التىن كوپىر

عالىمدار جانە عىلىمدار. ولار تۋرالى جازىلىپ جاتقان دۇنيەلەر از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ەڭبەك – پروفەسسور م.باتىربەكوۆتىڭ قازاقستان جوعارى مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى تۋرالى 4 تومدىق كىتابى. مۇندا اۆتور قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارعان جانە سوندا قىزمەت ىستەگەن, ستۋدەنتتەردى تاربيەلەپ ءدارىس بەرگەن, عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن كورنەكتى عالىمدارىمىز تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بەرەدى. وسى ەڭبەكتە عالىم دۇيسەنحان قابديەۆ تە قامتىلىپ, ول كىسىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى اتقارعان ۇستازدىق قىزمەتى, ەكونوميكا عىلىمىنا, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق تەوريا ىلىمىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى تولىق باياندالعان. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم تاريحىن باياندايتىن ەڭبەكتە قازاقستان جوعارى مەكتەبىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دۇيسەنحان قابدي ۇلى ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن العان. دۇيسەنحان اعامىزدى مەن العاش رەت 1955 جىلى كوردىم. ول كەزدە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا فاكۋل­تەتىنىڭ 1 كۋرس ستۋدەنتىمىز. دۇيسەكەڭ بىزگە ساياسي ەكونوميكا پانىنەن سەمينار ساباعىن جۇرگىزدى. بار­لىق ءپان مىندەتتى تۇردە ورىس تىلىندە وتەدى. ال ءبىزدىڭ توپتىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدا قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن, ورىس ءتىلىن ناشار بىلەتىندەر بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە مەن دە بارمىن. العاشقى كەزدە قاتتى قينالىپ جۇردىك. كوپتەگەن پاندەردىڭ, اسىرەسە, ساياسي ەكونوميا ءپانىنىڭ كاتەگوريالارى مەن قاعيدالارىن تۇسىنە بەرمەيمىز. قازاق تىلىندە وقۋلىق تا, وقۋ قۇرالى دا جوق. سوندىقتان تۇسىنبەگەن تۇستا­رىمىزدى تۇگەلىمەن جاتتايمىز. عالىم ءوز ساباعىندا بىزگە قازاقشا ايتۋعا رۇقسات بەرەتىن, ال جاتتاعان جەرلەرىمىزدى جالىقپاي وتىرىپ بىزگە قايتا تۇسىندىرەتىن. ءسويتىپ, سەمينار ساباعى سۇراق-جاۋاپ ەمەس, كوبىنەسە قوسىمشا ساباققا اينالىپ كەتەتىن. بۇل جاس مۇعالىم, ۋني­ۆەرسيتەتتى بىتىرگەنىنە ءبىر-اق جىل بولعان, ءالى دە ادىستەمەلىك تاجىريبەسى جوق دۇيسەنحان قابدي ۇلىنىڭ شاكىرتتەرىنە جاساعان قامقورلىعى, جاناشىرلىعى ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە ءبىز ۇستازىمىزدىڭ توزىمدىلىگىنە تاڭ قالاتىنبىز. بالالار قانداي سۇراق قويماسىن, اسىقپاي تەرەڭ, جان-جاقتى جاۋاپ بەرەتىن جانە ءبىز ونى تولىق تۇسىنگەنشە سان رەت قايتالايتىن. ول كىسىگە ۇستازدىق تۋا بىتكەن قاسيەت بولۋى كەرەك, كەيىن اعامىز شىڭدالىپ, ءوز ماماندىعىنىڭ بيىك بەلەسىنە, اسقار شىڭىنا شىعىپ, مىڭداعان شاكىرتتەر تاربيەلەدى. ولارعا ءدارىس بەرىپ قانا قويعان جوق, جۇرەگىنىڭ جىلۋىن بەردى, ادامي شاپاعاتىن, اقىل-ويىنىڭ نۇرىن توكتى. ادامدى ۇلاعاتتى ۇستاز ەتەتىن بىلىمدارلىق قانا ەمەس, وعان قوسا ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى, ابزالدىعى, ادالدىعى جانە جاستارعا قامقورشى بولا ءبىلۋى. مىنە, وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى دە دۇيسەكەڭنىڭ بويىندا بار ەدى. «ناعىز ۇستاز – زور تۇلعا, ول كۇننىڭ قۇدىرەتتى ساۋلەسى سياقتى», – دەگەن ەكەن ورىستىڭ ايگىلى پەداگوگ عالىمى ك.ۋشينسكي. ناعىز ۇستاز شاكىرتتەرىنە بىلىممەن قاتار ءتالىم-تاربيە بەرەدى. ونەگەلى ۇستاز –  شاكىرتتەردىڭ باعى. دۇيسەكەڭ وسىنداي ونەگەلى ۇستاز بولدى. وسى ماسەلەنى باسىڭقىراپ ايتىپ وتىرعانىم – قازىرگى كەزدە وقىتۋ مەن تاربيە جۇمىستارىنىڭ اراسى الشاقتاپ بارادى. بولون دەك­لاراتسياسى بويىنشا ەنگىزىلگەن وقىتۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگيا­سىنا كوشكەن جاعدايدا ۇستاز بەن ستۋدەنتتەردىڭ بىرگە باس قوسۋ مۇمكىندىگى مەيلىنشە ازايتىلعان. ستۋدەنتتەر ساباققا كوبىنەسە ءوز بەتىنشە دايىندالىپ, ءوز ۋاقىتتارىن وزدەرى جوسپارلاپ, وزدەرىنشە ءومىر سۇرەدى. بۇل جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ قازىر تاربيە جۇمىسىنىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتىپ, ۇستازداردىڭ تاربيەلىك ميسسياسىن تولىق اتقارۋعا مۇمكىندىك جاساۋ قاجەت. ءاربىر ۇستاز تالىمگەر بولا ءبىلۋى كەرەك. تاربيە ءۇشىن ۇستازدىڭ ءاربىر قادامى, ءاربىر ءسوزى, ادامي بولمىسى, كىسىلىك كەلبەتى, ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىنىڭ ءمانى زور. شاكىرتتەر وسىعان قاراپ ونەگە الادى. قازاقتا بوي تۇزەۋ دەيتىن ءسوز بار. ول – اتاقتى, ابىرويلى, ەل سىيلايتىن ازاماتتارعا قاراپ ءوسۋ, سولارعا ۇقساۋ, ەلىكتەۋ, ولاردىڭ جاقسى جاقتارىن قابىلداپ, بويىنا ءسىڭىرۋ. مىسالى ءبىزدىڭ ۇرپاق وسى دۇيسەنحان قابدي ۇلى, ياحيا اۋباكىر ۇلى, شاي­كەن عالىمبەك ۇلى سياقتى اعالا­رىمىزعا قاراپ وستىك, ونەگە الدىق, بوي تۇزەدىك. دۇيسەكەڭ ناعىز ونەگەلى ۇستاز – رۋحى مىقتى, ورەسى بيىك, ءورىسى كەڭ, جانى جايساڭ, مەيىرىمى مول ازامات ەدى. بۇل قاسيەتتەرى ونىڭ پەداگوگتىق قۇدىرەتىنىڭ نەگىزى بولاتىن. وسىعان قوسا ۇستاز شاكىرتتەرىن وتە جاقسى كوردى, ءوز بالاسىنداي ماپەلەپ تاربيەلەدى. ەڭ ماڭىزدىسى – ولارعا وي سالا ءبىلدى, ويلاندىرا ءبىلدى, ولارعا قۇرمەتپەن قارادى. «وسال ۇستاز شىندىقتى قايتالاۋمەن شەكتەلەدى, ال ناعىز ۇستاز سول شىندىقتى تابۋدىڭ جولىن ۇيرەتەدى», – دەگەن دە تىركەس بار. دۇيسەكەڭ شاكىرت­تەرىنە لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاعي­دالارىن ۇيرەتتى, عىلىمدى سۇيۋگە, ەڭبەكقورلىققا باۋ­لىدى. سوندىقتان دا شاكىرتتەرىنىڭ ىشىنەن كوپتەگەن عالىمدار, قايرات­كەرلەر, ءوزى سياقتى ۇلاعاتتى ۇستازدار شىقتى. ولاردىڭ ءبارى دە دۇيسەنحان اعانىڭ قامقورلىعىن ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. د.قابديەۆتىڭ ۇستازدىق قىزمە­تىندەگى جەتىستىگىنىڭ تاعى ءبىر كوزى – ول ءدارىس بەرىپ جۇرگەن ءوز ءپانىن وتە جاقسى بىلگەن جانە وتە جاقسى كورگەن. ءوز ءپانىنىڭ پاتريوتى بولعان, سوندىقتان ونى شاكىرتتەرىنە جان-تانىمەن بەرىلىپ ۇيرەتكەن. ءوزىڭ ءسۇي­مەگەن نارسەنى وزگەگە ۇيرەتە الماي­سىڭ. ال ۇستاز ءوز ءپانىن دە, ءوز ءشا­كىرتتەرىن دە شەكسىز سۇيە ءبىلدى. مىنە, ۇستازدىق قۇدىرەت كىلتى وسىندا. د.قابديەۆتىڭ عالىم رەتىندە قوعامىمىزداعى الاتىن ورنى ەرەكشە. ەلىمىزدە عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن, اتى ايگىلى ەكونوميست عالىمدار بارشىلىق. بىراق دۇيسەكەڭنىڭ ەرەكشەلىگى – مىنا نارىق زامانىندا كوپ كوڭىل بولىنە بەرمەيتىن ەكونوميكا تەورياسىنىڭ دامۋ تاريحىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى. كەڭ دامي قويماعان بۇل عىلىمنىڭ وسى سالاسىنىڭ جاناشىرى دا, قامقورشىسى دا, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ كوشباسشىسى دا پروفەسسور د.قابديەۆ ەدى. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسى شاماسىندا, اتالمىش ماسەلەگە ءالى ەشكىم كوڭىل بولمەي تۇرعان ۋاقىتتا دۇيسەكەڭ شوقان ءۋاليحانوۆ, ىبىراي التىنسارين جانە اباي قۇنانباەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ سياق­تى الىپتارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق كوزقاراستارىن زەرتتەدى. ءسويتىپ, ولاردى ەلىمىزگە جاڭا قىرى­نان تانىستىرىپ, بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. ولاردىڭ جان-جاقتى عۇلاما تۇلعا ەكەندىگىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەدى. وسى باعىتتاعى 1963 جىلى قورعاعان كانديداتتىق جۇمىسى جانە 1982 جىلى قورعاعان قازاقستاندا ەكونوميكالىق وي-پىكىردىڭ دامۋ ماسەلەسىنە ارنالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى ەرەكشە ماڭىزى بار ەڭبەك بولدى. جالپى د.قابديەۆتىڭ عالىم رەتىندە اتى مەن اتاعى بارشاعا ءما­لىم, ابىرويى وتە بيىك, جاريالاعان عىلىمي ەڭبەكتەرى دە از ەمەس. دەگەن­مەن ونىڭ كىتاپتارىنىڭ سانى ءوز داڭقىنا ساي سونشاما كوپ تە ەمەس. ونىڭ سەبەبى, دۇيسەكەڭ ءاربىر عىلىمي جۇمىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ولاردىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا ءمان بەرەتىن. ءار ەڭبەكتە وزىنشە قىزعىلىقتى عىلىمي قاعيدا بولۋىن, بۇرىن ەسكەرىلمەگەن ويلار مەن پىكىرلەردىڭ ايتىلۋىن, ولاردىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا مەيلىنشە زور ۇلەس قوسۋىن قاداعالاپ وتىراتىن. سونىڭ وزىندە «قازاقتىڭ اعارتۋشى دەموكراتتارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق كوزقاراسى», «قازاق­­ستانداعى ەكونوميكالىق وي-تۇ­جى­رىمداردىڭ دامۋى ء(حىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسى)», «ەكونوميكالىق زاڭدار مەن كاتەگوريالار», «ەكونوميكالىق تەوريا: ماڭىزدى كاتەگوريالار مەن تۇسىنىكتەر», «ساياسي ەكونوميا», «ەكونوميكس», «ەكونوميكا ءىلى­مىنىڭ تاريحى» دەگەن ەڭبەكتەر جازىپ قالدىردى. د.قابديەۆتىڭ بۇل­ ەڭبەكتەرى بۇگىنگە دەيىن ءوز قۇن­دىلىقتارىن جوعالتپاعان, بولاشاق ەكونوميست عالىمدار ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن ەڭبەكتەر. عالىم قوعامدىق ومىردەن, جالپى ورتاق تىرلىكتەن ەش ۋاقىتتا شەت قالعان ەمەس. قايدا بولماسىن قوعامي قىزمەتتەرگە بەلسەندى تۇردە ارالاسىپ وتىردى. سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى كەن رۋدنيگىندە جۇمىسشى بولىپ ءجۇرىپ, سونداعى كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. ودان بەرى كەلە الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمى كومسومول ۇيىمىنىڭ, قازمۋ-ءدىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتى كومسومول ۇيىمىنىڭ, ۋنيۆەرسيتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. كەيىنىرەك 1960-1980 جىلدارى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا فا­كۋل­تەتتىڭ پارتبيۋرو مۇشەسى, ينس­تيتۋتتىڭ پارتكوم مۇشەسى بولدى. جەتى جىلدان اسا فاكۋلتەت دەكانى, 30 جىل بويى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى جۇمىسىن اتقاردى. اۋداندىق, قالالىق دەڭ­گەيدە دەپۋتاتتىققا سايلاندى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق وقۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ عىلىمي ءادىس­تەمەلىك كەڭەستەرىنىڭ مۇشەسى جانە توراعا ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. بۇل ۇلكەن قايراتكەرلىكتىڭ بەلگىسى, ءوز زامانىنا, ۋاقىتىنا ادال قاراعانى, بار كۇش-جىگەرىن, قاجىر-قايراتىن حالقىنا اياماي تۇگەل جۇمساعانى. دۇيسەكەڭ ەش ۋاقىتتا وزىنە جەڭىلدىك ىزدەگەن ەمەس, قاي قىزمەت بولماسىن بار اۋىرلىقتى ءوز موينىنا ارتاتىن جانە ونى قايىسپاي ابىرويمەن اتقاراتىن. قانداي ءبىر جۇمىس, نەبىر قيىن ىستەر, الۋان اۋىر عىلىمي پروبلەمالار دۇيسەنحان قابدي ۇلىنىڭ ارالاسۋى­مەن وڭتايلى شەشىلىپ جاتاتىن. جالپى دۇيسەنحان اعامىزدىڭ ونەگە تۇتاتىن ادامي قاسيەتتەرى كوپ-اق. ادەتتە قاي تۇلعانى الساق تا ونىڭ ابىروي-اتاعىنىڭ نە­گىزىن ادامي قاسيەتتەرى قۇرايدى. اعامىز ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ ەتالونى بولا ءبىلدى. اتاققۇمارلىقتان اۋلاق ەدى, لاۋازىم, ماراپاتتارعا ۇمتىلمادى. دۇيسەكەڭنىڭ مىنەزىنە سىپايىلىق, سالماقتىلىق, سابىر­لىلىق ءتان بولسا, ءومىرىنىڭ قاعيداسى – ۇستامدىلىق پەن تۇراقتىلىق بولدى. سوندىقتان دا بولار بار ءومىرىن ەكى-اق ۇجىمدا قىزمەت ىستەۋمەن وتكىزدى. قازمۋ-ءدى بىتىرگەن سوڭ سوندا ۇستازدىق قىزمەتكە قالدىرىلىپ, 9 جىل ءدارىس بەردى. ال سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ نەگىزىندە 1963 جىلى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى قۇرىلعاندا قىزمەتكە سوندا اۋىسىپ, وسى ۇجىمدا ەش جاققا مويىن بۇرماي 43 جىل ۇستازدىق قۇردى. بۇل تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ جوعارعى كورسەتكىشى بولسا كەرەك. دۇيسەكەڭ بارلىق ءىس-تىرلىگىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن. سوندىقتان دا, جوعارىدا ايتقانداي – از جازسا دا, ساز جازدى, ەڭبەكتەرىنىڭ ساپاسى وتە جوعارى بولاتىن. ءاربىر ءسوزىن ويلانىپ ايتاتىن. اعامىز كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1963 جىلى قورعاپ, اراسىنا 20 جىل سالىپ بارىپ دوكتور اتاندى. ول كەزدە ەكونوميستەردىڭ كوبىسى اراسىنا 5-7 جىل, ارى كەتسە 10 جىل سالىپ عىلىمي اتاعىن قورعاي بەرەتىن. دۇيسەكەڭمەن ءبىر جولىعىپ اڭگىمەلەسكەندە: «اعا, دوكتورلىعىڭىزدى تەزدەتپەيسىز بە, ۋاقىت ءوتىپ بارادى؟» – دەپ ەدىم: «ءپىسىرىپ جاتىرمىن, جاقىنداپ قالدىم, دايىندىقسىز شىعۋعا بولمايدى», – دەگەن جاۋاپ الدىم. مىنە, دوكتورلىققا 20 جىل دايىندالعان عالىمنىڭ جاۋابى وسىنداي بولدى. قازاقستاننىڭ عىلىمي مەكتە­بىندە پروفەسسور د.قابديەۆتىڭ ورنىن ەرەكشەلەيتىن تاعى ءبىر جاعداي بار. ول – كەزىندە قازمۋ-ءدىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە ءدارىس بەرگەن ءبىر توپ عۇلاما عالىمدار بولدى. ولار اتتارى وداق كولەمىندە كەڭىنەن تانىمال پروفەسسورلار س.ب.بايىشەۆ, ي.م.بروۆەر, س.ا.نەيشتادت, ۆ.ن.پۋريتس, تس.ل.فريد­مان, ف.ا.جەرەبياتوۆ, ت.ش.ءشاۋ­كەنباەۆ, م.ە.بۋتين, ت.ت.تولەباەۆ, م.م.روزمانوۆ, ش.گ.ءنادىروۆ. بۇلار تەك ۇستازدار عانا ەمەس, ءوز ۋاقىتىنىڭ كورنەكتى قاي­رات­كەرلەرى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكا سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگى­زىن قالاپ, ونى دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقان اسىل ازاماتتار ەدى. وكىنىشكە قاراي ولار تۋرالى بۇگىنگى كۇنى جازىلىپ جاتقان ەستەلىكتەر مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. ايتايىن دەگەنىم, دۇيسەنحان قابدي ۇلى وسى كەرەمەت ازاماتتاردىڭ اراسىندا قىزمەت اتقاردى, سولاردىڭ كومەگىمەن, اقىلىمەن ۇلكەن عالىم بولىپ ءوسىپ-قالىپتاستى. ولاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ, سولاردان ۇيرەنىپ بۇكىل ەلى سىيلاعان ابزال ازاماتقا اينالدى. سول عۇلا­مالاردى كورە الماعان كەيىنگى ۇرپاقتارعا ولاردىڭ اقىل-كەڭەسىن, وسيەتىن جەتكىزدى, قادىر-قاسيەتتەرىن دارىپتەدى. التىن كوپىر بولا ءبىلدى. ول كىسىنىڭ ۇلىلىعىن, عۇلامالىلىعىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ مىنا ارتىندا قالعان بىزگە پارىز. كوپجاسار نارىباەۆ, اكادەميك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى الماتى