋ, ولار ءۇشىن وتە تاڭسىق. اعاش استاۋلاردى ساتىپ ەلىنە الىپ كەتەدى نەمەسە شاڭقوبىز, سازسىرنايدان ءۇن شىعارۋعا تالپىنىپ, قوبىز, دومبىرا جايىنداعى اڭگىمەلەردى ۇيىپ تىڭدايدى. كوبىنە شەتەلدىكتەردىڭ جانىندا اۋدارماشىلارى بولادى جانە ءوز ساتۋشىلارىمىزدىڭ ءىشىندە دە اعىلشىن تىلىن مەڭگەرگەندەرى بارشىلىق, سوندىقتان ايتىپ بەرۋگە تىرىسامىز. كوپتەگەن زاتتاردىڭ استىندا سيپاتتامالارى جازىلعاندىقتان, دۇكەنگە كىرگەن ادام كەيدە مۋزەيگە كىرگەندەي ۇزاق ارالايدى».
مەنەدجەر قىزدىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى قالا قازاقتارى ءپاتەرلەرىنىڭ ءبىر بولمەسىن ۇلتتىق مانەردە جابدىقتاپ, وعان قاجەتتى تۇتىناتىن, ساندەيتىن بۇيىمداردى دا ساتىپ الادى ەكەن. تۋريستەر ءۇشىن ول دا وتە قىزىقتى. ساتاتىن دا, ايتىپ بەرەتىن دە, كورسەتەتىنىمىز دە كوپ. باعاسى دا ارقيلى, توڭازىتقىشقا جاپسىراتىن ماگنيتتەر 500 تەڭگە بولسا, قىمبات باعالى اۆتورلىق جۇمىستار دا جەتكىلىكتى. مۇنىڭ بارلىعى تامىرى تەرەڭگە كەتكەن قازاق مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى.
الماتىدا «قۋىرداقتىڭ كوكەسى», ال استانادا؟
گرۋزيننىڭ, ارمياننىڭ, وزبەكتىڭ, قىتايدىڭ, ورىستىڭ, تۇرىكتىڭ, جاپوننىڭ, تايدىڭ, ت.س.س. تاعامدارىن ازىرلەيتىن ارنايى ۇلتتىق مەيرامحانا, ءدامحانالاردى الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ال ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن مىڭ سان اسى بار, ءبىر قىمىزىنىڭ ءوزىنىڭ ءتۇرىن تىزبەلەسەڭ جەتكىزبەيتىن تەك قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن ءازىرلەيتىن مۇنداي ورىن شەتەل تۇگىل قازاقستاننىڭ وزىندە جوقتىڭ قاسى. الماتىدا «قۋىرداقتىڭ كوكەسى» اتتى ۇلتتىق ءدامحانانىڭ اشىلعانىن, وندا ءبىر عانا قۋىرداقتىڭ – «قوناق قۋىرداق», «بال قۋىرداق», «كىسە قۋىرداق», «جوڭقا قۋىرداق», «قارا قۋىرداق», «سىرنە قۋىرداق», «سىرباز قۋىرداق» ءتارىزدى ونداعان ءتۇرى دايارلاناتىنى جايلى الەۋمەتتىك جەلىدەن وقىپ ريزا بولعانىمىز بار. الماتىعا جول تۇسسە ادەيىلەپ بارىپ, ءدامىن دە تاتارمىز دەپ ويلاعانبىز. ال استانادا شومەلە ىشىنەن ينە ىزدەگەندەي ونداي ارنايى ءدامحانانى تابانىڭىزدى توزدىرىپ قانشا ىزدەسەڭىز دە تاپپايسىز, ەسەسىنە, جوعارىدا اتالعان ۇلتتاردىڭ قاي-قايسىنىڭ تاعامىنىڭ ءدامىن تاتقىڭىز كەلسە, وعان ەش توسقاۋىل جوق. ماڭدايشالارىنداعى جازۋلارىنان, اس ءمازىرىنەن دە بۇل مەيرامحانانىڭ قاي ەلدىكى ەكەنىن جازباي تانيسىز. قازاقتىڭ ەلورداسىندا قازاقتان باسقانىڭ ارنايى ءدامحاناسى بار. راس, «ءساتتى», «ارناۋ», «الاشا» سياقتى مەيرامحانالاردا ۇلتتىق تاعامدار ۇسىنىلادى, بىراق وزگە تاعامدار دا تولىپ تۇر.
كەيبىرەۋلەر ءتىپتى وسىلاي دەسەڭ: «قازاقتىڭ تاعامدارىنىڭ تۇرلەرى دە ونشا كوپ ەمەس, ونىڭ ۇستىنە ۇزاق دايىندالادى, اسقان ەتىڭنىڭ پىسكەنىن كىم 3 ساعات كۇتەدى, سوندىقتان وزگە مەيرامحانالاردا قوسىمشا رەتىندە ازىرلەسە دە جاراپ جاتىر»,– دەپ ءۋاج قايتارادى. جوق, بۇلاي شولاق پايىم بىلگەننىڭ ءىسى ەمەس, ارينە. قازاق مەيماندوس, ءار كيگەن كيىمى مەن ىشكەن تاعامىنىڭ ءوزىنىڭ ماعىناسى بار, بارلىعى دا اينالىپ كەلگەندە ادامگەرشىلىك, باۋىرمالدىققا ۇندەيتىن ءپالساپاسىن كەڭ قوينىنا سىيدىرعان دارقان حالىق.
جۋرناليست, جازۋشى كامال الپەيىسوۆا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وقىرماندارمەن بولعان كەزدەسۋدە قۇربىسى حانىم احمەتوۆامەن ەكەۋى ارنايى ەكسپەديتسياعا شىعىپ, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا تەك جەكەلەگەن ادامدار عانا ازىرلەيتىن ۇلتتىق تاعامداردىڭ جوعالىپ بارا جاتقان تۇرلەرىن جيناستىرىپ, ولاردى ازىرلەپ, تۇساۋكەسەرلەرىن وتكىزىپ ءجۇرگەنىن اڭگىمەلەدى. ەلەڭ ەتە قالدىق. كامەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, ولار 20-دان استام وسىنداي تاعامداردى تاۋىپ, ازىرلەپ, ولاردىڭ قۇرامىن, دايىندالۋ جولىن قاعازعا ءتۇسىرىپتى. «جورگەم», «ءورمەتوس», «ۇلپەرشەك», «قانسوقتا», «جاۋجۇرەك», ت.ب. ۇلتتىق اسىمىز قاي مەيرامحانانىڭ دا ۇيالماي تارتاتىن تاعامىنا اينالار ەدى عوي.
«جۇرگەن اياققا ءجورگەم ىلىگەدى» دەگەن ءسوزدى ءبارىمىز ەستىگەنبىز, الايدا, جورگەمنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيمىز, ءسويتسەك, ول كادىمگى ىشەكتەن جاسالاتىن تاعام ەكەن. ال كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى جامبىل اۋىلى كىتاپحاناسىنىڭ قىزمەتكەرى گاۋھار شايماردانوۆا «جاۋجۇرەك» اتتى بوزبالالارعا ءازىرلەيتىن تاعامدى كورسەتتى. باۋىردى شاربى مايعا وراپ دايىندالاتىن بۇل اس جاس جىگىتتى ەرجۇرەكتىككە جەتەلەيدى دەپ انالار جورىققا اتتاناتىن ۇلدارىنا بەرەتىن بولعان دەيتىن ادەمى اڭىزى بار استىڭ ءدامىن قاي جىگىتتىڭ تاتقىسى كەلمەيدى», – دەيدى ك.الپەيىسوۆا.
وسى اڭگىمە مەنىڭ ويىما انام جاسايتىن ءبىر جايتتى ەسكە ءتۇسىردى. ۇلتاباردى ۇساقتاپ تۋرالعان ماي مەن ەتكە تولتىرىپ, بۇرىشتاپ, تۇزداپ, دامدەۋىشتەر سالىپ تىگىپ, قازاندا اسىلىپ جاتقان ەتتىڭ بەتىندە عانا بۇلكىلدەتىپ قايناتىپ, توركىندەپ كەلگەن قىزدىڭ الدىنا تارتاتىنى. سوندا باسقا ەتتەن بولەكشە, قاتپارلانىپ, بۇلتيىپ جاتقان ۇلتابارعا قاراپ اۋزىڭنىڭ سۋى قۇريتىن. بىراق ول ساعان تيەسىلى ەمەس, ۇزاتىلعان قىزدىڭ توركىنىنىڭ ساعىنىشىن تانىتاتىن سىرلى اسى بولاتىن. «ساعىنعانىڭ قايسى, ساقتاعانىڭ جوق ەكەن», دەپ قانشا باعلانى مەن جاباعىسىن جايراتىپ سالىپ, جايىلىپ – توسەك, ءيىلىپ جاستىق بولىپ جاتقاندا, الدىنا ۇيمە استاۋ جاس ەت كەلگەندە ۇستىندە سوعىمنان ساقتالعان ءسۇر ەت كورىنبەسە, قولىن دامگە سوزباعان قازاقتىڭ ءار اسىنىڭ ار جاعىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى مەن قيماستىعى جاتىر ەمەس پە؟! وسىنداي تاماشا قازاقى قالىپتى ءوزىمىز دە تانىپ, وزگەلەرگە دە بىلدىرە تۇسسەك, كانى.
وي تاستادىق, ىسكەر ازاماتتار قولعا السا, ءوزىنىڭ دە, ەلدىڭ دە مەرەيى ۇستەم بولار ەدى. كىم الىپ كەتەر ەكەن؟
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
