تاريحىمەن تۇلەگەن ءوڭىر

 يۋنەسكو 2016 جىلدى قوجا احمەت ياساۋي جىلى دەپ جاريالاعانى بەلگىلى. بۇكىل الەم حالقى وسىلايشا قۇرمەتتەپ جاتقان كەزدە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ, مۇنداعى جاعدايمەن تانىسۋ ماقساتىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ورنالاسقان تۇركىستان جەرىنە ارنايى ساپار­لاپ قايتتىق. تۇركىستان ءحىV-ءحVىىى عا­سىر­لاردا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان, تاريحى تىم تەرەڭگە كەتكەن ايگىلى قالا. ونىڭ ۇستىنە مۇندا قاز داۋىستى قازىبەك بي, ابىلاي حان, ەسىم حان, حاقنازار حان, تاۋكە حان, قانجىعالى ءبو­گەن­باي باتىر سەكىلدى اتاقتى با­با­لارىمىزدىڭ سۇيەگى جاتىر. پويىزدان ءتۇسىپ, قوناقۇيدى بەتكە الىپ كەلە جاتقانىمىزدا ماشينا رولىندە وتىرعان جۇرگىزۋشى جىگىت ەلى­مىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان بەرى قالانىڭ قارقىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ ءوتتى. وسىدان 30 جىلداي ۋاقىت بۇرىن بۇل قالادا 80 مىڭنان استام ادام ءومىر سۇرسە, قازىر ولاردىڭ سانى 250 مىڭنان اسىپ جىعىلعان ەكەن. قالانىڭ دامۋىنا 1991 جىلى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۇ­را­­جايىنىڭ اشىلۋى, مۇنان كەيىن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حا­لىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بوي كوتەرۋى جاعىمدى ىقپال ەتكەن سەكىلدى. ويتكەنى, سول كەز­دەر­دەن باستاپ قالاعا تۋريستەر ەرەك­­­شە اعىلىپ كەلە باستاعان. تۇركىستان تۋريستەر مەن ستۋدەنتتەر قالاسىنا اينالعان. سون­دا ويلاپ قاراساڭىز, وسىدان مىڭ جىلداي ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن بابامىزدىڭ قاسيەتتى ەسىمى مەن ونىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءوزى ءبۇ­گىنگى ۇرپاقتارىنىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىرعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. تۇركىستان قالاسىنا كەلگەن ادام قوجا احمەت ياساۋي كە­سە­نەسىنە بارماس بۇرىن ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ ۇستازى ارىستان باب باسىنا بارىپ ءتاۋ ەتۋى قاجەت ەكەن. مۇنى قوجا احمەتتىڭ ءوزى ۇر­پاقتارىنا وسيەتتەپ ايتىپ كەتىپتى. سوندىقتان قوناقۇيگە كەلىپ ورنالاسقاننان كەيىن ەر­تەڭىن­دە تاڭ اتىسىمەن قالادان 60-70 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ارىستان باب كەسەنەسىنە قاراي اتتانىپ كەتتىك. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارىستان باب ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن كورىنەدى. اڭىز بويىنشا, ارىستان باب مۇحاممەد پاي­عامباردىڭ ەلشىسى بولعان دەسە-ءدى. مۇحاممەد پايعامبار ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىمەن قۇرما جەپ وتىرعان كەزدە ءبىر قۇرما ىدىس­تان قايتا-قايتا قۇلاي بەرەدى. سول كەزدە پايعامبار «بۇل قۇرما سىزدەن 400 جىل كەيىن تۋىلاتىن مۇسىلمان بالا احمەتكە تيەسىلى», دەگەن ىشكى داۋىستى ەس­تيدى. پايعام­بار شاكىرتتەرىنەن قۇرمانى يەسىنە كىم جەتكىزە الا­تىندىعىن سۇرايدى. ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. پايعامبار سۇراعىن ەكىنشى رەت قويعاندا, ارىستان باب «ەگەر ءسىز اللا تاعالادان 400 جىل سۇراپ بەرسەڭىز, مەن بۇل قۇرمانى يەسىنە جەتكىزەر ەدىم», دەيدى. حالىق اڭىزدارىنا جانە جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارىستان باب احمەت ياساۋيگە قۇر­مانى جەتكىزەدى جانە ونىڭ ۇستازى بولادى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ارىستان بابتى ەرەكشە قۇرمەت تۇتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. ارىستان باب كەسەنەسىندە بول­عانىمىزدا, مۇندا كەلۋشىلەر قاراسىنىڭ مول ەكەندىگىن باي­قادىق. بۇل كەسەنە ارىستان باب قابىرىنىڭ باسىنا سالىنعان. ول ءدالىزحانا, مەشىت, قۇجىراحانا, ازان شاقىراتىن مۇنارا سياقتى جەكە بولمەلەردەن قۇرالعان. دەرەكتەرگە قاراعاندا, قابىر با­سىنداعى العاشقى بەلگىلەر ءحىى عاسىرلاردا سالىنسا, ءحىV عا­سىردا قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ كەڭەيتىلەدى. ءدالىز قاقپا ماڭ­داي­شاسىنا ءمارمار تاقتا قالانىپ, ونىڭ بەتىنە ھيجرا بويىنشا 1327 جىل, ياعني سوڭعى قۇرىلىس جۇرگەن ۋاقىت دەپ كورسەتىلۋى وسى تاريحي دەرەكتى بىلدىرسە كەرەك. دەگەنمەن, حح عاسىردىڭ باسىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قاراجاتىمەن كۇي­دىرىل­گەن كىرپىشتى پايدالانا وتىرىپ, كەسەنە قايتادان كوتەرىلەدى. جالپى, دەرەكتەرگە قاراعاندا, كەسەنە ءار عاسىرلاردا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ وتىرعان سەكىلدى. ەل ءتا­ۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ارىس­تان بابتىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ كە­لۋشىلەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ونىڭ اينالاسى گۇلدەنە تۇسكەن. ماڭايىنان كوپتەگەن شاعىن قو­ناق­ۇيلەر, ءدامحانا­لار مەن دۇكەندەر اشىلىپتى. كە­سەنەنىڭ باسى دا رەتكە كەلتىرىلگەن. سونداي-اق, كەسەنەدەن اۋدەم جەردەن اسقار ق ۇلىباەۆتىڭ دەمەۋ­شىلىگىمەن ۇلكەن جاڭا مەشىت بوي كوتەرىپتى. مەشىتتىڭ اينالاسى تولعان جاڭا قوناقۇيلەر. ولاردىڭ بارلىعى بۇل ماڭايعا ەرەكشە كورىك بەرىپ تۇر. قوناق­ۇيلەر قاراسىنىڭ كوپتىگىنە قا­راپ, مۇندا كۇن سايىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن, شەتەلدەردەن تۋريستەردىڭ اعىلىپ كەلەتىنىن بايقاۋعا بولادى. بابا باسىنا بارىپ قۇران وقىتىپ, ساداقامىزدى بەرگەننەن كەيىن جاڭا مەشىتكە دە كىرىپ شىقتىق. مەشىتتىڭ باس يمامى ەرگوبەي ماقسات قاجى بۇل قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ ورنىنىڭ ءۇش جىل سالىنىپ, 2011 جىلى 20 مامىردا اشىلعاندىعىن, قاسىنان شاكىرتتەر وقىتاتىن مەدرەسەنىڭ, قوناقۇيدىڭ قوسا سالىنعاندىعىن ايتىپ بەردى. مەشىت كۇمبەزىنىڭ بيىكتىگى – 24 مەتر, مۇناراسىنىڭ بيىكتىگى – 33 مەتر. كولەمى ەداۋىر جەردى الىپ جاتىر. مەدرەسەدە بۇل كۇندەرى 16 شاكىرت ءبىلىم الۋدا ەكەن. ارىستان باب كەسەنەسىنەن قا­لاعا قايتا ورالىپ كىرە بەر­گەنىمىزدە, تاعى دا حالىق كوپ شوعىرلانعان قاسيەتتى مەكەنگە تاپ بولدىق. بۇل جەردە دە بىرنەشە اۆتوبۋستارمەن كەلگەن تۋريستەردى كوردىك. اڭىزدا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قىزى دەپ ايتىلاتىن گاۋھار انا زيراتى وسى ەكەن. باسىنا جاقسى مازار تۇرعىزىلىپتى. مازارعا كىرگەنىمىزدە اقساقال ادام امانداسىپ, كەلگەن سەبەبىمىزدى بىلگەن سوڭ, گاۋھار انا رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىپ بەردى. اقساقالدىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەسى قىزىق. ەرتەرەكتە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ كولو­نياسىنداعى مەكتەپتە ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەگەن. مۇنان كەيىن قاتتى اۋرۋعا شالدىققان. باۋىر ىسىگى. بۇل اۋرۋدان جازىلىپ كەتۋ كوپ پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلماعان. اقساقال وسى اۋرۋدان جازىلىپتى. ويتكەنى, تۇندە ۇيىقتاپ جاتقاندا تۇسىندە ايان بەرىلەدى. ويانعاننان كەيىن ەسىنەن ءبىر ءسوز شىقپاي قويادى. «سالۋ كەرەك» دەگەن ءسوز. نەنى سالۋ كەرەك؟ ءوزى دە بىلمەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندە گاۋھار انا زيراتىنىڭ باسىن مال تاپتاپ جاتقاندىعىن كورەدى. ماعان بەرىلگەن ايان وسى شىعار دەپ بالاسىنىڭ ءۇيىن ساتىپ, وسى قارجىمەن زيراتتىڭ اينالاسىن قورشاپ, باسىنا شاعىن مازار تۇرعىزادى. بۇل ارەكەتىن اللا قابىل قىلسا كەرەك, اۋرۋىنان قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەدى. سودان باستاپ نۇرعالي الدابەرگەن ۇلى اقساقال وسى كەسەنە باسىندا كەلۋشىلەردى قابىلداپ, شاما-شارقىنشا كەلۋ­شىلەرگە قولعابىسىن تيگىزەدى, قا­را­ۋىلدىق قىزمەت جاسايدى. قازىر جاسى 80-گە تاياسا دا تىڭ ەكەن. ول كىسى بىزگە تاۋەلسىزدىك جىل­­­دا­رى بۇل مازاردىڭ مادەنيەت مي­نيسترلىگىنىڭ قارجىسىمەن قايتا تۇرعىزىلعاندىعىن ايتىپ بەردى. ەرتەڭىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە باردىق. ول يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇراسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ەكەن. ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن, بۇكىل شىعىس حالىقتارىنا اتى ايگىلى كونە تۇركى اقىنى, ءداس­­تۇرلى ءدىنىمىزدىڭ نەگىزىن قا­لاۋشى قوجا احمەت ياساۋي­دىڭ باسىنداعى بۇل كەسەنە اتاق­تى قول­باسشى ءامىر تەمىردىڭ جار­­­لى­عىمەن تۇرعىزىلعان. عي­ماراتتىڭ كىرەبەرىس ەسىگىنىڭ ىشكى ماڭدايشاسىندا قازىرگە دەيىن جاقسى ساقتالعان جازۋدان مىنانداي سوزدەردى وقۋعا بولادى: «بۇل اۋليە مەكەن اللا تاعالانىڭ راقىمى جاۋعان پاديشا ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ جارلىعى بويىنشا ورناتىلدى... اللا تاعالا ونىڭ ءامىرىنىڭ عاسىرلار جاساۋىنا ءناسىپ ەتسىن!». وسى جازۋلاردى وقىعاندا پاديشانىڭ ءامىرى ەمەس, ارتىندا قالدىرعان وسىنداي يگىلىكتى مۇراسىنىڭ عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقاندىعىنا ءتانتى بولادى ەكەنسىڭ. مۇندا قورىق-مۇراجايدىڭ الىپ جاتقان جەر كولەمى 90 گەكتار مولشەرىندە. قورىق-مۇراجاي قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىمەن بىرگە ۇلكەن قىلۋەت (جەراستى مەشىتى, ءحىى ع.), سەگىز قىرلى كەسەنە ء(حىV-ءحVى عع.), ۇلىقبەكتىڭ قىزى, ابىلقايىر حاننىڭ زايىبى رابيعا سۇلتان بەگىم كەسەنەسى (حV ع.), شىعىس مونشاسى ء(حVى-ءحVىى ع.ع.), ەسىمحان كەسەنەسى, جۇما مەشىتى, تاعى باسقا دا ارحەولوگيالىق, تاريحي, ساۋلەت جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ۇزدىك ەسكەرتكىشتەرىن قامتيدى. وسىنىڭ ىشىندە احمەت ياساۋي ەسكەرتكىشى – ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا دەيىن ساقتالعان ەڭ ءزاۋ­لىم كۇمبەزدى, قىشتان سوعىلعان عيمارات بولىپ تابىلادى. ونىڭ كولدەنەڭى – 46,5 مەتر, ۇزىندىعى – 62,5 مەتر, كەسەنە ىشىندە ۇلكەندى-كىشىلى 35 زال مەن بولمە بار. ولاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن قوس قاباتتى 8 دالىزبەن جانە ءارتۇرلى وتپەلى باسپالداقتارمەن جالعاسىپ جاتىر. سولاردىڭ ۇلكەندەرى قازاندىق, ۇلكەن اقساراي, كىشى اقساراي, قۇدىقحانا, كىتاپحانا, اسحانا, كورحانا, مەشىت دەپ اتالادى. كەزىندە اتاۋلارىنا ساي كەلۋشىلەرگە ءتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتكەندىگى بايقالىپ تۇر. مۇراجاي كەشەنىن اسىقپاي ءبىر كۇن ارالادىق. كەسەنەنىڭ ءىشىن­دە جوعارىدا ايتىپ كەتكەن قازاقتىڭ اتاقتى حاندارى مەن باتىرلارى, بيلەرىنىڭ باسىندا بولىپ ءتاۋ ەتتىك. كەلۋشى حالىقتىڭ بارلىعى قوجا احمەت ياساۋي بابا­مىزعا, باسقا دا وسىندا جەرلەنگەن ارۋاقتى ەرلەرىمىزگە ارناپ قۇران وقىتىپ جاتتى. سولاردىڭ ساپىنا قوسىلدىق. ورتالىق قازاندىق زالىندا ورنالاسقان تايقازاندى كوردىك. پايعامبار جاسىنا كەلگەننەن كەيىن قوجا احمەتتىڭ جەر استىنا ءتۇسىپ ءومىر سۇرگەن, ەڭبەكتەرىن جازعان ورىندى تاماشالادىق. مۇراجاي قا­­راۋشىسى ارداق بەيسەنوۆا قارىنداسىمىز ءبىزدىڭ ارنايى كەلگەن جۋرناليست ەكەنىمىزدى بىلگەن سوڭ ىقىلاس تانىتىپ, كەزىندە, ياعني وسىدان قانشاما عاسىرلار بۇرىن بابامىزدىڭ ءوزى سۋ ىشكەن قۇدىقتان سۋ اپەردى. سۋ سونداي تازا ءارى ءدامدى ەكەن. ونى راحاتتانىپ تۇرىپ ىشتىك. قارىنداسىمىزعا راحمەتىمىزدى جاۋدىردىق. كەلەسى كۇنى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتە بولدىق. ەلباسى شەشىمىمەن قازاق پەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ باۋىرلاس­تىق ىنتىماعىنىڭ ناتيجەسىندە اشىلعان ۋنيۆەرسيتەت 300 گەكتار اۋماققا ورنالاسقان ەكەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەتىن بولساق, الماتىداعى ءال-فارا­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى 80 گەكتار اۋماققا ور­نالاسقان. سوندا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قانشاما جەردى الىپ جاتقاندىعىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. مۇنىڭ 100 گەكتارىنا بوتانيكالىق باق ءوسىرىلىپتى. مۇنداي باق ازىرگە استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە عانا بار. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇيىمداستىرۋ جانە الەۋمەتتىك-مادەني ىستەر جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى باقىت­جان مۇحامەدجانوۆ بىزگە بۇل حالىقارالىق ورىننىڭ جەدەل سالىنۋىنا ەكى ەل ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ جاعىمدى اسەر ەتىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ بەردى. تۇرىك اعايىنداردىڭ قۇرىلىس سالاسىن جاقسى مەڭ­گەرگەندىگى بەلگىلى. ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ اسەم بولىپ سالىنۋىنا وسى جاعدايدىڭ پايداسى كوپ تيگەن سەكىلدى. تۇرىك جاعى باستاپقى كەزدە ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلىسىنا 200 ميلليون دوللار قايتارىمسىز ينۆەستيتسيا سالىپتى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە 5 مىڭداي ستۋدەنت كۆوتا بو­يىنشا وقىتىلادى ەكەن. جالپى, ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ سانى 25 مىڭعا جۋىقتاعان. سونىڭ 8 مىڭى وسى تۇركىستان قالاسىندا وقىتىلادى ەكەن. ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگى كۇندەرى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ با­ۋىر­­­لاستىعى نەگىزىندە دامىپ كەلەدى. مۇندا قازاقستان مەن تۇركيانىڭ عانا ەمەس, سونى­­­مەن قاتار, رەسەيدەگى تۇركىتىل­دەس حالىقتاردىڭ جاستارى دا وقى­تىلۋدا. قازاقستان تارابى جى­لىنا 200 ورىنعا كۆوتا بەرىپ وتىرادى. ۋنيۆەرسيتەتتە بولىپ, ونىڭ وقۋ كورپۋستارىن, مەديتسينالىق فاكۋلتەتى مەن جەكە ەمحاناسىن, مادەنيەت سارايىن ارالاپ, وسىندا ءوتىپ جاتقان ءتۇرلى جيىندارعا قاتىسقانىمىزدا ستۋدەنتتەردىڭ بەلسەندىلىگىن بايقاپ, جاعىمدى اسەر الدىق. زىكىريا جانداربەك, ساپاربەك ەرگوبەكوۆ, مىرزاحمەت بالاۋبەكوۆ سەكىلدى وقىتۋشى عالىمدارمەن كەزدەسىپ, ەل مەن جەر تاريحى تۋرالى اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. وسىنداي اڭگىمەلەسۋ ناتيجەسىندە ياساۋيتانۋشى عالىم زىكىريا جانداربەكپەن جاسا­عان قوجا احمەت ياساۋي بابامىز جانە ونىڭ تاريحي مۇرالارى تۋ­رالى «تۇركى رۋحانياتىنىڭ تەمىرقازىعى» دەگەن سۇحباتىمىز وسىدان ءبىراز بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانىپ, وقىرمانداردىڭ لايىقتى باعاسىنا يە بولدى. ول سۇحباتتى بىرقاتار وبلىستىق گازەتتەردىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىپ, جاريالاپ جاتقاندىعىن ەستىپ جاتىرمىز. سونىمەن, قاسيەتتى تۇركىستان جەرىندە وتكەن ءۇش-ءتورت كۇندىك ساپارىمىز ماندىلىگىمەن ەستە قالدى. يماندىلىققا بەت بۇرعان, بازارلارىندا تەمەكى تارتىلمايتىن, اراق-شاراپتان ارىلۋ ۇستىندەگى تۇركىستاندىقتار بويى­نان ىزەتتىلىكتى, سىپايىلىق پەن قوناقجايلىقتى اڭعارىپ, ريزا بولىپ قايتتىق.  سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان» استانا – تۇركىستان – استانا