وعان ءوزىمىزدى بىلاي قويعاندا, جاتجۇرتتىق عالىمداردىڭ اۋىزدارىنان شىققان وي-پىكىرلەر دە دالەل. «قازاق ءتىلى, زەرتتەۋشىلەردىڭ بارلىعى دا بۇل ءتىلدى ەڭ باي, ەڭ تازا تۇركى تىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ تانيدى», دەيدى بەلگىلى شىعىس زەرتتەۋشىسى پ.م.مەليورانسكي. بۇدان ارتىق قانداي باعا كەرەك! بىراق, سول «باي» دا «تازا» ءتىلىمىزدىڭ ەگەمەن ەل اتانعان ءدال قازىرگى كۇندەگى جاي-كۇيى قانداي؟ «بۇل سپورتتىڭ ءتۇرى وتە دەنساۋلىققا پايدالى», دەدى جاقىندا ءبىر جۋرناليست ءىنىم قازاقستاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىنەن حابار جۇرگىزىپ تۇرىپ. مەن بولسام العاشىندا بىرەۋ-مىرەۋ ءسوز ۇقپاستىعىمدى بايقاپ قالار دەگەن سەزىكپەن, قازىرگى زاماننىڭ جاستارى بىلىمدىرەك قوي, سوندىقتان سويلەمدەرىن ادەيى كۇردەلەندىرىڭكىرەپ قۇراستىرعاندى ءجون كورەتىن شىعار دەگەن قورىتىندى جاساي سالدىم. ويتكەنى, بۇرىنعىلار «سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى دەنساۋلىققا وتە پايدالى» دەپ سويلەيتىن. جوق, سويتسەم, مەنىڭ تۇسىنىگىمە تومپاق كەلە بەرەتىن سوزدەر ءبىر بۇل ەمەس كورىنەدى. «...كۋرسك سوعىسىندا كوز جۇمادى...», دەدى تاعى ءبىر جۋرناليست جەڭىس كۇنىنە وراي ازىرلەنگەن كەزەكتى تەلەحاباردا. العاشقىسىندا ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, سىر بەرمەۋگە تىرىسقانىممەن, ءدال وسى تۇستا مەن جاڭاعى ارىپتەس باۋىرىمنىڭ بىلىمدارلىعىنا ءسال-ءپال كۇمان كەلتىرە باستادىم. وعان سەبەپ, «كۋرسك سوعىسى» دەگەن سوعىستى مۇلدە ەستىمەگەن ەدىم ءوز باسىم. ونىڭ ەسەسىنە ماعان «كۋرسك شايقاسى» دەگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنان الدەقايدا مالىمدەۋ بولاتىن. ول از دەسەڭىز, «سوعىستا كوز جۇمدى» دەگەننەن گورى, «شايقاستا قازا تاپتى» نەمەسە «مەرت بولدى» دەگەن ءسوز اناعۇرلىم ۇعىنىقتىراق ءارى باياندالىپ وتىرعان وقيعاعا ۇيلەسىمدىرەك, جاتىقتاۋ شىعاتىن سياقتى كورىنەدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, بۇگىندە وسى سياقتى «شايناۋعا» قاتتى, «جۇتۋعا» اۋىر سويلەمدەر مەن سوزدەردەن اياق الىپ جۇرە المايتىن بولدىق. ماسەلەن, ءسىزدىڭ ءوزىڭىز «دۇنيەجۇزىلىك گۋمانيتارلىق ءسامميتى ءوز جۇمىسىن باستادى», «وتكىنشى جاۋىن جاۋىپ, نايزاعاي بولادى», «كوزىڭىزگە بايقاپ ءجۇرىڭىز...» (تەلەحابارلاردان), «ورتالىق بازارى» (ورتالىق بازارعا كىرەبەرىستەگى جازۋ) دەگەن سياقتى سويلەمدەرگە قالاي قارايسىز؟ مەن ءوزىم جوعارىداعى سويلەمدەر ارقىلى «دۇنيەجۇزىلىك گۋمانيتارلىق سامميت بولادى», «وتكىنشى جاۋىن جاۋىپ, نايزاعاي وينايدى نەمەسە جارقىلدايدى», «ورتالىق بازار» دەگەندى ايتقىلارى كەلگەن شىعار دەپ ءتۇيىن جاسادىم. ايتەۋىر, ماعان وسىلاي ايتساق دۇرىستاۋ بولىپ شىعاتىنداي كورىنەدى. الدە «اقىرزاماننىڭ» جاستارى دا بىردەڭە بىلە مە ەكەن؟ ەگەر مەنىڭ «ەسكىشە» پايىمداۋىما سالساق, قازىرگى كەزدەگى كوپتەگەن اۋدارمالاردى دا ءتورت اياعىنان تىك تۇر دەپ ايتۋ قيىن. مىسال كەلتىرەيىك, «ەت دەليكاتەسىنىڭ جاڭا ءتۇسىمى» دەپ حابارلادى ءبىر جارناما. شىنىمدى ايتسام, وسىنداعى ء«تۇسىم» سوزىنە مەنىڭ ءتىسىم باتىڭقىرامادى. قازاقتا ء«تۇسىم» دەگەن ءسوزدىڭ بار ەكەنى راس. ايتالىق, «استىقتىڭ ءتۇسىمى». بۇل جەردە اڭگىمە ءوسىپ شىققان ءداندى داقىلدىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنەن الىناتىن ءونىم تۋرالى بولىپ وتىر. ال دەليكاتەستەن («جەڭسىك استان») قانداي ءونىم الىنادى؟ سودان كەلدىم دە جاتىپ الىپ ويلاندىم, جاڭاعى جارنامانىڭ جۇمباعىن شەشپەك بولىپ. شاقشاداي باسىم ابدەن شاراداي بولعاندا بارىپ بۇل پاتشاعارلاردىڭ «جاڭا تۇسكەن ەت دەليكاتەستەرى» دەگىلەرى كەلگەن-اۋ, ءسىرا, دەپ تۇسپالدادىم وزىمشە. جالپى, اۋدارما ماسەلەسىندە ورەسى ورگە ورمەلەي المايتىن ادامنىڭ اقىل-ويى جەتە بەرمەيتىن «تىلسىم» دۇنيەلەر وتە كوپ. جاقىندا ءبىر جازعىش (بالكىم, ايتقىش) رەسەيدىڭ نيجني نوۆگورود دەگەن قالاسىن تومەنگى نوۆگورود دەپ قازاقشالاپتى. ويلانىپ كورەيىكشى, وسى «بىلامىقتان» نە تۇسىنۋگە بولادى؟ بىرىنشىدەن, اۋدارما تولىق ەمەس. بولسا دا اۋدارعان سوڭ نوۆگورود ءسوزىن «جاڭاقالا» دەپ ءتارجىمالاۋ كەرەك. سوندا «تومەنگى جاڭاقالا» بولىپ شىعادى. بىراق بۇل تىركەستىڭ دە ساناڭدى سارسىتىپ جىبەرەتىنىنە ءباس تىگۋگە دايىنمىن. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ايتايىن, ەڭ الدىمەن زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن رەسمي اتاۋلاردى, ەلدى مەكەن اتتارىن ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە اۋدارۋ ولاردىڭ اتاۋلارىن بۇرمالاۋ بولىپ شىعادى. ارينە, ترانسكريپتسيا ماسەلەسىنە كەلسەك, وندا اڭگىمە باسقا. ەگەر سىزگە بىرەۋ كەلىپ «مەن تومەنگى جاڭاقالاعا بارا جاتىرمىن» دەسە, ءسىز ودان نە تۇسىنەر ەدىڭىز؟ بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەگەر ءبىز وزگە جۇرتتىڭ قالالارىن ءوز قالاۋىمىزشا قازاقشالاي بەرەتىن بولساق, ولاردىڭ دا ءبىزدىڭ استانامىزدى «ستوليتسا», قىزىلوردامىزدى «كراسنايا وردا», اقتاۋىمىزدى «بەلايا گورا» دەپ بىلىقتىرماسىنا كىم كەپىل؟ ءدال وسى سياقتى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اتى-جوندەرىن ءتارجىمالاۋ دا كورەگەندىكتىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلا قويمايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, «نيكولاي پەتر ۇلى» دەگەن سياقتى كۇلكىلى اتتار سيرەك بولسا دا كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. ەڭ قىزىعى, ءوزىمىز «وۆ», «ەۆ», «ين» دەگەندەردەن قۇتىلدىق دەپ بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىرا وتىرىپ, ءوز ءسوزىمىزدى وزگەلەرگە كۇشتەپ تاڭۋىمىزدا بولىپ وتىر. بۇيتە بەرسەك, ورىستى قويىپ, شەتەلدىكتەردىڭ دە اتى-جوندەرىن قازاقىلاندىرىپ, شەكسپيردى شەكسپير ۇلى, بالزاكتى بالزاك ۇلى قىلىپ جىبەرۋىمىز دە عاجاپ ەمەس... ايتا بەرسە, اڭگىمە كوپ. «اسپازشى», «ديقانشى» دەگەن ورەسكەل قاتەلىكتەرگە دە قۇلاعىمىز ابدەن ۇيرەنىپ الدى. ءسىرا, بارا-بارا «ونەرپازدى» «ونەرپازشى», «بيپاز» دەگەن ادەمى ءسوزدى «بيپازشى» قىلىپ ءوڭىن اينالدىرىپ الىپ جاتساق ەشكىم دە تاڭ قالا قويماس. وسى ورايدا سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان «جۇمىس توبى» سوزىنە دە ات شالدىرا كەتكەن ارتىق ەمەس. وسى ءسوزدى كەيبىرەۋلەر «جۇمىسشى توبى» دەپ الىپ ءجۇر. بۇل دا قيسىنعا قيعاشتاۋ. «جۇمىس توبى» دەگەنىمىز ورىسشا «رابوچايا گرۋپپا» دەگەن ءسوزدىڭ اۋدارماسى. ول – ناقتى ءبىر ىسپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان مامانداردىڭ توبى. ال «جۇمىسشى توبى» دەگەنىمىز «گرۋپپا رابوچيح» بولىپ شىعادى, ياعني بەلگىلى ءبىر جۇمىسپەن اينالىساتىن قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ توبى نەمەسە ء«بىر توپ جۇمىسشى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سول سياقتى, ورىس تىلىنەن اۋدارما جاساعان كەزدە سول ءتىلدىڭ ستيليستيكاسىن ساقتاپ قالۋىمىز دا اقىلعا قونبايتىن ادەتكە اينالىپ بارادى. مىسالعا, «اكيماتوم پرينياتو رەشەنيە» دەگەن سويلەمدى «اكىمدىكپەن شەشىم قابىلداندى» دەپ اۋداراتىن بولدىق. قازاق بۇرىن ءوز ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا, ەرەكشەلىگىنە باعىنا وتىرىپ «اكىمدىك شەشىم قابىلدادى» دەپ سويلەيتىن. ماسقارا بولعاندا, وسىنداي وراشولاقتىقتارعا كوبىنە-كوپ وزدەرىن انا ءتىلدىڭ جاناشىرلارى سانايتىن ازاماتتار جول بەرىپ جاتاتىنىن قايتەرسىڭ. ءتۇبى ءتىلىمىزدى بىرەۋ-مىرەۋ قۇرتار بولسا, وزگە ەمەس, سول دۇمشە «جاناشىرلاردىڭ» وزدەرى-اق قۇرتىپ شىعادى-اۋ دەگەن قاۋىپ تە وسىندايدا قىلاڭ بەرەدى. «ولاقتىڭ ءسوزى ورىنسىز جاماۋ سەكىلدى» دەگەن حالقىمىزدىڭ ناقىلىن دا ءدال وسىنداي قىسىلعان ساتتە ەسكە تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولاسىڭ. «اتا داڭقىمەن – قىز وتەدى, ماتا داڭقىمەن – ءبوز وتەدى» دەگەن ماتەل تاعى بار. ءبىزدىڭ كوپتەپ-كولەمدەپ بوزگە اينالدىرعان سوزدەرىمىز قازاق ءتىلىنىڭ اتىمەن ازىرگە ءوتىپ كەتىپ جاتىر, ايتەۋىر. سوندا دا بولسا, قالاي ويلايسىزدار, جوعارىداعىداي ورىنسىز جاماۋ-جاسقاۋلاردان ارىلىپ, ء«بوزدى» قايتادان سوزگە اينالدىراتىن ۋاقىت كەلگەن جوق پا وسى؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
