ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە قازاق اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ەشىمبەت بايباراقوۆتىڭ دا ءومىر جولى, ەڭبەك سۇرلەۋى قيىن كۇرمەۋلەردى اينالىپ وتپەدى.
1962 جىلى مال دارىگەرى ماماندىعىن الىپ شىققان بەتتە ەڭبەك جولىن كەگەن اۋدانىنداعى «قىزىل تۋ», شەلەك اۋدانىنداعى «تاۋسۇگىر» قوي كەڭشارلارىندا باس مال دارىگەرلىگىنەن باستادى. جاس مامانعا تالاي مارتە كەڭشار ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن دە اتقارۋىنا تۋرا كەلدى. ال بۇل جاس ماماننىڭ كاسىبي دايارلىعىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە دەگەن ىنتا-قۇلشىنىسىن تۋعىزدى. شارۋاشىلىق جەتەكشىسى بولۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءبىلۋ قاجەتتىگىن ۇعىندى. ءسويتىپ, ەشىمبەت بايباراقوۆ وندىرىستەن قول ۇزبەي, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن «اگرونوم-ەكونوميست» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىقتى.
ودان شەلەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ ىستەدى. ال 1968 جىلى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «اباي» قۇس كەڭشارىنىڭ پارتكوم حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ەشىمبەت بايباراقوۆ پارتيا ءجانە قوعام جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ مولدىعىمەن جانە ازاماتتىق قاسيەتىمەن كوزگە ءتۇستى. ونىڭ ەكونوميكا ماسەلەلەرىندەگى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋداعى تەرەڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى وزگە ارىپتەستەرىنە ونەگە بولدى.
مۇنداي مامان ول كەزدە نازاردان تىس قالمايتىن. 1973 جىلى قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ەشىمبەت بايباراقوۆ ىلە اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل جۇمىستا دا ول ءوزىن ادامدارمەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەي الاتىن جاقسى ۇيىمداستىرۋشى, تالاپشىل باسشى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.
1974 جىلى بۇكىل قازاقستان بويىنشا قۇس وسىرەتىن بىرلەستىكتەر قۇرىلدى. ەت باعىتىنداعى جانە جۇمىرتقا بەرەتىن ۇلكەن ەكى بىرلەستىك بولدى. بايباراقوۆ جۇمىرتقا وندىرەتىن اباي قۇس شارۋاشىلىعى بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورلىعىنا بەكىتىلدى.
اتا-بابالارىمىز ەسكىدەن قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاعاننان با ەكەن, ايتەۋىر سول جىلدارى قۇس شارۋاشىلىقتارىنىڭ باسىندا ەمگە ءبىر قازاق تابىلمايتىن. بۇل ماسەلەنى سول كەزدەگى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اتپال ازامات اسانباي اسقاروۆ شەشىپتى. ول كىسى: «وسىنداي ۇلكەن وبلىستاعى الىپ وندىرىستە نەگە جەرگىلىكتى حالىق وكىلىنەن ءبىر باسشى جوق؟» دەگەن سۇراقتى دوروحوۆ يۆان يۆانوۆيچ دەگەن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا قويادى. «الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى دا, ىرگەلىسى دە – وسى قۇس شارۋاشىلىعى. ال ەندى قۇس شارۋاشىلىعىندا بىردە-ءبىر قازاق جوق. ەرتەڭ شەتەلدەردەن, جوعارىدان دەلەگاتسيالار كەلەدى. بارلىق ۋاقىتتا تالعار, ەسىككە اپارىپ ءجۇرمىز», – دەپ اسەكەڭ قاتتى رەنجيدى.
دوروحوۆ كەڭسەسىنە كەلىپ ءوندىرىستىڭ اينالاسىندا جۇرگەن پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمىن قارايدى. تىزىمدەگىلەردىڭ كوبىسى باسقا ۇلت وكىلدەرى. سولاردىڭ ىشىنەن بۇرىن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان, قازىر اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەن ەشىمبەت بايباراقوۆقا كوزى تۇسەدى. ماماندىعى دا كەلىپ تۇر. دەرەۋ ىزدەستىرەدى.
وسى ۇلكەن بىرلەستىككە قالاي كەلگەندىگى تۋرالى ەشەكەڭ ءوزى تومەندەگىشە بايانداپ بەرگەن ەدى:
«دوروحوۆ ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «بايباراقوۆ جولداس, اسانباي اسقاروۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى. ءبىز, پارتيا كوميتەتى بارلىق ءتىزىمدى قاراي كەلە ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى دۇرىس دەپ تاپتىق. بۇل – پارتيانىڭ تاپسىرماسى, ءسىز باس تارتا المايسىز» دەگەن. مەن بولسام كەشىرىم سۇراپ, قازىرگى قىزمەتىم وزىمە ۇنايتىنىن, پارتيانىڭ بەرگەن نۇسقاۋلارىن تولىعىمەن اتقارىپ كەلە جاتقانىمدى ايتتىم. دەگەنمەن دە كەلىسىمىمدى بەرۋگە تۋرا كەلدى.
مەنى قىزمەتكە الۋ تۋرالى ۇسىنىستى وبكوم قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە جىبەردى. بىراق گالىشكين دەگەن باستىق العىسى كەلمەيدى. وبكوم شەشكەننەن كەيىن ونىڭ حاقىسى دا جوق, ارينە. سوندا دا مەنى التى كۇن كىدىرتتى. ماعان قولداۋحات جازبايدى. ونىڭ ويىندا – بۇرىن ۇسىنىلىپ قويعان نەمىس جىگىتى. التى كۇننەن كەيىن گالىشكينگە ورتالىق كوميتەتتەن حابارلاسىپ: «نەگە ۇستاپ وتىرسىڭدار؟» دەگەن سۇراق قويادى. ءسويتىپ, گالىشكيننىڭ ماعان قولداۋحات جازۋىنا تۋرا كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى موتوريكو بۇيرىق شىعاردى. سودان ابايعا بىرلەستىكتىڭ باس ديرەكتورى بولىپ كەلدىم. بۇل بىرلەستىككە ەڭبەكشىقازاقتاعى «ابات» قۇس فابريكاسى, ىلە اۋدانىنداعى «چاپاەۆ» قۇس شارۋاشىلىعى, قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «اباي» قۇس فابريكاسى, اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلار قارادى».
سول كەزدەگى ىلە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى زامانبەك باتتالحانوۆ, راقىمجان ماقاشەۆ, قۇسايىن بيجانوۆتار ەشىمبەت بايباراقوۆقا ۇلكەن سەنىممەن قاراعان. ولاردى سەنىمدەرى الداماپتى, بايباراقوۆ وتە ىلكىمدى باسشى, ۇلكەن عالىم, قازاقستاندا العاش رەت جۇمىرتقا باعىتىنداعى «الاتاۋ» كروسىن شىعارۋشى اۆتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ تاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشىسى, پاراسات-پايىمى مول ءارى ءوز ىسىنە تىڭعىلىقتى مامان رەتىندە ول اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
كەيىن بىرلەستىك اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدى. ونىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان ەشىمبەت بايباراقوۆ ءبىرلەستىكتىڭ, بەرەكە-ىرىسىن تاسىتىپ, ابىرويىن اسىرا ءتۇستى. جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى ەشىمبەت بايباراقوۆ الدەنەشە رەت (1977,1980,1984,1988) بۇكىلوداقتىق جارىس جەڭىمپازى اتانىپ, كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ ديپلومدارىنا, التىن جانە كۇمىس مەدالدارىنا يە بولدى. عالىم باسشى ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, «اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قۇرامىنداعى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ پروبلەمالارى» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاپ شىقتى.
قالىپتاسىپ كەلە جاتقان اگروونەركاسىپتىك كەشەن جۇيەسىندەگى جاڭا ەكونوميكالىق جانە ۇيىمدىق بايلانىستاردى مۇقيات زەرتتەۋ نەگىزىندە ەشىمبەت بايباراقوۆ ونىڭ سالالارىن دامىتۋعا جاڭا تالاپتار قويدى, ونداعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ باعىتىن بەلگىلەدى. بۇل ەڭبەكتە قازاقستان جاعدايىندا قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تۇڭعىش رەت باياندالىپ, سالانى يندۋستريالاندىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى مەن كەزەڭدەرى انىقتالدى. رەسپۋبليكامىزداعى قۇس وسىرۋشىلەر ونىڭ مونوگرافياسىنداعى «ونەركاسىپتىك قۇس شارۋاشىلىعى», «ونەركاسىپتىك نەگىزدە جۇمىرتقا ءوندىرۋ», «قۇس شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدەردىڭ رەزەرۆى» ماسەلەلەرىن جاقسى بىلەدى ,ءارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇتىمدى قولدانىپ كەلەدى.
ول باسشىلىق ەتكەن جىلداردا اباي اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جانە ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلدى. مادەنيەت ءۇيى, كوپ سالالى دۇكەن, ەمحانا, تۇرمىس ءۇيى, جاڭا مونشا, بالاباقشا, سپورت كەشەنى, اۋىلدىق دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ تسەحى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەردى, اۋىلدىڭ بارلىق كوشەلەرىنە اسفالت توسەلىپ, جارىق ءتۇسىرىلدى, كاسىپورىننىڭ ۇلكەن اۋماقتاعى تۇرعىن جانە وندىرىستىك ايماعى كوگالداندىرىلدى. بىرلەستىكتىڭ باسقا ەلدى مەكەندەرىندە دە وسىنداي شارالار اتقارىلدى.
ەشىمبەت بايباراقوۆ عىلىمي ىزدەنىسىن قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك جۇمىستارمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول بىرنەشە دۇركىن الماتى وبلىستىق جانە قاسكەلەڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەسى بولىپ, وبلىستىق جانە اۋداندىق كەڭەستەردىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. 1990 جىلى پروفەسسور اتاعىن الدى, 1991 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
ىلە-شالا وعان قر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. ال جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ە.بايباراقوۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى (اكادەميگى) اتاندى.
1997 جىلدان كورنەكتى عالىم, اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆ قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ ىستەدى. «تابيعات پايدالانۋ ەكونوميكاسى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە تاعىلىم تانىتتى. اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن بەس ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى مەن دوكتورى دايارلاندى. ۇزاق جىلدار بويى ەكونوميكا عىلىمدارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان كەڭەستىڭ (ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ) مۇشەسى بولدى. اسپيرانتتارعا, دوكتورانتتارعا جانە ستۋدەنتتەردىڭ ديپلوم جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى, كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى باعالاۋعا, ساراپتاۋعا قاتىسىپ, قۇندى پىكىرلەرىن ايتتى.
اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆ جاسى سەكسەنگە كەلگەنىنە قاراماستان, قوعامدىق ومىردەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنەن بەيحابار قالعان جان ەمەس. ونىڭ كەۋدەسى بەينەبىر التىن ساندىق, قۇندى قازىناعا تولى. اشىپ قالساڭ اقتارىلا كەتپەك. ەلىمىزدە العاشقى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان جىلقىشى اكەسى جايىندا سۇرايسىڭ با, ءوزى شيرەك عاسىرعا جۋىق باسقارعان قۇس بىرلەستىگى حاقىندا سۇرايسىز با, بولماسا الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى سۇرايسىز با, قارت اكادەميكتىڭ بارىنە جاۋابى دايىن. «جىلقى – مالدىڭ پاتشاسى, تۇيە – مالدىڭ قاسقاسى» دەپ, ءتورت ت ۇلىك تۋرالى ايتقاندا توگىلىپ كەتەدى ەشەكەڭ. تۋعان جەرى, جەتىسۋ, قۋلىق تاۋىنىڭ باۋرايى, ۇزىنبۇلاق پەن كەگەن تۋرالى تولعانعاندا تولقىپ وتىرادى اكادەميك اعامىز.
قۇس ءوسىرۋ مەن ونىڭ ءونىمىن كوبەيتۋ جايىندا بىلايشا اڭگىمەلەدى: «ءبىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان جىلداردا ەڭبەك ەتتىك. سول كەزدەگى قۇس شارۋاشىلىعى مەن بۇگىنگى كەزدەگى قۇس شارۋاشىلىعىنا باعا بەرەر بولسام, اراسى جەر مەن كوكتەي. قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرى قاي كەزەڭدە بولماسىن ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە قۇس جۇمىرتقاسى مەن ەتىن ءوندىرۋ ارقىلى حالىقتى قۇنارلى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ وسى شارۋاشىلىق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدە قۇس شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ, جۇمىرتقا, ەت ءوندىرۋ باعىتىندا ءتۇرلى قۇس فابريكالارى مەن رەپرودۋكتورلى شارۋاشىلىقتار, ينكۋباتور ستانتسيالارى ىسكە قوسىلىپ, بىلىكتى مامانداردىڭ ارقاسىندا جۇمىس جاساپ جەمىستى ناتيجە بەرۋدە. ەلباسىمىزدىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرۋىن تاپسىرعان بولاتىن.
ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا قازاقستان نارىعىن شەتەل ونىمدەرىنىڭ تولىقتىرۋى كەدەرگى كەلتىرەدى. سول ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە قۇس ءونىمدەرىن ءوندىرىپ, ونى ارزان باعاعا ساتىپ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءوز شارۋاشىلىعىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.
قۇدايعا شۇكىر, ءبىز قازىر بەيبىت ەلدىڭ تۇرعىندارىمىز. بىزدە بار جاعداي جاسالعان. شارۋاشىلىق اشىپ, جۇمىس جاسايمىن دەسەڭ دە, ەڭبەك ەتىپ, ءىسىڭدى ورگە دومالاتام دەسەڭ دە – ءبارى بار. تەك ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ كەرەك...».
ەشىمبەت بايباراقوۆ ءوزىنىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بىلىكتى باسشى, بىلگىر عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, سەنىمدى ارىپتەس, وتباسىندا قادىرلى جان, اسقار تاۋداي اكە جانە سىيلى اتا. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە ساباتتانعان اعانىڭ ەڭبەك سۇرلەۋىنىڭ عيبراتى وسىنداي.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانە قازاق اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ەشىمبەت بايباراقوۆتىڭ دا ءومىر جولى, ەڭبەك سۇرلەۋى قيىن كۇرمەۋلەردى اينالىپ وتپەدى.
1962 جىلى مال دارىگەرى ماماندىعىن الىپ شىققان بەتتە ەڭبەك جولىن كەگەن اۋدانىنداعى «قىزىل تۋ», شەلەك اۋدانىنداعى «تاۋسۇگىر» قوي كەڭشارلارىندا باس مال دارىگەرلىگىنەن باستادى. جاس مامانعا تالاي مارتە كەڭشار ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن دە اتقارۋىنا تۋرا كەلدى. ال بۇل جاس ماماننىڭ كاسىبي دايارلىعىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە دەگەن ىنتا-قۇلشىنىسىن تۋعىزدى. شارۋاشىلىق جەتەكشىسى بولۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءبىلۋ قاجەتتىگىن ۇعىندى. ءسويتىپ, ەشىمبەت بايباراقوۆ وندىرىستەن قول ۇزبەي, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن «اگرونوم-ەكونوميست» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىقتى.
ودان شەلەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ ىستەدى. ال 1968 جىلى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «اباي» قۇس كەڭشارىنىڭ پارتكوم حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ەشىمبەت بايباراقوۆ پارتيا ءجانە قوعام جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ مولدىعىمەن جانە ازاماتتىق قاسيەتىمەن كوزگە ءتۇستى. ونىڭ ەكونوميكا ماسەلەلەرىندەگى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋداعى تەرەڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى وزگە ارىپتەستەرىنە ونەگە بولدى.
مۇنداي مامان ول كەزدە نازاردان تىس قالمايتىن. 1973 جىلى قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن ەشىمبەت بايباراقوۆ ىلە اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل جۇمىستا دا ول ءوزىن ادامدارمەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەي الاتىن جاقسى ۇيىمداستىرۋشى, تالاپشىل باسشى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.
1974 جىلى بۇكىل قازاقستان بويىنشا قۇس وسىرەتىن بىرلەستىكتەر قۇرىلدى. ەت باعىتىنداعى جانە جۇمىرتقا بەرەتىن ۇلكەن ەكى بىرلەستىك بولدى. بايباراقوۆ جۇمىرتقا وندىرەتىن اباي قۇس شارۋاشىلىعى بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورلىعىنا بەكىتىلدى.
اتا-بابالارىمىز ەسكىدەن قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاعاننان با ەكەن, ايتەۋىر سول جىلدارى قۇس شارۋاشىلىقتارىنىڭ باسىندا ەمگە ءبىر قازاق تابىلمايتىن. بۇل ماسەلەنى سول كەزدەگى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, اتپال ازامات اسانباي اسقاروۆ شەشىپتى. ول كىسى: «وسىنداي ۇلكەن وبلىستاعى الىپ وندىرىستە نەگە جەرگىلىكتى حالىق وكىلىنەن ءبىر باسشى جوق؟» دەگەن سۇراقتى دوروحوۆ يۆان يۆانوۆيچ دەگەن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا قويادى. «الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى دا, ىرگەلىسى دە – وسى قۇس شارۋاشىلىعى. ال ەندى قۇس شارۋاشىلىعىندا بىردە-ءبىر قازاق جوق. ەرتەڭ شەتەلدەردەن, جوعارىدان دەلەگاتسيالار كەلەدى. بارلىق ۋاقىتتا تالعار, ەسىككە اپارىپ ءجۇرمىز», – دەپ اسەكەڭ قاتتى رەنجيدى.
دوروحوۆ كەڭسەسىنە كەلىپ ءوندىرىستىڭ اينالاسىندا جۇرگەن پارتيا مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمىن قارايدى. تىزىمدەگىلەردىڭ كوبىسى باسقا ۇلت وكىلدەرى. سولاردىڭ ىشىنەن بۇرىن پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان, قازىر اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇرگەن ەشىمبەت بايباراقوۆقا كوزى تۇسەدى. ماماندىعى دا كەلىپ تۇر. دەرەۋ ىزدەستىرەدى.
وسى ۇلكەن بىرلەستىككە قالاي كەلگەندىگى تۋرالى ەشەكەڭ ءوزى تومەندەگىشە بايانداپ بەرگەن ەدى:
«دوروحوۆ ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «بايباراقوۆ جولداس, اسانباي اسقاروۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى. ءبىز, پارتيا كوميتەتى بارلىق ءتىزىمدى قاراي كەلە ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى دۇرىس دەپ تاپتىق. بۇل – پارتيانىڭ تاپسىرماسى, ءسىز باس تارتا المايسىز» دەگەن. مەن بولسام كەشىرىم سۇراپ, قازىرگى قىزمەتىم وزىمە ۇنايتىنىن, پارتيانىڭ بەرگەن نۇسقاۋلارىن تولىعىمەن اتقارىپ كەلە جاتقانىمدى ايتتىم. دەگەنمەن دە كەلىسىمىمدى بەرۋگە تۋرا كەلدى.
مەنى قىزمەتكە الۋ تۋرالى ۇسىنىستى وبكوم قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە جىبەردى. بىراق گالىشكين دەگەن باستىق العىسى كەلمەيدى. وبكوم شەشكەننەن كەيىن ونىڭ حاقىسى دا جوق, ارينە. سوندا دا مەنى التى كۇن كىدىرتتى. ماعان قولداۋحات جازبايدى. ونىڭ ويىندا – بۇرىن ۇسىنىلىپ قويعان نەمىس جىگىتى. التى كۇننەن كەيىن گالىشكينگە ورتالىق كوميتەتتەن حابارلاسىپ: «نەگە ۇستاپ وتىرسىڭدار؟» دەگەن سۇراق قويادى. ءسويتىپ, گالىشكيننىڭ ماعان قولداۋحات جازۋىنا تۋرا كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى موتوريكو بۇيرىق شىعاردى. سودان ابايعا بىرلەستىكتىڭ باس ديرەكتورى بولىپ كەلدىم. بۇل بىرلەستىككە ەڭبەكشىقازاقتاعى «ابات» قۇس فابريكاسى, ىلە اۋدانىنداعى «چاپاەۆ» قۇس شارۋاشىلىعى, قاسكەلەڭ اۋدانىنداعى «اباي» قۇس فابريكاسى, اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلار قارادى».
سول كەزدەگى ىلە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى زامانبەك باتتالحانوۆ, راقىمجان ماقاشەۆ, قۇسايىن بيجانوۆتار ەشىمبەت بايباراقوۆقا ۇلكەن سەنىممەن قاراعان. ولاردى سەنىمدەرى الداماپتى, بايباراقوۆ وتە ىلكىمدى باسشى, ۇلكەن عالىم, قازاقستاندا العاش رەت جۇمىرتقا باعىتىنداعى «الاتاۋ» كروسىن شىعارۋشى اۆتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ تاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشىسى, پاراسات-پايىمى مول ءارى ءوز ىسىنە تىڭعىلىقتى مامان رەتىندە ول اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
كەيىن بىرلەستىك اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدى. ونىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان ەشىمبەت بايباراقوۆ ءبىرلەستىكتىڭ, بەرەكە-ىرىسىن تاسىتىپ, ابىرويىن اسىرا ءتۇستى. جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن اكتسيونەرلىك قوعام پرەزيدەنتى ەشىمبەت بايباراقوۆ الدەنەشە رەت (1977,1980,1984,1988) بۇكىلوداقتىق جارىس جەڭىمپازى اتانىپ, كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ ديپلومدارىنا, التىن جانە كۇمىس مەدالدارىنا يە بولدى. عالىم باسشى ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسىن جالعاستىرا وتىرىپ, «اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قۇرامىنداعى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ پروبلەمالارى» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاپ شىقتى.
قالىپتاسىپ كەلە جاتقان اگروونەركاسىپتىك كەشەن جۇيەسىندەگى جاڭا ەكونوميكالىق جانە ۇيىمدىق بايلانىستاردى مۇقيات زەرتتەۋ نەگىزىندە ەشىمبەت بايباراقوۆ ونىڭ سالالارىن دامىتۋعا جاڭا تالاپتار قويدى, ونداعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ باعىتىن بەلگىلەدى. بۇل ەڭبەكتە قازاقستان جاعدايىندا قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تۇڭعىش رەت باياندالىپ, سالانى يندۋستريالاندىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى مەن كەزەڭدەرى انىقتالدى. رەسپۋبليكامىزداعى قۇس وسىرۋشىلەر ونىڭ مونوگرافياسىنداعى «ونەركاسىپتىك قۇس شارۋاشىلىعى», «ونەركاسىپتىك نەگىزدە جۇمىرتقا ءوندىرۋ», «قۇس شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدەردىڭ رەزەرۆى» ماسەلەلەرىن جاقسى بىلەدى ,ءارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇتىمدى قولدانىپ كەلەدى.
ول باسشىلىق ەتكەن جىلداردا اباي اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جانە ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلدى. مادەنيەت ءۇيى, كوپ سالالى دۇكەن, ەمحانا, تۇرمىس ءۇيى, جاڭا مونشا, بالاباقشا, سپورت كەشەنى, اۋىلدىق دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ تسەحى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەردى, اۋىلدىڭ بارلىق كوشەلەرىنە اسفالت توسەلىپ, جارىق ءتۇسىرىلدى, كاسىپورىننىڭ ۇلكەن اۋماقتاعى تۇرعىن جانە وندىرىستىك ايماعى كوگالداندىرىلدى. بىرلەستىكتىڭ باسقا ەلدى مەكەندەرىندە دە وسىنداي شارالار اتقارىلدى.
ەشىمبەت بايباراقوۆ عىلىمي ىزدەنىسىن قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك جۇمىستارمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول بىرنەشە دۇركىن الماتى وبلىستىق جانە قاسكەلەڭ اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەسى بولىپ, وبلىستىق جانە اۋداندىق كەڭەستەردىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. 1990 جىلى پروفەسسور اتاعىن الدى, 1991 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
ىلە-شالا وعان قر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. ال جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ە.بايباراقوۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى (اكادەميگى) اتاندى.
1997 جىلدان كورنەكتى عالىم, اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆ قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ ىستەدى. «تابيعات پايدالانۋ ەكونوميكاسى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە تاعىلىم تانىتتى. اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن بەس ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كانديداتى مەن دوكتورى دايارلاندى. ۇزاق جىلدار بويى ەكونوميكا عىلىمدارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى مامانداندىرىلعان كەڭەستىڭ (ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ) مۇشەسى بولدى. اسپيرانتتارعا, دوكتورانتتارعا جانە ستۋدەنتتەردىڭ ديپلوم جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى, كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى باعالاۋعا, ساراپتاۋعا قاتىسىپ, قۇندى پىكىرلەرىن ايتتى.
اكادەميك ەشىمبەت بايباراقوۆ جاسى سەكسەنگە كەلگەنىنە قاراماستان, قوعامدىق ومىردەن, تاۋەلسىز ەلدىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنەن بەيحابار قالعان جان ەمەس. ونىڭ كەۋدەسى بەينەبىر التىن ساندىق, قۇندى قازىناعا تولى. اشىپ قالساڭ اقتارىلا كەتپەك. ەلىمىزدە العاشقى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان جىلقىشى اكەسى جايىندا سۇرايسىڭ با, ءوزى شيرەك عاسىرعا جۋىق باسقارعان قۇس بىرلەستىگى حاقىندا سۇرايسىز با, بولماسا الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى سۇرايسىز با, قارت اكادەميكتىڭ بارىنە جاۋابى دايىن. «جىلقى – مالدىڭ پاتشاسى, تۇيە – مالدىڭ قاسقاسى» دەپ, ءتورت ت ۇلىك تۋرالى ايتقاندا توگىلىپ كەتەدى ەشەكەڭ. تۋعان جەرى, جەتىسۋ, قۋلىق تاۋىنىڭ باۋرايى, ۇزىنبۇلاق پەن كەگەن تۋرالى تولعانعاندا تولقىپ وتىرادى اكادەميك اعامىز.
قۇس ءوسىرۋ مەن ونىڭ ءونىمىن كوبەيتۋ جايىندا بىلايشا اڭگىمەلەدى: «ءبىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان جىلداردا ەڭبەك ەتتىك. سول كەزدەگى قۇس شارۋاشىلىعى مەن بۇگىنگى كەزدەگى قۇس شارۋاشىلىعىنا باعا بەرەر بولسام, اراسى جەر مەن كوكتەي. قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرى قاي كەزەڭدە بولماسىن ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە قۇس جۇمىرتقاسى مەن ەتىن ءوندىرۋ ارقىلى حالىقتى قۇنارلى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ وسى شارۋاشىلىق ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدە قۇس شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ, جۇمىرتقا, ەت ءوندىرۋ باعىتىندا ءتۇرلى قۇس فابريكالارى مەن رەپرودۋكتورلى شارۋاشىلىقتار, ينكۋباتور ستانتسيالارى ىسكە قوسىلىپ, بىلىكتى مامانداردىڭ ارقاسىندا جۇمىس جاساپ جەمىستى ناتيجە بەرۋدە. ەلباسىمىزدىڭ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرۋىن تاپسىرعان بولاتىن.
ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا قازاقستان نارىعىن شەتەل ونىمدەرىنىڭ تولىقتىرۋى كەدەرگى كەلتىرەدى. سول ءۇشىن ءوز ەلىمىزدە قۇس ءونىمدەرىن ءوندىرىپ, ونى ارزان باعاعا ساتىپ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءوز شارۋاشىلىعىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك.
قۇدايعا شۇكىر, ءبىز قازىر بەيبىت ەلدىڭ تۇرعىندارىمىز. بىزدە بار جاعداي جاسالعان. شارۋاشىلىق اشىپ, جۇمىس جاسايمىن دەسەڭ دە, ەڭبەك ەتىپ, ءىسىڭدى ورگە دومالاتام دەسەڭ دە – ءبارى بار. تەك ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋ كەرەك...».
ەشىمبەت بايباراقوۆ ءوزىنىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بىلىكتى باسشى, بىلگىر عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, سەنىمدى ارىپتەس, وتباسىندا قادىرلى جان, اسقار تاۋداي اكە جانە سىيلى اتا. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە ساباتتانعان اعانىڭ ەڭبەك سۇرلەۋىنىڭ عيبراتى وسىنداي.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
كەنشىلەرگە بەرىلەتىن وتەماقى قالاي وزگەرەدى؟
قوعام • كەشە
