يندۋستريالاندىرۋ: ءمان بەرەتىن ماسەلەلەر

قازاقستاندا 2010 جىلدان باستاپ باسەكەگە قابىلەتتى, قازىرگى زامانعى وڭدەۋ ونەركاسىبىن قالىپتاستىرۋعا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. الەمدىك ەكونوميكاداعى سوڭعى جىلداردا ورىن العان كەلەڭسىز ۇردىستەردى تالداۋ كورسەتكەندەي, بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ ءتيىمدى جانە دەر كەزىندەگى شەشىم ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. ماسەلەن, باعدارلامانىڭ تەك ءبىرىنشى بەسجىلدىعى ىشىندە (2010-2014 جىلدارى) جالپى 3 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 770 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 75 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. بۇرىن ەلىمىزدە شىعارىلماعان 500-دەن استام مۇلدەم جاڭا ءونىم تۇرلەرىنىڭ ءوندىرىسى يگەرىلدى. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ءنا­تي­جەسىندە وڭدەۋ سالاسى ءونىمىنىڭ كولەمى 5 جىل ىشىندە 27 پايىزعا ۇلعايدى. وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 0,6 پايىزعا ارتتى. ءبىر جاعىنان العاندا, بۇل شامالى عانا ءوسۋ بولىپ كورىنەدى. الايدا, بىزدە ءوندىرۋ سالالارى ءداستۇرلى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندا ءبىزدىڭ ءوندىرۋ سالالارىمەن سالىستىرعاندا, وڭدەۋ سەكتورىن ساقتاپ قانا قويماي, ونىڭ ىلگەرى دامۋ قارقىنىن قامتاماسىز ەتكەنىمىز انىقتالا تۇسەدى. تۇتاس العاندا, يندۋستريالاندىرۋ داعدارىستىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە جانە وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلتتىق جالپى ءونىمنىڭ وڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋشى كوپتەگەن جەتەكشى ەلدەردە جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تومەندەگەنى بايقالادى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبى­رىن­شى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە «جوبالىق ۇستانىم» پايدالانىلدى. ويتكەنى, ءوندى­رىس­تىڭ قانداي سالالارىن جانە قاي وڭىرلەردە دامىتۋ قاجەت ەكەن­دىگىن انىقتاۋ قاجەت ەدى. ەكىن­شى­دەن, يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن زاڭ­نامالىق بازا جاساۋ, قوعامنىڭ مەن­تاليتەتىن وزگەرتۋ قاجەت بولدى. 2015 جىلى نەگىزگى سىرتقى جاع­دايلار ەلەۋلى وزگەرىپ, ولار ءوڭىر­لەردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋىنا كەلەڭسىز ىقپال ەتتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا مىناداي فاكتورلار بار: بىرىنشىدەن, ءىرى تۇتىنۋشى ەل­دەردىڭ (ەۋروايماق ەلدەرى, قى­تاي, رەسەي) دامۋ قارقىنى باياۋ­لاۋىنا بايلانىستى الەم­دىك ەكونوميكانىڭ كولەمى شەكتە­ل­دى. وسىنىڭ سالدارىنان الەم­دىك ەكونوميكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى قىسقارادى. يمپورت­تاۋشىلار نارىعىنىڭ قاجەت­تىلىكتەرى ازايدى. بۇعان قوسا, قور نارىعىنىڭ تومەندەۋى تاۋار بيرجالارىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. بۇل قازاقستاننىڭ ەكسپورتتايتىن ونىمدەرىنە الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. مۇنايعا باعانىڭ تۇبەگەيلى تومەندەۋى مۇناي وڭدەۋدى, سونداي-اق ءوندىرۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ماشينالار مەن جابدىقتار ءوندىرىسىن دامىتۋعا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەكىنشىدەن, رەسەي ءرۋبلىنىڭ كۇرت دەۆالۆاتسياسى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باعاعا باسەكەلىك قابىلەتتىلىگىنە تەرىس ىقپال ەتتى. رەسەيلىك ونىمدەردىڭ نەعۇرلىم تومەن باعا يمپورتى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا قازاقستاندىق ونىمگە سۇرانىستىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. ۇشىنشىدەن, وتاندىق تا­ۋار وندىرۋشىلەردىڭ ين­­ۆەس­تيتسيالارعا قولجەتىم­دى­لىگى­نىڭ قىس­قارۋى تەڭگەنىڭ ءوتىم­دىلى­گىن ازايت­تى. ناتيجەسىندە تەڭگە «ەر­كىن اينالىمعا» ءتۇستى. تورتىنشىدەن, قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى باسەكەنى دامىتۋ جانە وتان­دىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن تىكە­لەي مەملەكەتتىك قولداۋدى شەك­تەۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر ءمىن­دەت­تەمەلەر قابىلداۋىنا الىپ كەلدى. وسى ايتىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى مەملەكەت باعدار­لامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا باسىم سالالاردى دامىتۋ جونىندە جاڭا ارەكەتتەر جاساپ, جۇيەلى شارالارعا باسا نازار اۋداردى. ۇكىمەت باعدار­لا­مانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن ايقىندادى. ولار­دى شارتتى تۇردە ەكى توپقا بولۋگە بولادى: ءبىرىنشى توپتاعىلار قاتارىندا دامۋ الەۋەتى مول, وڭدەۋ ونەركا­سىبىنىڭ التى سالاسىن, اتاپ ايت­قاندا مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيمياسى, حيميا ونەركاسىبى, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى, مەتاللۋرگيا سالالارىن ايتۋعا بولادى. ەكىنشى توپ – بۇل جاڭا سالا­لار­داعى يننوۆاتسيالىق جوبالار. اتاپ ايتقاندا, ۇيالى جانە مۋل­تيمەديالىق تەحنولوگيالار, نانو جانە عارىش تەحنولوگيالارى, روبوت تەحنيكاسى, گەندىك ينجەنەريا, جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگەتيكا. تۇتاس العاندا, باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالعالى بەرى جالپى 815 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيالار كولەمىمەن 128 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 10 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى اشىلدى. ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ نەعۇرلىم كوپتىگى جونىنەن وڭ­تۇستىك قازاقستان (27 جوبا), سول­تۇستىك قازاقستان (15 جوبا) جانە اقمولا (11 جوبا) وبلىستارىن, تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى جاعىنان پاۆلودار (453,5 ملرد.تەڭگە), اقتوبە (82,8 ملرد.تەڭگە) وب­لىستارىن جانە استانا قالا­سىن (63,9 ملرد. تەڭگە), ال قۇ­رىلعان جۇمىس ورىندارى جاعى­نان وڭتۇستىك قازاقستان جانە پاۆ­لودار (2 مىڭ ادامنان), اقتوبە (1300 ادام) وبلىستارىن ايتۋعا بو­لادى. سونىمەن بىرگە, تاريحي قالىپ­تاسقان ونەركاسىپتىك الەۋەتتىڭ بولۋى ناتيجەسىندە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرۋىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى تاڭدا قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىس­تارى ەل­دىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە كوشباس­شىلىق ءرولىن ساقتاپ وتىر. جوعارى دامۋ الەۋەتى بار ەكەن­دىگىنە قاراماستان, وڭدەۋ سەك­تورى قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ ءجا­نە باتىس قازاقستان وبلىس­تا­­رىندا ازىرشە جەتكىلىكسىز دامى­عان. ەكىنشى بەسجىلدىقتا جوبالاردى ىرىكتەۋ كەزىندە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دەڭگەيىنە, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جانە ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بويىنشا جوعارى تالاپتار قويىلۋدا. وسىنداي تالاپتارعا ساي كەلەتىن جوبالار دا بار. بۇلار – پاۆلودار وبلىسىندا بوزشاكول تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى (قۇنى – 430 ملرد. تەڭگە, 1,5 مىڭ جۇمىس ورنى), اتىراۋ وبلىسىندا پولي­مەر ءونىمىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 16,5 ملرد. تەڭگە, 371 جۇمىس ور­نى), استانا قالاسىندا GEVO ديزەل قوزعالتقىشتارىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 8,3 ملرد. تەڭگە, 87 جۇمىس ورنى), قاراعاندى (قۇنى – 7,3 ملرد. تەڭگە, 150 جۇ­مىس ورنى) جانە الماتى (قۇنى – 3,7 ملرد. تەڭگە, 120 جۇمىس ورنى) وبلىستارىنداعى فار­ما­تسەۆتيكالىق زاۋىتتار; الما­تى وبلىسىنداعى اليۋميني پرو­فيلىنىڭ ءوندىرىسى (قۇنى – 2,8 ملرد. تەڭگە, 250 جۇمىس ورنى). تەك وسى التى جوباعا بارلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ جارتىسىنان كوبى جانە بارلىق قۇرىلعان جۇ­مىس ورىندارىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى تيەسىلى. اعىمداعى جىلى ەل ءوڭىر­لەرىندە 800 ملرد. تەڭگەنىڭ 120 جوباسىن ىسكە قوسىپ, 14 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, باعدار­لا­مانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تالداۋ كورسەتكەندەي, يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋمەن اينا­لىساتىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگان­دار ەسكەرۋى ءتيىس بىرقاتار پروبلەمالار بار. ءبىرىنشى. ىسكە قوسىلعان جوبا­لاردىڭ بارلىعى بىردەي قاجەتتى جۇكتەۋ دەڭگەيىنە شىقپاعان. جەكەلەگەن جوبالار وڭىرلەردىڭ يندۋستريالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, سالىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا تولىق كولەمدە ۇلەس قوسپاي وتىر. ەكىنشى. وبلىستاردىڭ اراسىندا, سول سياقتى وڭىرلەر ىشىندە – قالالار مەن اۋداندار اراسىندا جوبالاردىڭ بىركەلكى ىسكە اسىرىلمايتىنى بايقالادى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 27 جوبا نەمەسە ولار­دىڭ بەستەن ءبىر بولىگى ىسكە قوسىل­سا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا نەبارى 2 جوبا, الماتى جانە قوستاناي وبلىستارىندا 4 جوبادان عانا ەنگىزىلگەن. الداعى ۋاقىتتا اتالعان تەڭسىز­دىكتەر ازاماتتاردى جۇمىس­قا ورنالاستىرۋ سالاسىندا, ءوڭىر­لەردىڭ سالىق بازاسىن دامىتۋدا, وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋدا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى. استانا قالاسىندا جانە اقمولا وبلىسىندا ونەركاسىپ نەعۇرلىم جوعارى قارقىنمەن دامىسا (ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 8-9%), ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى تومەن بولدى (جىلىنا 1%-دان كەم), ال قوستاناي جانە قىزىلوردا وبلىس­تارىندا قارقىننىڭ تومەندەگەنى بايقالادى. سوندىقتان, يندۋستريالاندى­رۋدى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى مەملە­كەتتىك ورگاندارعا, ونىڭ ىشىندە اتال­عان وڭىرلەردىڭ جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندارىنا ونەركا­سىپكە ينۆەستيتسيالاردى بەلسەندى تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ءتيىم­دى, باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەكسپورت­تاۋعا باعىتتالعان جاڭا ءوندىرىس­تەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن تۇجىرىمداۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسى بو­يىنشا قازاقستاندا 10 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق (اەا) قۇرىلدى. بۇلار وتاندىق ونەر­كاسىپكە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى تارتۋ ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى الاڭدار بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا سەگىز اەا ينفراقۇرىلىمى تولىق اياقتالدى نەمەسە اياقتالۋ كەزەڭىندە. قازىردىڭ وزىندە ولاردا 149 جوبا ىسكە اسىرىلدى, 524 ملرد. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالارى جۇمسالىپ, 11 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. بۇل جوبالار قازىرگى ۋاقىتتا 939 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. الايدا, قولدانىستاعى اەا الەۋەتى قازىرگى كەزدە تولىق كو­لەم­دە جۇزەگە اسىرىلماعان. ماسەلەن, جوسپارلانعان 438 جوبانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا وسى باعىتتا ءالى كوپ جۇمىس اتقارۋ كەرەك. بۇل رەتتە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, اەا شەڭبەرىندە Samsung, Bayer, BASF, Toshiba سياقتى الەمدىك برەندتەرمەن ىن­تى­­ماقتاسۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نا­زار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى, وسىن­­­داي كومپانيالار ەلگە ىلگەرى تەح­­نو­­لوگيالاردى الىپ كەلۋى ءمۇم­كىن. ونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جولى يندۋستريالىق ايماقتار بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە وزدەرىنىڭ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دايىن ينفراقۇرىلىمى بار وندىرىستىك الاڭدارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق وندىرىستىك الاڭداردى دايىنداۋ, كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر سالۋعا جۇمسايتىن كۇردەلى قارجى شىعىنىن ازايتۋ ءۇشىن ءتيىمدى قۇرال بولىپ تابىلادى. سوڭعى جىلدارى ەل وڭىرلەرىندە يندۋستريالىق ايماقتاردى قۇرۋعا ەداۋىر قاراجات ءبولىندى. بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي 14 يندۋستريالىق اي­ماق الماتى, قىزىلوردا, شى­عىس قازاقستان, وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىستارىندا جۇمىس ىستەي­دى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى دامى­تۋ ءۇشىن, اسىرەسە, ەلدىڭ ءىرى ونەر­كا­سىپتىك كاسىپورىندارى توڭىرەگىندە ينفرا­قۇرىلىمدار قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ەسكەرىپ, باسقا ءوڭىر­لەردە وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت. جالپى, وڭىرلەردىڭ يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى بويىنشا قىزمەتىن تالداۋ, ولار­دىڭ كەيبىرى وسى باعىتتاعى الەۋە­تىن ەداۋىر ارتتىرعاندىعىن كورسەتتى. ماسەلەن, استانا قالاسى, قوستاناي, اتىراۋ جانە اقمولا وبلىستارىنىڭ ءوز كورسەتكىشتەرىن جاقسارتقانى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, قىزىلوردا, باتىس قازاقستان جانە الماتى وب­لىستارىندا بۇل جۇمىس جەتكى­لىكسىز جۇرگىزىلۋدە. الەمدىك تاجىريبە كورسەت­كەندەي, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي مەكەمەلەردى, كاسىپورىنداردى, زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قامتيتىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جاسالعان جاعدايدا, سول وڭىرلەر نەعۇرلىم سەرپىندى يننوۆاتسيالىق دامۋعا قول جەتكىزەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءتيىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ قىزمەتىندە باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. ويتكەنى, تالداۋ كورسەتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا ءبىر­قا­تار وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا جاڭا يدەيالار مەن ءازىر­لەمەلەردى دامىتۋ جانە ءتاجىري­بەدەن وتكىزۋ ءۇشىن تەحنوپاركتەر, زەرتتەۋ زەرتحانالارى جانە باسقا دا بازالار جوق. قورىتىندىلاي كەلە, يندۋس­تريالاندىرۋعا باسقا بالاما جوق ەكەندىگىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيا­لار ەكونوميكاسىنا كوشۋىمىز قاجەت. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياساتتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ الدىندا جوعارىدا ايقىندالعان پروبلەمالار مەن با­سىمدىقتاردى ەسكەرىپ, ءوز جۇ­مى­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. بىزگە تەك ەكونوميكامىزدىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وڭىرارالىق تەڭسىزدىكتەردىڭ جويىلۋىنا بارىنشا ءمان بەرۋ كەرەك. وسى ءۇشىن بارلىق وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋدى, وڭدەۋ سەكتورىندا, يننوۆاتسيالار, لوگيستيكا جانە باسقا دا سالالاردا ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ارقىلى حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قازىرگى زامانعى, ءتيىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى يندۋستريالىق جوبالار قاجەت. سەرىك ايداربەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى