شالقار كولىنىڭ سۋى نەگە لاس؟

شالقار كولى. باتىس قازاق­ستان­داعى بۇل تابيعات سىيى قازىر مۇشكىل حالدە. جابايىلىق پەن يەسىزدىكتىڭ ۇلگىسىن كورەمىن دەسەڭىز, وسىندا كەلىڭىز. ءبىر قىنجىلارلىعى – سوڭعى 15-16 جىلدىڭ توڭىرەگىندە وبلىس تىزگىنىن ۇستاعان­دار نەگىزگى قىزمەتتەرىنە دەندەپ كىرىسپەي جاتىپ شالقار كولى ما­ڭايىن اباتتاندىرۋدى قولعا الامىز, ونى شەتەلدىك تۋريستەر مەن دەمالۋشىلاردىڭ ۇلكەن سۇرانىسىن تۋعىزاتىنداي دەڭگەيگە جەتكى­زەمىز دەگەن سارىنداعى قۇرعاق سوزدەن باس­تاعان. ءسويتىپ, باستاماي جاتىپ تاستاعان. وسىلايشا, ءىس پەن ءسوز قا­بى­س­پاي, ونىڭ سوڭى سيىرقۇيىم­شاق­­تانىپ, سۋ اياعى قۇردىمعا كەتىپ تىنۋدا. ءتىپتى, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن شالقار كولى اۋماعىن بۋراباي دەڭ­گەيىندەگى كۋرورت جاساۋ جونىندەگى جوبالار جاسالىپ جاتقانداي كۇي كەشكەنىمىز دە راس. سول كەزدە وبلىس باسشىلىعىندا بولعاندار شالقار كولىن 2050 جىلدارعا تاياۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سەرۆيستىك قىزمەت وتە جوعارى دامىعان بالاماسى جوق تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرامىز دەگەن. وسىنداي سيپاتتاعى اڭگىمەلەر جەرگىلىكتى باق-تاردا بىرىنەن سوڭ ءبىرى بەرىلىپ جاتتى. بىراق ناتيجە بولمادى. راس, جاز كەزدەرىندە شالقار كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ءسارىومىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دەمالۋشىلارعا ارنالعان كيىز ۇيلەر تىگىپ ءجۇر. بۇعان كۇنكورىستىڭ قامى دەگەننەن ارتىق ەشتەڭە ايتا المايمىز. ويتكەنى, الگى كيىز ۇيلەردە ەڭ قاراپايىم دەگەن سانيتارلىق ەرەجەلەر مەن نورمالار ساقتالا بەرمەيدى. دارەتحانانىڭ جاي-كۇيى بۇدان دا سوراقى. ونىڭ ءوزى تۇرعىندارعا جەتپەيدى. ىلۋدە بىرەۋ-اق. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى شالقار كولىنىڭ سۋى بۇرىنعى تازا, ءمولدىر كۇيى مەن كەلبەتىن جوعالتىپ, ۇنەمى لاستانىپ تۇرادى. اسىرەسە, كولدىڭ جاعالاۋى كۇلگىن-جاسىل تۇسكە ەنىپ, قويۋلانىپ, لايلانىپ تۇراتىنى وعان دەمالۋعا كەلگەن ەل-جۇرتتى ءبىراز ابىرجىتۋدا. مۇنداي كورىنىس سوڭعى جىلدارى قالىپتى ۇردىسكە اينالدى دەسە دە بولعانداي. ارينە, سۋ قۇرامىندا باكتەريا مەن ميكروبتار, ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىندەي وزگە دە زياندى قالدىقتار كەزدەستى دەگەن جامانات حاباردى ازىرگە ەستي قويعانىمىز جوق. ەستىمەي-اق تا قويايىق. دەگەنمەن, كول سۋىنىڭ وزىنەن ءوزى لايلانىپ, لاستانۋىنا, سۋ ىشىندە مىڭ سان جىڭىشكە تالشىقتار قاپتاپ جۇرەتىنىنە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىستى باعا بەرىلگەنى ءجون دەمەكپىز. وتكەن اپتادا بۇگىندە گەرما­نيادا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز شالقار كولىنە شومىلۋعا بارعان ەكەن. وسى كەزدە ولار جوعارىدا ايتىل­عانداي كورىنىستەرگە كۋا بولعاننان كەيىن, بىردەن شوشىنىپ, سۋعا تۇسپەك تۇگىلى, سول ساتتە كولىكتەرىنىڭ باسىن كەرى بۇرىپتى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىمىز, 90-جىلدارى شالقار كولى اۋماعىنداعى وڭ جانە تەرىس ەكولوگيالىق قۇبى­لىستاردى باقىلاپ وتىراتىن ارنايى ەكولوگ شتاتى تاعايىندالىپ, ول وزىنە ءتيىستى مىندەتتەر مەن تالاپتاردى اتقارعان بولاتىن. كەيىن بۇل قىزمەت ءتۇرى جويىلىپ كەتتى. باسقاسى باسقا, ەكولوگيالىق احۋالى ۇدايى نازاردا بولاتىن شالقار كولى سەكىلدى حالىق ءجيى ءارى كوپ كەلەتىن تابيعاتتىڭ قايتالانباس مۇيىسىندە ەكولوگ شتاتى قىسقارتۋدىڭ قامى­تىنا كيلىككەنى ورىنسىز-اق. بۇدان ۇتىل­ماسا ەشكىم دە ۇتپايدى دەر ەدىك. بيىلعى ناۋرىز ايىنىڭ اياق شەنىندە پرەزيدەنت جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە التاي كولگىنوۆ تاعايىن­دالدى. وبلىس باسشىسى ءوزىنىڭ جاڭا قىزمەتىنە كىرىسكەننەن كەيىن وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولە باستاعانى, وسى ورايدا الىس جانە تاياۋ شەتەلدەردەگى ينۆەستورلارمەن كەزدەسىپ, ولارمەن كەلىسىم جاساعانى ءوڭىر تۇرعىن­دارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. سوعان قاراعاندا, شالقار كولىنە قاتىستى دا ينۆەستيتسيالىق جوبالار قولعا الىنۋى عاجاپ ەمەس. قايتكەندە دە اتالعان ماسەلەگە قاتىستى تۇرعىندارعا ورىندالمايتىن ۋادە بەرگەننەن گورى, بۇل ءىستى ءۇن­سىز, دابىراسىز, ايقاي-ۇرانسىز تىن­دىرعاننىڭ ءوزى ارتىق بولسا كەرەك. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى, تەرەكتى اۋدانى, ءسارىومىر اۋىلى