قارىز قايتسە قايتادى؟

قاراعاندىلىق كەنشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى كەشەۋىلدەپ جاتىر «تۇيەنىڭ ارقالاعانى التىن, جەگەنى جانتاق». ءدال وسىن­داي كەپ­تى بۇگىنگى كۇندە قاراعان­دىلىق «گە­فەست» كاسىپورنىنىڭ كەنشىلەرى كيىپ وتىر. جەتى قات جەر استىندا كومىر قىرتىسىن قوپارعان جۇمىس­شىلاردىڭ ەڭبەكاقى دەگەندى كور­مەگەن­دەرىنە, مىنە بىرنەشە ايدىڭ ءجۇزى بولىپتى. زادى «گەفەست» كومىر ونەر­كاسىبى كاسىپورىندارىنىڭ قاۋىم­داس­تىعىنىڭ قۇرامىنا باقانداي 29 كاسىپورىن كىرەدى ەكەن. مىنە, وسى كاسىپورىنداردىڭ كوبىسىن ەكى جىلدان بەرى مازاسىزدىق جايلاعان. بۇلاي بولماي قايتسىن, «گەفەسىڭ» قول استىنداعى جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىعا دەگەن 82 ميلليون تەڭگە قارىزىن قالاي قايتارارىن بىلمەي دال بولىپ وتىرسا... شىدامنىڭ دا شەگى بار, تاياۋدا قاشان جابىلامىن دەپ كۇن ساناپ وتىرعان «كيروۆ» شاحتاسىنىڭ كەنشىلەرى العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باس كوتەردى. بۇل شاحتا قارا­عان­دىداعى بايىرعى كەن ورىن­دارىنىڭ ءبىرى – قابىرعاسى 1934 قالانعان. ال «گەفەستىڭ» قۇرامىنا كاسىپورىن 2007 جىلى ەنگەن بولاتىن. ەڭبەگى ەش, تۇزى سور كەنشى قاۋىمىن دا تۇسىنۋگە بولادى: ەگەر دە اقىسىز ەڭبەك دەم­­­الىسىنا كەتەر بولساق, تا­بان­اقى, ماڭدايتەرمەن تاپقا­نى­مىزدىڭ ءوزىن الا الماي سورلاپ قالامىز با دەپ قاۋىپتەنەدى ولار. سودان, انشەيىندە قارا جەر قوزعالسا دا قوزعالمايتىن كەنشى اعايىن ەرەۋىلگە ەندى شى­عايىن دەپ جاتقانىندا, كاسىپ­ورىنعا قاراعاندى قالاسىنىڭ اكىمى نۇرلان ءاۋبا­كىروۆ پەن كومپانيا باس­شى­لىعى ساۋ ەتىپ كەلە قالسىن. قالا اكىمى مەن ابدەن اشىن­عان كەنشىلەر اراسىندا قا­لىپتاسقان احۋالدى قىزۋ تال­قىلاعان اڭگىمەنىڭ وربىگەنى راس ەدى. اكىم اۋباكىروۆتىڭ ايتۋ­ىنشا, كاسىپورىننىڭ ەڭبەك­اقى جونىندەگى قارىزى­نىڭ ءوزى 82,2 ميلليون تەڭ­گەگە جەتكەن. بۇعان الەۋمەت­تىك جانە زەينەتاقى بويىن­شا تولەمدەردى, بانك قارىز­دارى مەن كوممۋنالدىق قىز­مەت­تەرگە دەگەن بەرەشەكتى قوسى­ڭىز. جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسۋىنا كورشى ەلدەگى ءرۋبلدىڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشى­راپ, ونداعى كومىر جانە كوكس قوسپاسى نارىعىنىڭ كوز­دەن بۇل-بۇل ۇشۋى بىردەن-ءبىر سەبەپكەر كورىنەدى. دەسە دە, تاياۋ­دا كاسىپورىن قىس­تان بەرگى ۇزىلىستەن كەيىن «ارسە­لور­ميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىنا تام-تۇمداپ ءونىم جەتكىزە باستاعان. بىراق بۇل تىربانعان ارەكەتتىڭ تىعىرىقتان الىپ شىعا قويۋى ەكىتالاي. اڭگىمە بارىسىندا قالا اكىمى ماسەلەنى توتەسىنەن قوي­دى. «بۇگىنگى كۇندە «ارسە­لور­ميتتال تەمىرتاۋ» اق-تىڭ دەبيتورلىق قارىزى 40 ملن. تەڭ­گەنى قۇرايدى. وعان قوسا, مامىر ايىندا جونەلتىلگەن ءونىم­گە تولەنەتىن العاشقى ترانش 13 ماۋسىم كۇنى تۇسە باس­­تايدى. بۇل كەزدە ءساۋىر اي­ىن­داعى ەڭبەكاقى بويىنشا قا­­رىز تولىقتاي جابىلۋى ءتيىس», – دەپ شەگەلەدى قالا اكىمى. جالپى, اتقارۋشى بيلىك شىعار-شىقپاس جانى بار كاسىپورىن دەگەندە قولدان كەلگەن كومەكتەن ايانىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, مونوپوليستەرمەن كەلىسسوزدەر ءجۇر­گىزىلىپ, «گەفەس» كەنشىلەرىنىڭ كوم­­مۋنال­دىق قىزمەتتەر الدىن­داعى قارىزدارى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن قيدىرماۋعا قول جەتكىزىلدى. سونان سوڭ كاسىپورىننىڭ وزىنە ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋشى كومپانيامەن مامىلەگە كەلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە مونوپوليست تولەم كەستەسىنىڭ مەرزىمىن تالاي بۇزعان بيزنەس­مەنگە قارىزىن ءبولىپ-ءبولىپ تولەگەنشە كەشىرىممەن قاراي تۇرماق. سونداي-اق, قارا­عان­دىلىق بيلىك «گەفەست» ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ ءتاريفى مەن تاسىمالداۋ تولە­مىن تومەندەتۋ جونىندە ۇكىمەت­تىڭ وزىنە ۇسىنىسپەن شىق­پاقشى. بىراق تا بۇل شارا­لاردىڭ شيەلەنىسكەن ماسەلە­لەردىڭ شەشىمىن ءبىرجولاتا تابا قويارىنا ءدال قازىرگى ۋا­قىتتا سەنىم از... شىنتۋايتىنا كەلگەن­دە, ماسەلەنىڭ تىم تەرەڭگە تامىر تارتىپ كەتكەنىن مويىن­دا­ماسقا امالى قالماعانداي اكىم مىرزانىڭ: «ءونىمدى ارتتىرمايىنشا, كاسىپورىن مەن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, جەتىلدىرمەيىنشە جانە دە كوكس قوسپاسىن شىعارۋ كولەمىن كوبەيتپەيىنشە كاسىپورىننىڭ بولاشاعى بۇلدىر. سوندىقتان ءبىز قازىردىڭ وزىندە الداعى جاعدايدىڭ پەسسيميستىك باعىتتا ءوربيتىن جولىن دا قاراستىرىپ جاتىرمىز. ول دەگەنىڭىز, جۇمىسشىلاردى قىس­قارتۋ جانە ولارعا ەڭ­بەكپەن قامتۋ باسقارماسى ارقى­لى الداعى ۋاقىتتا جۇمىس تاۋىپ بەرۋ. قازىردىڭ ءوزىن­دە اتالعان باسقارماعا ءار جۇمىس­شىنىڭ ۇيىندەگى بالالار مەن ستۋدەنتتەر سانىن جانە دە كەنشىلەردىڭ بىلىكتىلىكتەرىن ەسكە­رە وتىرىپ, ولاردىڭ الەۋ­مەت­تىك پورترەتتەرىن جاساۋ تاپسى­رىلعان», – دەۋىنىڭ ءوزى وسىلايشا توپشىلاۋعا نەگىز بەرەدى. اڭگىمە بىلايشا وربىگەندە كاسىپورىننىڭ باسشىلىعى دا قاراپ قالماي ءوز ءۋاجىن ايتا وتىردى. «ءبىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە كومىر تاسيتىن تەحنيكانى ەسەپكە الماي وتىرمىز. ديزەل وتىنىن, ماتەريالدى ساتىپ الۋ كەرەك, – دەدى كاسىپورىننىڭ قارجى ديرەكتورى ناتاليا يۆانوۆا. – سىزدەر ءبىزدىڭ شىعىندارىمىز تەك ەڭبەكاقى مەن سالىقتان عانا تۇرادى دەپ ويلايسىزدار ما؟ مەن سىزدەرگە بىردەن ايتايىن: ەگەر ءبىز 13 ماۋسىمعا دەيىن سىزدەردىڭ ەڭبەكاقىلارىڭىزدى جاباتىن بولساق, وندا كومىر تيەۋدى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولامىز. ناتيجەسىندە شىلدە ايىنىڭ باسىندا ءتۇسۋى ءتيىس اقشا مۇلدە تۇسپەيتىن بولادى...». البەتتە, قالا اكىمىنە مۇن­داي اۋانداعى اڭگىمەنىڭ ۇنا­ماعانى راس. «سىزدەر ۆاگونداردى دا جونەلتەسىزدەر, ءساۋىردىڭ ەڭبەكاقىسىن دا تولەيتىن بولاسىزدار! سول ءۇشىن دە سىزدەر باسشى بولىپ وتىرسىزدار! ال مۇنى مەنەدجەرمەن قو­سىلىپ قالاي ىستەيسىزدەر, وندا جۇمىسشىلاردىڭ شارۋا­سى جوق!», – دەپ قالا اكىمى ءاۋ­باكىروۆ اڭگىمەنى شورت كەستى. راس, سول كۇنى كەنشىلەردىڭ قولىنا ناۋرىز ايىنىڭ ەڭبەك­اقىسى تۇگەلىمەن ءتيدى. ال قالعان قارىزدىڭ قاشان وتەلەتىنىن اكىم دە, كاسىپ­ورىننىڭ اكىمشىلىگى دە تاپ با­سىپ ايتا المادى... قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»    قاراعاندى